पॅट्रिशिया गारफिल्ड: स्वप्नांचा शोध आणि नवोन्मेष यांना वाहिलेलं आयुष्य

पॅट्रिशिया एल. गारफिल्ड यांनी फक्त स्वप्नांचा अभ्यास केला नाही, तर आपण स्वप्नांकडे पाहण्याची दृष्टीच बदलून टाकली. स्वप्न संशोधनाच्या क्षेत्रातील अत्यंत मान्यवर व्यक्तींपैकी एक म्हणून, त्यांनी आयुष्यभर स्वप्नांना आकार देणाऱ्या संज्ञानात्मक प्रक्रियांचा सखोल अभ्यास केला. दुःस्वप्नांपासून ते मुलांच्या स्वप्नांपर्यंत त्यांचं काम विस्तारलेलं होतं. स्वप्नं ही उपचार, सर्जनशीलता आणि वैयक्तिक विकासासाठी कशी उपयोगी ठरू शकतात, यावर त्यांनी मोठ्या प्रमाणावर लेखन केलं.

स्वप्न संशोधनातील अग्रदूत

१९६८ मध्ये गारफिल्ड यांनी टेम्पल विद्यापीठातून क्लिनिकल सायकॉलॉजीमध्ये पीएच.डी. पदवी मिळवली. त्या सुम्मा कम लॉडेने उत्तीर्ण झाल्या आणि नॅशनल सायन्स फाउंडेशनच्या अनुदानासह अनेक सन्मान त्यांना मिळाले. ही शैक्षणिक शिस्त आणि काटेकोरपणा त्यांच्या दीर्घ आणि प्रभावी कारकिर्दीचा मजबूत पाया ठरला, ज्याचा स्वप्न अभ्यासाच्या क्षेत्रावर खोल परिणाम झाला.

१९७४ मध्ये प्रकाशित झालेलं त्यांचं पहिलं पुस्तक Creative Dreaming हे बेस्टसेलर ठरलं आणि आजही स्वप्न साहित्यामधील एक क्लासिक मानलं जातं. या पुस्तकातून त्यांनी स्वप्नांना सर्जनशील साधन म्हणून वापरण्याची संकल्पना मांडली. योग्य तंत्रांचा वापर केल्यास कोणीही केवळ स्वप्नांचा अर्थ लावू शकत नाही, तर त्यावर प्रभावही टाकू शकतो, आणि स्वप्नांना वैयक्तिक विकासाचा सक्रिय भाग बनवू शकतो, हे गारफिल्ड यांनी दाखवून दिलं.

स्वप्न पाहणं म्हणजे एक खाजगी रंगमंच आहे, जिथे एकाच वेळी अनेक रंगमंचांवर नाटकं सुरू असतात. डॉ. पॅट्रिशिया एल. गारफिल्ड, पीएच.डी.

इंटरनॅशनल असोसिएशन फॉर द स्टडी ऑफ ड्रीम्सच्या सह-संस्थापक

गारफिल्ड यांचा प्रभाव केवळ त्यांच्या लेखनापुरता मर्यादित नव्हता. १९८३ मध्ये त्या इंटरनॅशनल असोसिएशन फॉर द स्टडी ऑफ ड्रीम्स (IASD) या ना-नफा संस्थेच्या सहा सह-संस्थापकांपैकी एक होत्या. स्वप्नांचा वैज्ञानिक आणि उपयोजित अभ्यास करण्यासाठी ही संस्था समर्पित आहे. IASD मुळे जगभरातील संशोधक, चिकित्सक आणि स्वप्नांमध्ये रस असलेले लोक एकत्र आले आणि स्वप्नं आपल्या आयुष्यात काय भूमिका बजावतात, यावर केंद्रित असलेला जागतिक समुदाय निर्माण झाला. १९९८ ते १९९९ या काळात गारफिल्ड यांनी संस्थेच्या अध्यक्षपदाची जबाबदारी सांभाळली आणि तिच्या ध्येयधोरणांना आकार देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.

IASD सोबतचं त्यांचं काम या विश्वासावर आधारित होतं की स्वप्नं आपल्याला स्वतःला समजून घेण्यासाठी आणि आपलं आयुष्य अधिक चांगलं करण्यासाठी एक शक्तिशाली साधन ठरू शकतात. त्यांच्या संशोधन आणि जनजागृतीमुळे स्वप्न अभ्यास मुख्य प्रवाहात आला, आणि लोकांनी स्वप्नांकडे अंतर्दृष्टी आणि प्रेरणेचा महत्त्वाचा स्रोत म्हणून गांभीर्याने पाहायला सुरुवात केली.

माध्यमांमधील उपस्थिती आणि शिक्षक म्हणून भूमिका

गारफिल्ड यांचं तज्ज्ञ ज्ञान त्यांना दूरदर्शन आणि रेडिओवरील लोकप्रिय पाहुणी बनवत होतं, अमेरिकेतच नव्हे तर आंतरराष्ट्रीय पातळीवरही. त्या ABC च्या 20/20, Good Morning America, तसेच CNN सारख्या प्रमुख कार्यक्रमांमध्ये अनेकदा सहभागी झाल्या. या कार्यक्रमांमध्ये त्यांनी स्वप्नांचं विज्ञान आणि वैयक्तिक विकासासाठी त्यांचा कसा उपयोग करता येतो, यावर चर्चा केली. प्रसारण संस्था आणि चित्रपट दिग्दर्शकांसाठी त्यांनी सल्लागार म्हणूनही काम केलं, ज्यामुळे स्वप्नांशी संबंधित मजकूर अचूक आणि अर्थपूर्ण राहिला.

मात्र गारफिल्ड केवळ माध्यमांमधील व्यक्तिमत्त्व नव्हत्या, तर त्या एक समर्पित शिक्षिकाही होत्या. त्यांनी टेम्पल विद्यापीठ, फिलाडेल्फिया कॉलेज ऑफ टेक्स्टाइल्स अँड सायन्स, आणि कॅलिफोर्निया स्टेट कॉलेज, सोनोमा येथे मानसशास्त्र शिकवलं. त्यांच्या कारकिर्दीच्या उत्तरार्धात त्यांनी आजीवन शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांवर लक्ष केंद्रित केलं. कॅलिफोर्नियातील सॅन राफेल येथील डॉमिनिकन युनिव्हर्सिटीच्या ओशर लाइफलाँग लर्निंग इन्स्टिट्यूटमधील कार्यक्रमांद्वारे त्यांनी आपले अनुभव आणि ज्ञान शेअर केलं. त्यांचा “Lifelong Dreaming” हा अभ्यासक्रम विशेषतः ज्येष्ठ नागरिकांमध्ये खूप लोकप्रिय होता, कारण गारफिल्ड यांचा असा ठाम विश्वास होता की स्वप्नं आपल्या संपूर्ण आयुष्यात सतत शहाणपण आणि मार्गदर्शन देत राहतात.

क्रिएटिव्ह ड्रीमिंग: स्वप्नसाहित्यतील एक क्लासिक

क्रिएटिव्ह ड्रीमिंग हे गारफिल्ड यांचे सर्वात प्रसिद्ध पुस्तक होते, आणि त्यामागे ठोस कारणे होती. १९७४ पासून हे पुस्तक सातत्याने छापात आहे, आणि १९९५ मध्ये त्याची सुधारित आवृत्ती प्रकाशित झाली. आजवर हे पुस्तक १५ भाषांमध्ये अनुवादित झाले असून जगभरातील वाचकांपर्यंत पोहोचले आहे. क्रिएटिव्ह ड्रीमिंग या पुस्तकात गारफिल्ड यांनी स्वप्नांवर प्रभाव टाकण्याच्या तंत्रांची ओळख करून दिली. त्यामुळे स्वप्नांचा केवळ निष्क्रियपणे अनुभव घेण्याऐवजी लोकांना स्वतःच्या स्वप्नअनुभवांना सक्रियपणे आकार देता येऊ लागला.

तिने दाखवून दिले की नियमित सरावाने कोणालाही स्पष्ट स्वप्ने अनुभवता येऊ शकतात. म्हणजे अशी स्वप्ने ज्यात स्वप्न पाहणाऱ्याला आपण स्वप्न पाहत आहोत याची जाणीव असते आणि कधी कधी स्वप्नाची दिशा बदलण्याचीही क्षमता असते. त्या काळात ही संकल्पना क्रांतिकारी होती आणि समस्यांचे निराकरण, मानसिक उपचार तसेच सर्जनशील शोधासाठी स्वप्नांचा उपयोग करण्याचे नवे मार्ग खुले झाले.

उपचारांकडे नेणारा स्वप्नांचा मार्ग

सर्जनशीलतेपलीकडे जाऊन, स्वप्नांचा उपचारांसाठी कसा वापर करता येईल यामध्ये गारफिल्ड यांना विशेष रस होता. तिच्या द हीलिंग पॉवर ऑफ ड्रीम्स या पुस्तकात तिने आघात, दुःख आणि इतर भावनिक आव्हाने समजून घेण्यासाठी स्वप्ने कशी मदत करू शकतात याचा अभ्यास केला. स्वप्नांकडे लक्ष दिल्यास दडलेल्या भावना उलगडतात आणि बरे होण्यासाठी नवे मार्ग सापडतात, असा तिचा विश्वास होता. विशेषतः भीषण स्वप्नांकडे ती अंतर्गत भीतीला सामोरे जाण्याची आणि ती सोडवण्याची संधी म्हणून पाहत असे.

स्वप्नांकडे पाहण्याची गारफिल्ड यांची दृष्टी समग्र होती. मानसिक तसेच शारीरिक उपचारांसाठी स्वप्ने उपयुक्त साधन ठरू शकतात असे तिला वाटत असे. गंभीर आघात अनुभवलेल्या अनेक लोकांसोबत ती काम करत असे आणि त्यांच्या स्वप्नांचे विश्लेषण करून त्यांना स्वतःच्या भावना समजून घेण्यास आणि त्यातून मार्ग काढण्यास मदत करत असे.

वारसा आणि प्रभाव

पॅट्रिशिया गारफिल्ड यांचे २२ नोव्हेंबर २०२१ रोजी वयाच्या ८७व्या वर्षी निधन झाले, पण त्यांच्या मागे एक समृद्ध आणि प्रभावी वारसा राहिला. तब्बल ६० वर्षांहून अधिक काळ त्यांनी स्वतःची स्वप्ने नोंदवली, ज्यातून आज अस्तित्वात असलेल्या सर्वात दीर्घ स्वप्नदैनंदिनांपैकी एक तयार झाला. स्वप्नसंशोधन आणि शिक्षणासाठी दिलेल्या त्यांच्या योगदानाने विद्यार्थी, वाचक आणि सहकारी अशा असंख्य लोकांच्या आयुष्यावर खोल प्रभाव टाकला.

गारफिल्ड यांचे कार्य आजही नव्या पिढीतील स्वप्नसंशोधक आणि स्वप्नप्रेमींना प्रेरणा देत आहे. तिची पुस्तके, अध्यापन आणि IASD मधील नेतृत्व यांद्वारे तिने स्वप्नांच्या अभ्यासाला एक सन्माननीय शास्त्र म्हणून प्रतिष्ठा मिळवून दिली. त्याहूनही महत्त्वाचे म्हणजे, स्वप्ने केवळ अनियमित प्रतिमा नसून आपल्या अंतर्मनाचा अविभाज्य भाग आहेत आणि ती आपल्याला उपचार, सर्जनशीलता आणि आत्मसमजुतीकडे मार्गदर्शन करू शकतात, हे तिने दाखवून दिले.