फ्रिट्ज पर्ल्सको सपनासम्बन्धी सिद्धान्त: गेस्टाल्ट ड्रीम वर्क बुझौं

फ्रिट्ज पर्ल्सले सपनाको व्याख्यालाई नै पूर्ण रूपमा फरक दिशामा लगे। प्रतीकहरूको कुनै शब्दकोश होइन, सोफाको पछाडिबाट तपाईंलाई विश्लेषण गर्ने कुनै विश्लेषक पनि होइन। गेस्टाल्ट थेरापीमा सपना देख्ने व्यक्ति खाली कुर्सीको अगाडि बस्छ, सपनालाई वर्तमान कालमा पुनः अनुभव गर्छ र त्यसमा देखिएका सबै भूमिका निभाउँछ - मानिस, जनावर, यहाँसम्म कि फर्निचरसमेत - जबसम्म सपनाले आफैं आफ्नो अर्थ बोल्न थाल्दैन। पर्ल्सका अनुसार सपना अस्तित्वसँग सम्बन्धित सन्देश हो। यो विगतका रहस्य खोल्ने पहेली होइन, बरु तपाईंले अहिले आफ्नो जीवन कसरी बाँचिरहनुभएको छ भन्नेबारे, आफूले अस्वीकार गरेका आफ्नै पक्षहरूले पठाएको स्पष्ट सन्देश हो। यस मार्गदर्शिकामा पर्ल्स को थिए, उनको सिद्धान्तले वास्तवमा के भन्छ, यो फ्रायड र युंगको दृष्टिकोणभन्दा कसरी फरक छ, र आज राति आफ्नै सपनामाथि गेस्टाल्ट ड्रीम सेसन कसरी गर्ने भन्ने कुरा समेटिएको छ।

फ्रिट्ज पर्ल्स को थिए?

फ्रिड्रिख सालोमन पर्ल्स (१८९३-१९७०) को जन्म बर्लिनमा भएको थियो। उनले प्रथम विश्वयुद्धमा सैन्य स्वास्थ्यकर्मीका रूपमा सेवा गरे र फ्रायडियन परम्परामा मनोविश्लेषणको प्रशिक्षण लिए, जुन धारालाई उनले पछि जीवनभर चुनौती दिए। दुई महत्त्वपूर्ण भेटले उनको सोच बदल्यो। पहिलो, स्नायुरोग विशेषज्ञ कुर्ट गोल्डस्टाइन, जसको समग्रवादी दृष्टिकोणले गेस्टाल्ट थेरापीलाई यसको नाम र मानिसलाई सधैं समग्र रूपमा बुझ्नुपर्छ भन्ने मूल विश्वास दियो। दोस्रो, मनोविश्लेषक विल्हेल्म राइख, जसले उनलाई केवल शब्द होइन, शरीरको अभिव्यक्तिलाई पनि ध्यानपूर्वक हेर्न सिकाए। सन् १९३३ मा नाजीहरू सत्तामा आएपछि पर्ल्स आफ्नी पत्नी तथा बौद्धिक सहयात्री लौरा पर्ल्ससँग पहिले नेदरल्यान्ड्स र त्यसपछि दक्षिण अफ्रिका पुगे। त्यहीँ उनीहरूले मनोविश्लेषण संस्थान स्थापना गरे र फ्रायडसँग वैचारिक दूरी देखाउने पुस्तक Ego, Hunger and Aggression लेखे।

सन् १९५१ मा न्यूयोर्कमा रहँदा पर्ल्सले राल्फ हेफरलाइन र लेखक पल गुडम्यानसँग मिलेर Gestalt Therapy: Excitement and Growth in the Human Personality प्रकाशित गरे, जसले नयाँ विद्यालयको आधारभूत ग्रन्थको रूप लियो। तर उनलाई व्यापक रूपमा चिनाएको ठाउँ क्यालिफोर्निया थियो। सन् १९६४ देखि उनले बिग सुरस्थित एसालेन इन्स्टिच्युटमा बस्दै अध्यापन गरे, जहाँ उनले सञ्चालन गरेका चर्चित सपना सेमिनारहरू पछि सन् १९६९ मा Gestalt Therapy Verbatim का रूपमा प्रकाशित भए। उनी कार्ल रोजर्स र अल्बर्ट एलिससँग प्रसिद्ध Gloria चलचित्रहरूमा पनि देखिए, जहाँ एउटै क्लाइन्टसँग तीन फरक थेरापिस्टले क्यामेरासामु काम गरेका थिए। सन् १९७० मा उनको निधन भयो। उनी आफ्नो समयका सबैभन्दा धेरै अनुकरण गरिएका र सबैभन्दा धेरै बहस गरिएका थेरापिस्टमध्ये एक थिए।

अस्तित्वसम्बन्धी सन्देशका रूपमा सपना

सिग्मुन्ड फ्रायडले सपनालाई अचेतन मनसम्म पुग्ने राजमार्ग भनेका थिए। पर्ल्सले त्यसलाई सचेत रूपमा फरक अर्थ दिए। उनका लागि सपना एकीकरणसम्म पुग्ने राजमार्ग थियो। यही भिन्नताले सम्पूर्ण सिद्धान्तलाई अलग बनाउँछ। गेस्टाल्टको दृष्टिमा सपना मानिसले सिर्जना गर्ने सबैभन्दा स्वाभाविक अभिव्यक्ति हो। यो कसैलाई देखाउनका लागि बनाइएको होइन, त्यसैले यो तपाईंको जीवनको सबैभन्दा इमानदार अस्तित्वसम्बन्धी आत्मचित्र हो। यसले तपाईं केबाट टाढा भागिरहनुभएको छ, के अझै अपूरो छ, र आफ्नै कुन पक्षलाई तपाईंले पर धकेल्नुभएको छ भन्ने देखाउँछ। यसमा केही पनि संयोगवश हुँदैन, न त यसको अर्थ बुझ्न कुनै प्रतीकको कोडबुक चाहिन्छ, किनकि यसमा केही पनि लुकाइएको हुँदैन। यसको आवाजलाई फेरि बोल्न दिनु मात्र आवश्यक हुन्छ।

यही कारणले पर्ल्सले दोहोरिइरहने सपनालाई अन्य सपनाभन्दा बढी महत्त्व दिए। गेस्टाल्टको भाषामा कहिल्यै पूरा नभएको अवस्था पृष्ठभूमिमा जीवित रहन्छ र पूर्णताको माग गरिरहन्छ। त्यसैले बारम्बार फर्किने सपना भनेको त्यही खुला चक्रबाट आएको दबाब हो।

यदि कुनै कुरा बारम्बार दोहोरिन्छ भने त्यसको अर्थ गेस्टाल्ट अझै बन्द भएको छैन। त्यहाँ एउटा समस्या छ जुन पूरा भएको छैन, त्यसैले त्यो पृष्ठभूमिमा हराउन सक्दैन।

Fritz Perls, Gestalt Therapy Verbatim

यदि एउटै सपना वर्षौंदेखि तपाईंलाई दोहोरिइरहेको छ भने, त्यही तथ्य आफैंमा गहिरो रूपमा विचार गर्न लायक छ। हाम्रो दोहोरिइरहने सपनाहरू सम्बन्धी विस्तृत मार्गदर्शिकामा आधारभूत परिस्थिति अन्ततः बदलिँदा यस्ता सपना किन रोकिन्छन् भन्ने विषयमा अनुसन्धानले के भन्छ भन्ने चर्चा गरिएको छ। पर्ल्सले यो निष्कर्ष सुनेर सायद मुस्कुराउँथे - गेस्टाल्ट पूरा हुन्छ, अनि सन्देशवाहकको काम सकिन्छ।

सपनाको हरेक पक्ष तपाईं नै हुनुहुन्छ

गेस्टाल्टको सबैभन्दा साहसी दाबी नै यसको सबैभन्दा व्यवहारिक पक्ष पनि हो - सपनाको हरेक तत्व तपाईंको आफ्नै व्यक्तित्वको एउटा प्रक्षेपण हो, केवल फरक रूप धारण गरेको। मानिस मात्र होइन। बन्द ढोका पनि तपाईं नै हो। बढ्दै गएको पानी पनि तपाईं नै हो। जवाफ नदिने अपरिचित व्यक्ति पनि तपाईं नै हो। फ्रायडियन वा युंगियन व्याख्यामा तपाईं यी चित्रहरूको अर्थ खोज्नुहुन्थ्यो। तर गेस्टाल्ट सेसनमा तपाईं तिनै बन्नुहुन्छ र पहिलो पुरुषमा बोल्न दिनुहुन्छ। जब सपना देख्ने व्यक्तिले ढोकाको भूमिकामा बसेर भन्छ, "म भारी छु, बन्द छु, र कसलाई भित्र छिर्न दिने भन्ने निर्णय म गर्छु," तब उसले कुनै पनि व्याख्याले गर्न नसक्ने कुरा गर्छ - उसले आफ्नै अस्वीकार गरिएको पक्षलाई आफ्नो भूमिका आफैं वर्णन गर्न दिएको हुन्छ। यस सम्पूर्ण विधिको लक्ष्य एकीकरण हो। यी टाढा पारिएका पक्षहरूलाई फेरि स्वीकार गर्नु नै एकीकरण हो, र पर्ल्सका अनुसार यसरी पुनः स्वीकारिएको प्रत्येक पक्षले त्यसलाई टाढा राख्न खर्च भइरहेको मानसिक ऊर्जा फिर्ता ल्याउँछ।

फ्रायड, युङ र पर्ल्स - एक नजरमा

यी तीन सिद्धान्त एकअर्काका विरोधीभन्दा फरक-फरक दृष्टिकोणजस्ता हुन्। फ्रायडले कारण खोज्न विगततर्फ हेर्छन्, युङ ले मनका गहिरा ढाँचातर्फ ध्यान दिन्छन्, र पर्ल्सले अहिलेको क्षणमा केन्द्रित भएर यो सपना यसै साताभरि तपाईंको जीवनमा के गरिरहेको छ भन्ने प्रश्न उठाउँछन्। आजका धेरै मनोचिकित्सकले यी तीनै दृष्टिकोणबाट आवश्यक कुरा अपनाउँछन्।

गेस्टाल्ट सपनासम्बन्धी अभ्यास वास्तवमा कसरी काम गर्छ

गेस्टाल्ट थेरापीको सत्रको आफ्नै शैली हुन्छ - सबै कुरा वर्तमान कालमा र खुला रूपमा व्यक्त गरिन्छ। सपना देख्ने व्यक्तिले सपना अहिले नै भइरहेको जस्तो सुनाउँछ ("म हजुरआमाको भान्सामा उभिएको छु, धारोबाट पानी बगिरहेको छ")। किनकि भूतकालमा सुनाइएको सपना केवल कथा बनेर रहन्छ, तर वर्तमानमा बाँचिएको सपना अनुभव बन्छ, जसलाई पूरा गर्न सकिन्छ। त्यसपछि थेरापिस्टले सपना देख्ने व्यक्तिलाई सपनाका हरेक अंशको भूमिकामा प्रवेश गराउँछन्। यसका लागि पर्ल्सले चर्चित बनाएको दुई-कुर्सी प्रविधि धेरै प्रयोग हुन्छ - एउटा कुर्सीमा आफू बनेर बस्ने, अर्कोमा बढ्दै गएको पानी बनेर बस्ने, अनि दुवैबीच संवाद गराउने। पर्ल्सले विशेष गरी आफूले topdog र underdog भनेको आन्तरिक द्वन्द्वमा ध्यान दिन्थे - पहिलो भेटमा यी अंग्रेजी शब्दहरूलाई कठोर पूर्णतावादी भित्री आवाज र आफूलाई नै रोक्ने वा टार्ने भित्री आवाज भनेर बुझ्न सकिन्छ। यिनको गतिरोधले धेरै अपूरा काम बाँकी राख्छ। उनले शरीरका संकेत पनि ध्यानपूर्वक हेर्थे, किनकि उनको विश्वासमा कसेको जबडाले सजिलै बोलिएका आकर्षक वाक्यभन्दा धेरै कुरा बताउँथ्यो। उद्देश्य सपनाको व्याख्या गर्नु होइन। उद्देश्य त्यसलाई पूरा गर्नु हो।

थोरै साहस र एउटा डायरी भए तपाईंले यसको सरल व्यक्तिगत अभ्यास आफैं पनि गर्न सक्नुहुन्छ:

1. सपनालाई वर्तमान कालमा फेरि सुनाउनुहोस्, चाहे ठूलो स्वरमा वा लेखेर - "म हिँडिरहेको छु, म देख्छु, म महसुस गर्छु।" यसरी भन्नु र केवल रिपोर्ट गर्नुबीचको फरक अनुभव गर्नुहोस्।
2. सपनाका सबै तत्वको सूची बनाउनुहोस्, मानिस मात्र होइन - वस्तु, जनावर, मौसम र स्थान पनि। गेस्टाल्ट अभ्यासमा कहिलेकाहीँ भीडभन्दा छाताको अर्थ बढी हुन सक्छ।
3. सबैभन्दा अनौठो तत्व आफैं बन्नुहोस्। पहिलो पुरुष र वर्तमान कालमा त्यसकै रूपमा बोल्नुहोस् - "म बन्द ढोका हुँ। म भारी छु। मेरो काम..." अलि हास्यास्पद लागे पनि नरोकिनुहोस्। धेरैजसो वास्तविक कुरा त्यहीँबाट बाहिर आउन थाल्छ।
4. संवाद गराउनुहोस्। तपाईं र त्यो सपनाको तत्वबीच केही संवाद चलाउनुहोस्। दुई-कुर्सी प्रविधि वा कागजका दुई स्तम्भ प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ। दैनिक जीवनमा पनि देखिने topdog-underdog को आन्तरिक बहस छ कि छैन हेर्नुहोस्।
5. गेस्टाल्टको प्रश्न सोध्नुहोस्: अहिले मेरो जीवनमा ठ्याक्कै यही अनुभवसँग मिल्ने अवस्था के छ, र त्यहाँ के अपूरो छ?
6. एउटा चक्र पूरा गर्नुहोस्, जति सानो भए पनि। सन्देश पठाउनुहोस्, आवश्यक कुरा गर्नुहोस्, शोक व्यक्त गर्नुहोस् वा भेटघाटको समय तय गर्नुहोस्। पर्ल्सका अनुसार काम पूरा भएपछि सपनाले पनि आफ्नो भूमिका सकिन्छ।

विरासत र सन्तुलित आलोचना

पर्ल्सको प्रभाव आधुनिक मनोचिकित्सामा गहिरोसँग देखिन्छ, यद्यपि धेरै ठाउँमा उनको नाम उल्लेख हुँदैन। कुर्सी संवाद आज पनि इमोसन-फोकस्ड थेरापी र स्किमा थेरापीको केन्द्रमा छ। अहिलेको क्षणमा ध्यान दिने शैली माइन्डफुलनेसमा आधारित धेरै विधिमा देखिन्छ। साथै, व्यक्तिलाई आफ्नै कुनै अंशको रूपमा बोल्न लगाउने अधिकांश अनुभवात्मक प्रविधाको जरा पनि उनका सपना-कार्यशालासम्म पुग्छ। तर आलोचनाहरू पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्। एसालेन अवधिका पर्ल्स कहिलेकाहीँ अत्यधिक नाटकीय र सामना गराउने शैलीका थिए। उनका चर्चित भनाइहरू ("lose your mind and come to your senses") पछि गएर अतिसरलीकृत नाराजस्ता देखिन थाले। साथै, गेस्टाल्ट सपनासम्बन्धी अभ्यासमाथि अपेक्षाकृत कम औपचारिक अनुसन्धान भएकाले यसको वैज्ञानिक प्रमाण यसको प्रभावको तुलनामा कमजोर मानिन्छ। सन्तुलित निष्कर्ष के भन्न सकिन्छ भने - सपना वास्तवमै के हो भन्ने दाबीलाई पर्ल्सको सिद्धान्तले प्रमाणित गर्न सकिँदैन। तर आफूले अस्वीकार गरेका आफ्नै पक्षहरूसँग भेट्ने अभ्यासका रूपमा सपनाका हरेक अंश स्वयं बन्ने यो विधि आजसम्म विकास गरिएका सबैभन्दा प्रभावकारी आत्म-चिन्तनका साधनमध्ये एक मानिन्छ, र यसको पछाडिको सिद्धान्तमा विश्वास गरे पनि नगरे पनि यो उपयोगी हुन सक्छ।

आफ्नै सपनालाई गेस्टाल्ट दृष्टिकोणबाट हेर्नुहोस्

पर्ल्सको सम्पूर्ण दृष्टिकोणको आधार के हो भने सपना ताजा हुँदाखेरि नै वर्तमान कालमा, त्यससँग जोडिएका भावनासहित लेखेर राखिएको हुनुपर्छ. यही कामका लागि सपनाको डायरी उपयोगी हुन्छ। Ruya मा तपाईं ब्युँझिनेबित्तिकै आवाज वा लेखेर आफ्नो सपना सुरक्षित गर्न सक्नुहुन्छ। त्यसपछि त्यसमा काम गर्न चाहनुहुन्छ भने, व्याख्या गर्ने विधिहरूले यही लेखभरि उठाइएका प्रश्नहरू सोध्छन्। "जीवनको दिशा र अर्थ" विधि पर्ल्सको अस्तित्ववादी दृष्टिकोणसँग सबैभन्दा नजिक छ। यसले प्रतीकहरूको शब्दकोश खोज्नुको सट्टा, सपना अहिलेको तपाईंको जीवनबारे के भनिरहेको छ भन्नेमा ध्यान दिन्छ। अर्कोतर्फ, अन्य विधिहरू फरक दृष्टिकोण उपयुक्त हुँदा प्रयोग गर्न सकिन्छ। साथै, डायरीले कुनै सपना बारम्बार दोहोरिइरहेको छ कि छैन भनेर पनि थाहा दिन्छ, जसले तपाईंको कुन गेस्टाल्ट अझै पूरा हुन बाँकी छ भन्ने स्पष्ट देखाउँछ।

सपनाबारेका प्रमुख सिद्धान्तकारहरूमध्ये पर्ल्सले तपाईंबाट सबैभन्दा कम विश्वासको माग गर्छन्। न कुनै लुकेको सेन्सर, न कुनै सामूहिक अचेतनको गहिराइ। उनको सरल प्रस्ताव यस्तो छ - सपना तपाईंको आफ्नै हो, त्यसको हरेक अंश तपाईं नै हो, र यदि तपाईंले दस मिनेट त्यसलाई आफ्नो आवाज दिनुभयो भने त्यसले भन्न चाहेको कुरा आफैं बताउनेछ। आज रातिको सपना रोज्नुहोस्, त्यसको सबैभन्दा अनौठो पात्र छान्नुहोस्, अनि आफूलाई त्यसका रूपमा परिचय दिनुहोस्।