Voorspellende dromen in verschillende culturen: een wereldgeschiedenis

Op elk bewoond continent en in elke eeuw waarover we bronnen hebben, gingen mensen slapen in de hoop dat de nacht hun iets over morgen zou vertellen. Een prins viel in slaap in de schaduw van de Sfinx en werd wakker met de belofte van de troon. Griekse pelgrims sliepen in tempels in afwachting van een genezende droom. De vrouw van een Romeinse consul smeekte haar man thuis te blijven op de dag dat hij werd vermoord. Lakota-zoekers vastten alleen op een heuvel tijdens hanbleceya, letterlijk 'roepen om een visioen', en in Japan wordt de allereerste droom van het nieuwe jaar nog altijd gezien als een voorspelling voor de twaalf maanden die volgen.

Dit is een reis langs de manieren waarop mensen dromen over de toekomst hebben geduid: van Egypte en het oudste bewaard gebleven droomboek tot Mesopotamië en Griekenland, de beroemdste waarschuwingsdroom uit Rome, de rijke en vaak verkeerd begrepen droomtradities van Noord-Amerika en Australië, de droomwoordenboeken en geluksbrengende eerste dromen van Oost-Azië, de Abrahamitische geschriften en de opmerkelijke moderne experimenten die voorgevoelens wilden omvormen tot een systeem voor vroegtijdige waarschuwing. Door vierduizend jaar geschiedenis blijven twee dingen hetzelfde: mensen leggen hun dromen vast, en mensen blijven discussiëren over de keren dat ze leken uit te komen.

Egypte: de prins, de Sfinx en het oudste droomboek

Rond 1400 v.Chr. ging een jonge Egyptische prins, Thutmose, jagen bij Gizeh en viel in slaap in de schaduw van de Grote Sfinx, die toen tot aan zijn nek onder het woestijnzand begraven lag. In zijn droom sprak de Sfinx: verwijder het zand dat mij verstikt, en ik zal je koning maken. Thutmose liet het monument restaureren en werd inderdaad farao, Thutmose IV, hoewel hij waarschijnlijk niet als eerste in aanmerking kwam voor de troon. We kennen dit verhaal omdat hij het in steen liet uithakken: de Droomstèle staat nog altijd tussen de poten van de Sfinx. Historici zien het als briljante politieke propaganda, een droom die een onverwachte troonsopvolging moest legitimeren. Tegelijk laat het iets diepers zien: een droom kon in Egypte alleen zoveel gezag hebben omdat men ervan uitging dat de goden via dromen spraken.

Egypte heeft ons ook het oudste bewaard gebleven droomhandboek nagelaten: een papyrus uit ongeveer 1220 v.Chr., tegenwoordig bekend als het Ramessidische Droomboek uit de Chester Beatty-papyri, dat nu wordt bewaard in het British Museum. De opzet is direct herkenbaar voor iedereen die ooit een droomwoordenboek heeft opengeslagen: regel na regel begint met 'als iemand zichzelf in een droom ziet' terwijl hij dit of dat doet, gevolgd door de beoordeling of het een goed of slecht voorteken is. Bij ongunstige dromen staat soms een klein ritueel om het voorteken ongedaan te maken. Drieduizend jaar vóór moderne droomapps bestond er dus al naslagwerk over dromen.

Mesopotamië en Griekenland: boodschappen en genezing

De oudste dromen uit de wereldliteratuur komen uit Mesopotamië. In het Gilgamesj-epos droomt de held over een meteoriet die uit de hemel valt en over een grote bijl. Zijn moeder, de godin Ninsun, legt beide dromen uit: er komt een machtige vriend aan, de wilde man Enkidu, die zijn leven zal veranderen. Mesopotamische koningen legden dromen vast waarin de goden hun boodschappen doorgaven vóór veldslagen en grote bouwprojecten, schrijvers stelden lijsten met droomvoortekenen samen en professionele droomuitleggers hadden een officiële rol. Net als in Egypte waren dromen belangrijk genoeg om op te schrijven, te ordenen en te raadplegen alsof het staatsinformatie betrof.

De Grieken maakten iets vriendelijkers tot een vaste praktijk: de genezende droom. Bij de heiligdommen van Asclepius, de god van de geneeskunde, en vooral in Epidaurus, reisden zieken uit het hele Middellandse Zeegebied om binnen het tempelcomplex te slapen, een gebruik dat incubatie werd genoemd. Ze hoopten op een droom waarin de god verscheen, het zieke lichaamsdeel aanraakte of een behandeling voorschreef. De muren van de tempels vulden zich met inscripties van dankbare patiënten die precies zulke dromen beschreven. Wat je ook van de genezingen vindt, deze heiligdommen bleven eeuwenlang in gebruik, waardoor incubatie een van de langst onafgebroken beoefende droompraktijken uit de geschiedenis is.

Griekenland bracht zowel het eerste grote droomhandboek van het Westen als de eerste grote scepticus voort. In de tweede eeuw na Chr. reisde Artemidorus van Daldis langs festivals om mensen over hun dromen te interviewen voor zijn vijfdelige Oneirocritica. Daarbij maakte hij een onderscheid dat droomuitleggers nog steeds gebruiken: sommige dromen zijn letterlijk voorspellend en komen precies uit zoals ze zijn gezien, terwijl de meeste allegorisch zijn en via symbolen spreken die alleen in de context van het leven van de dromer kunnen worden uitgelegd. Vijf eeuwen eerder had Aristoteles al een korte verhandeling geschreven over voorspellende dromen. Zijn opvallend moderne conclusie was dat de meeste op toeval berusten, sommige vroege signalen van ziekte uit het lichaam weerspiegelen en andere werkelijkheid worden omdat de dromer zich na de droom anders gaat gedragen. De oudheid was dus allesbehalve naïef: het volledige moderne debat was er toen al.

Rome: Calpurnia en de Iden van maart

De beroemdste droom uit de Romeinse geschiedenis is die van Calpurnia, de vrouw van Julius Caesar. Volgens de antieke geschiedschrijvers droomde zij in de nacht van 14 maart 44 v.Chr. over de dood van haar man. In een van de versies houdt ze zijn bloedende lichaam in haar armen. De volgende ochtend smeekte ze hem niet naar de Senaat te gaan. Caesar twijfelde, en volgens Plutarchus bleef hij bijna thuis, totdat een van de samenzweerders, Decimus Brutus, hem bespotte omdat hij zich door de dromen van een vrouw liet leiden en hem alsnog meenam. Diezelfde dag werd Caesar op de Iden van maart doodgestoken. Zestien eeuwen later gaf Shakespeare haar waarschuwing haar blijvende vorm:

Als bedelaars sterven, verschijnen er geen kometen; de hemel zelf laait op bij de dood van vorsten.

Calpurnia, in William Shakespeare's Julius Caesar

Onze bronnen zijn pas lang na de gebeurtenis geschreven en de geschiedenis poetst haar mooiste verhalen graag op. Daarom kan niemand met zekerheid zeggen wat Calpurnia die nacht werkelijk droomde. Dat het verhaal bewaard is gebleven, zegt echter al veel: voor de Romeinen was het volkomen aannemelijk dat een overlijden van zo'n omvang zich eerst in de slaap van een echtgenote aankondigde. Zij leefden in een cultuur waarin voortekenen overal aanwezig waren en dromen werden gezien als een erkend kanaal voor officiële waarschuwingen.

Noord-Amerika: Vision quests en de wensen van de ziel

Er bestaat niet één inheemse Noord-Amerikaanse visie op dromen. Noord-Amerika telt honderden afzonderlijke volken, elk met een eigen taal, ceremonieën en levende tradities. Elke samenvatting kan daarom slechts een respectvolle indruk geven. Bij de Lakota is het zoeken naar een visioen een heilig ritueel dat hanbleceya heet, vaak vertaald als 'huilen om een visioen'. Onder begeleiding van een heilige man vast de zoeker alleen op een heuvel, soms dagenlang, terwijl hij bidt om een visioen dat zijn levenspad en verantwoordelijkheden zal onthullen. Belangrijk is ook wat dit níét is: het is geen waarzeggerij. Het gezochte visioen geeft richting, geen voorspelling. Het biedt inzicht in iemands plaats en doel, iets waar de zoeker een heel leven in kan groeien.

Het bekendste gepubliceerde verslag van zo'n ervaring is van Black Elk, een Oglala Lakota-heilige man. Toen hij negen jaar oud was, kreeg hij tijdens een ernstige ziekte, waarbij hij dagenlang niet reageerde, een overweldigend visioen van de krachten van de wereld. De heilige mannen van zijn gemeenschap herkenden het als uitzonderlijk en hijzelf zag het de rest van zijn lange leven als de bron van zijn roeping. Tientallen jaren later vertelde hij erover aan de dichter John Neihardt. Het boek dat daaruit voortkwam, Black Elk Speaks, groeide uit tot een van de meest gelezen spirituele werken van de twintigste eeuw. Wat iemands persoonlijke overtuiging ook is, de kern van deze traditie is helder en waardig: een groot visioen is geen lot uit de loterij over morgen, maar een verantwoordelijkheid die een heel leven omvat.

Verder naar het oosten ontwikkelden de Haudenosaunee (Irokezen) een van de meest verfijnde droompsychologieën ter wereld. Dromen onthulden de ondinnonk, de verborgen wens van de ziel. Een genegeerde droom betekende een genegeerde ziel, met ziekte en ongeluk als mogelijk gevolg. Daarom werden dromen gedeeld, besproken en in daden omgezet, en maakte een speciaal ritueel waarbij dromen werden geraden deel uit van de Midwinter-ceremonie. Jezuïtische missionarissen uit de zeventiende eeuw beschreven dit alles vol verbazing in hun verslagen naar huis. In 1958 stelde de antropoloog Anthony Wallace in een invloedrijk artikel dat de Haudenosaunee in feite al eeuwen vóór Freud een theorie hadden ontwikkeld over de verborgen verlangens van de dromende geest. De vraag of dromen de toekomst voorspellen mist hier bijna het punt: dromen waren diagnose én opdracht, een manier waarop de ziel de gemeenschap liet weten wat zij vervolgens nodig had.

Australië: als 'Dreaming' geen dromen betekent

Australië vraagt om de belangrijkste correctie van deze reis. De bekende Aboriginal-term 'Dreamtime' gaat helemaal niet over slapen. Het woord is een negentiende-eeuwse Engelse misvertaling van begrippen zoals Tjukurpa, dat verwijst naar de eeuwige orde van de voorouders: de wetten, verhalen, liederen en wezens die het land hebben gevormd en nog altijd dragen, een werkelijkheid waarin verleden, heden en toekomst samen bestaan. Veel Aboriginal-mensen vinden 'Dreamtime' juist misleidend omdat het een levende wet laat klinken als iets denkbeeldigs. Dromen tijdens de slaap spelen in veel Aboriginal-tradities wel degelijk een rol, onder meer als manier om in contact te staan met het land en met degenen die zijn overleden. Maar de Dreaming zelf is geen droom, en dat onderscheid begrijpen is een fundamenteel teken van respect. Het herinnert ons er ook aan dat het Engelse woord 'dream' veel meer betekenis heeft moeten dragen dan het eigenlijk kan bevatten.

Oost-Azië: de Hertog van Zhou en de eerste droom van het jaar

In China is droomuitleg onlosmakelijk verbonden met de naam van een staatsman die al drieduizend jaar wordt vereerd: de Hertog van Zhou. Het droomwoordenboek dat zijn naam draagt, de Zhougong Jiemeng, werd pas lang na zijn leven samengesteld. Toch laat die toeschrijving zien hoeveel aanzien het onderwerp genoot. Het boek wordt nog altijd geraadpleegd, tegenwoordig vooral via websites en apps. Zijn naam leeft zelfs voort in de omgangstaal: Chinezen maken nog steeds de grap dat iemand 'de Hertog van Zhou gaat opzoeken' wanneer die wegdommelt. Weinig culturen hebben een droomboek dat zo lang onafgebroken populair is gebleven.

In Japan bestaat een van de charmantste tradities rond voorspellende dromen: de hatsuyume, de eerste droom van het nieuwe jaar, die wordt gezien als een voorteken voor de twaalf maanden die volgen. Volgens een oud spreekwoord brengen drie beelden het meeste geluk: op de eerste plaats de Fuji, op de tweede een havik en op de derde een aubergine. De klassieke verklaring verbindt ze met de provincie Suruga, het gebied van shogun Tokugawa Ieyasu, beroemd om zijn hoge berg, zijn haviken en zijn vroege aubergines. Daarnaast speelt een woordspeling mee: het Japanse woord taka (havik) klinkt als 'hoog' en nasu (aubergine) klinkt als 'iets bereiken'. In vroegere eeuwen stopten mensen op nieuwjaarsnacht zelfs een afbeelding van het schatschip van de Zeven Geluksgoden onder hun kussen om een gelukkige droom uit te lokken. Eén keer per jaar probeerde een heel land zo vriendelijk het eigen lot een handje te helpen.

De Abrahamitische traditie

De heilige geschriften van de Abrahamitische religies trekken diezelfde overtuiging door naar de theologie. In de Hebreeuwse Bijbel en de christelijke traditie duidt Jozef de droom van de farao over de vette en magere koeien en redt zo Egypte van een hongersnood, Daniël legt de dromen van koningen in Babylon uit, en in de evangeliën waarschuwt een droom Jozef om met zijn gezin naar een veilige plek te vluchten. In onze gids over dromen in de Bijbelgaan we hier uitgebreider op in. Binnen de islam krijgt de ware droom het duidelijkste kader: de ruya sadiqa wordt geëerd als een overblijfsel van het profetische licht, terwijl de meeste dromen als alledaags worden beschouwd en gelovigen worden beschermd tegen onnodige angst. Daarover lees je meer in onze gids ware dromen in de islam. In beide tradities keert hetzelfde patroon terug: de droom wordt gerespecteerd, maar er wordt zorgvuldig onderscheiden welke dromen werkelijk betekenis hebben.

Van tempeltrappen naar archiefkasten

Die drang is nooit verdwenen, alleen de vorm veranderde. In de jaren zestig, nadat een droom van een Welsh schoolmeisje voorafging aan de ramp van Aberfan, richtte een Britse psychiater een echt Premonitions Bureau op waar mensen hun dromen konden registreren voordat gebeurtenissen plaatsvonden. Niet veel later kreeg ook New York een eigen register: de oude tempelvoorhal herboren als een archiefkast. Het volledige verhaal, inclusief de bevindingen van dit experiment en wat de wetenschap zegt over dromen die werkelijkheid lijken te worden, lees je in onze gids kunnen dromen de toekomst voorspellen. Opvallend is wat al deze voorbeelden gemeen hebben, van de Droomstele en het Ramessidische droomboek tot de tempelinscripties van Epidaurus en de gedateerde kaartenbak van het bureau: de overtuiging dat een droom het waard is om vast te leggen. De farao had een stele. Dunne had een notitieboek. Over die eerste stap bestaat binnen de traditie opvallend veel overeenstemming.

Vierduizend jaar aan dromers zijn het over maar weinig eens: de Sfinx belooft koningschap, de Haudenosaunee horen de verborgen wensen van de ziel, Aristoteles ziet er toevalligheden in en in Japan zou een aubergine het jaar geluk kunnen brengen. Over één gewoonte bestaat echter volledige overeenstemming. Een droom die je wilt begrijpen, schrijf je op met de datum erbij, voordat de indruk van de dag hem verdringt. Die gewoonte is ouder dan de meeste alfabetten en is het enige onderdeel van deze traditie dat je vanavond al kunt toepassen: Ruya biedt je een privé-droomdagboek met datums en, wanneer een droom aanvoelt als meer dan zomaar een droom, methoden om die te duiden, gebaseerd op de psychologie en op spirituele en religieuze tradities van over de hele wereld.