Giải mã giấc mơ theo Ibn Sirin: Phương pháp, biểu tượng và cuốn sách nổi tiếng

Mơ thấy rắn, chắc hẳn bạn sẽ tỉnh dậy với cảm giác bất an. Mơ thấy mưa, khu vườn hay Nhà Tiên tri, bạn lại tự hỏi liệu có điều tốt lành nào đang đến. Hơn mười ba thế kỷ qua, người Hồi giáo mỗi khi thắc mắc về những giấc mơ như vậy đều tìm đến một cái tên trước hết: Muhammad Ibn Sirin. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu ông thực sự là ai, phương pháp giải mã giấc mơ theo Hồi giáo của ông vận hành ra sao, những biểu tượng phổ biến nhất mang ý nghĩa gì trong truyền thống gắn với tên ông, và sự thật bất ngờ về cuốn sách nổi tiếng được bán dưới tên ông.

Muhammad Ibn Sirin là ai?

Muhammad Ibn Sirin sinh ra ở Basra, thuộc Iraq ngày nay, vào khoảng năm 33 lịch Hồi giáo (tức khoảng năm 654 Công nguyên), thuộc thế hệ ngay sau các Sahabah, tức những người bạn đồng hành của Nhà Tiên tri Muhammad (gọi là các Tabi’un). Cha ông là Sirin, một tù binh được trả tự do sau các cuộc chinh phục đầu tiên của người Hồi giáo, về sau trở thành mawla (người được bảo hộ) của Anas ibn Malik, người phục vụ và đồng hành nổi tiếng của Nhà Tiên tri. Lớn lên trong gia đình ấy, cậu bé Muhammad sớm được đặt vào trung tâm của nền học thuật Hồi giáo thời đầu: ông theo học Anas ibn Malik, Abu Hurairah cùng nhiều Sahabah khác, và trở thành một người truyền hadith được kính trọng, với những lời thuật lại có mặt trong các bộ sưu tập của al-Bukhari và Muslim.

Ibn Sirin kiếm sống bằng nghề buôn vải, và tiếng tăm về sự trung thực của ông trở thành huyền thoại. Người ta kể rằng ông thà chịu bị giam vì một khoản nợ còn hơn kiếm lời từ một giao dịch mà ông còn nghi ngại. Chị gái ông, Hafsa bint Sirin, cũng là một học giả có tiếng về Qur’an và hadith. Khi ông qua đời ở Basra vào năm 110 lịch Hồi giáo (729 Công nguyên), mọi người tiếc thương ông như một trong những học giả đáng tin cậy nhất thời đó, được nhớ đến bởi lòng sùng đạo, sự cẩn trọng và óc hài hước sắc sảo nổi tiếng.

Người giải mã giấc mơ nổi tiếng nhất trong Hồi giáo

Trong số những người đương thời, tài ta’bir al-ru’ya (giải mã giấc mơ) giúp Ibn Sirin nổi bật hẳn lên. Tuy vậy, những câu chuyện còn lưu lại cho thấy ông là một người giải mơ rất cẩn trọng, thậm chí có phần ngại ngần. Ông hỏi han người mơ về hoàn cảnh của họ trước khi nói bất cứ điều gì, đưa ra những câu trả lời khác nhau cho những người kể cùng một giấc mơ, và thường từ chối giải mã khi không chắc chắn. Với ông, giải mã một giấc mơ gần với việc đưa ra một phán quyết tôn giáo hơn là xem bói, nên cần được thận trọng như vậy.

Ibn Sirin giải mã giấc mơ như thế nào? Phương pháp của ông

Phương pháp được lưu truyền dưới tên ông dựa trên một vài nguyên tắc nhất quán, chứ không phải một cuốn từ điển ý nghĩa cố định:

• Biểu tượng bắt nguồn từ Qur’an và Sunnah: ý nghĩa của một biểu tượng trước hết được tìm trong kinh điển. Nước có thể chỉ tri thức hay sự sống, mưa chỉ lòng thương xót, khu vườn chỉ những việc thiện và Thiên đường. Cùng một hình ảnh, người ta đọc nó qua ngôn ngữ của Mặc khải trước khi nghĩ đến bất cứ điều gì khác.
• Hoàn cảnh của người mơ: cùng một giấc mơ nhưng không mang cùng ý nghĩa với một vị vua và một người buôn bán, hay với một bậc cha mẹ đang lo lắng và một cậu học trò. Người giải mơ sẽ hỏi về công việc, sức khỏe, nỗi lo và đức tin của người mơ trước khi trả lời, vì ý nghĩa thay đổi theo hoàn cảnh.
• Thận trọng và trung thực: chỉ giải mã một giấc mơ khi các dấu hiệu đã rõ ràng. Nếu chưa rõ, câu trả lời trung thực nhất là im lặng. Các bậc giải mơ thời xưa coi việc giải mã cẩu thả là gây hại thật sự, chứ không phải một lời đoán vô hại.

Ba loại giấc mơ trong Hồi giáo

Việc giải mã giấc mơ theo Hồi giáo bắt đầu từ một hadith nổi tiếng được ghi lại trong Sahih Muslim, trong đó Nhà Tiên tri Muhammad (cầu xin bình an cho Người) giải thích rằng giấc mơ có ba loại:

• Ru’ya (giấc mơ thật): những giấc mơ tốt lành và chân thật đến từ Allah. Chúng thường rõ ràng, nhẹ nhàng, dễ nhớ, và trong hadith được xem là tin vui.
• Hulm (giấc mơ xấu): những giấc mơ gây xáo trộn đến từ Shaytan, nhằm làm người mơ hoảng sợ hoặc buồn bã. Chúng không có giá trị gì với tương lai và không được giải mã.
• Hadith an-nafs (tâm trí tự nói với mình): những giấc mơ bình thường sinh ra từ suy nghĩ, ký ức và nỗi lo hằng ngày. Phần lớn giấc mơ thuộc nhóm này, và truyền thống Hồi giáo xem đó là dư âm của một ngày đã qua chứ không phải thông điệp.

Một hadith nổi tiếng khác cho biết giấc mơ chân thật của người ngay lành là một trong bốn mươi sáu phần của sứ mệnh tiên tri. Từ những văn bản này, các học giả thời xưa rút ra một bài học rất thực tế: hãy coi giấc mơ tốt là sự khích lệ, bỏ qua giấc mơ đáng sợ, và đừng cho rằng giấc mơ nào cũng là thông điệp cần phải giải mã.

Giấc mơ tốt đến từ Allah, giấc mơ xấu đến từ Satan. Vậy ai mơ thấy điều mình không thích, hãy cầu xin Allah che chở khỏi điều xấu của nó, và nó sẽ không làm hại người ấy.

Prophet Muhammad (peace be upon him), Sahih al-Bukhari

Tafsir al-Ahlam: Ibn Sirin có thật sự viết cuốn sách nổi tiếng này?

Bước vào bất kỳ hiệu sách Hồi giáo nào, bạn cũng sẽ thấy những cuốn sách giải mã giấc mơ mang tên Ibn Sirin trên bìa: Tafsir al-Ahlam, Muntakhab al-Kalam fi Tafsir al-Ahlam, Great Book of Interpretation of Dreams, cùng vô số bản dịch của chúng. Những cuốn sách này đã ảnh hưởng đến cách hàng triệu người Hồi giáo nhìn nhận giấc mơ, và vẫn là những tác phẩm được trích dẫn nhiều nhất trong lĩnh vực này.

Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu văn học Hồi giáo đều đồng ý rằng Ibn Sirin không phải là người viết ra chúng. Al-Dhahabi nhận xét rằng các bản văn đang lưu hành có nhắc đến người và sự kiện xảy ra sau khi Ibn Sirin qua đời, còn Ibn al-Qayyim thì nói thẳng rằng không có cuốn sách giải mã giấc mơ đáng tin cậy nào của ông còn lưu lại. Những bộ sưu tập nổi tiếng nhất mang tên ông được biên soạn nhiều thế kỷ sau, từ công sức của một chuỗi dài các nhà giải mã theo truyền thống của ông. Điều này không làm giảm tầm quan trọng của ông: những lời giải mã được ghi lại và truyền lại qua các học trò chính là nền tảng để những cuốn sách sau này xây dựng nên. Nó chỉ có nghĩa là cách nói trung thực nhất là ‘truyền thống được cho là của Ibn Sirin’ chứ không phải ‘sách của Ibn Sirin’.

Những biểu tượng giấc mơ thường gặp theo truyền thống Ibn Sirin

Bộ tài liệu cổ điển được cho là của Ibn Sirin giải mã những biểu tượng được hỏi nhiều nhất đại khái như sau. Hãy nhớ nguyên tắc đầu tiên của phương pháp này: bối cảnh thay đổi tất cả, nên đây chỉ là điểm khởi đầu chứ không phải kết luận.

• Rắn: kẻ thù ẩn mình hoặc sự thù địch. Kích thước và hành vi của con rắn gợi ý mức độ của mối đe dọa, còn thoát khỏi hoặc giết được rắn cho thấy bạn sẽ vượt qua kẻ thù.
• Vàng và bạc: có thể bạn sẽ bất ngờ, vì vàng thường được xem là điềm cảnh báo đối với đàn ông, ám chỉ một khoản phạt, sự mất mát hoặc gánh nặng, trong khi bạc thường chỉ về tài lộc lương thiện và sự đủ đầy.
• Người đã khuất: thường được hiểu là tin tức về tình trạng của họ, hoặc về mối liên hệ giữa bạn và họ. Nhận được thứ gì đó từ người đã mất cho thấy điều tốt lành hoặc lộc sắp đến với bạn; còn đưa thứ gì đó cho họ có thể báo hiệu sự mất mát.
• Kết hôn: một trách nhiệm mới, một cam kết hoặc sự thay đổi vị thế, được giải mã tùy theo người bạn đời là ai và hoàn cảnh của người mơ.
• Mang thai: sự gia tăng. Với người mơ, điều này thường chỉ về sự phát triển trong tài sản, công việc hoặc những chuyện đời thường.
• Mưa: mưa nhẹ, mưa đều khắp là lòng thương xót, sự nhẹ nhõm và phước lành. Mưa chỉ rơi ở một nơi, hoặc mưa gây tàn phá, được hiểu là thử thách hay khó khăn.
• Sư tử: một đối thủ mạnh hoặc người có quyền lực. Cách bạn đối mặt với con sư tử quan trọng hơn chính con sư tử.
• Chó: thường là kẻ thù yếu thế hoặc hèn kém; chó sủa là lời xúc phạm từ người không đáng để bạn đáp lại, còn chó giữ nhà trung thành có thể tượng trưng cho một người bạn luôn che chở.
• Chà là: nguồn lộc ngọt ngào và hợp pháp (rizq). Ăn chà là ngon cho thấy thu nhập halal và vị ngọt của đức tin.
• Mơ thấy Nhà tiên tri Muhammad (cầu mong bình an cho Người): theo truyền thống, dựa trên hadith, Shaytan không thể giả dạng hình hài của Nhà tiên tri, nên giấc mơ như vậy được coi là một thị kiến chân thật và là tin vui lớn.

Nên làm gì sau một giấc mơ đẹp hay một giấc mơ xấu

Sunnah có những hướng dẫn rất giản dị và dễ làm cho cả hai loại giấc mơ, và truyền thống giải mã giấc mơ của Ibn Sirin nhắc đi nhắc lại điều này:

• Sau giấc mơ đẹp: hãy tạ ơn và ca ngợi Allah, xem đó như một lời động viên nhẹ nhàng, và chỉ kể cho những người bạn yêu thương, tin tưởng.
• Sau giấc mơ xấu: hãy cầu xin Allah che chở khỏi điều xấu của giấc mơ đó, khẽ phì nhẹ ba lần sang bên trái (không phun nước bọt), trở mình sang phía bên kia và đừng kể với ai. Hadith nói rõ rằng giấc mơ được xử lý theo cách này sẽ không làm hại bạn, và giấc mơ xấu thì không bao giờ được giải mã.

Di sản của Ibn Sirin cho đến ngày nay

Đã mười ba thế kỷ trôi qua, Ibn Sirin vẫn là cái tên người ta nghĩ đến đầu tiên mỗi khi một giấc mơ khiến mình bồn chồn hay vui sướng, từ Basra đến Istanbul hay Dar es Salaam. Những cuốn sách mang tên ông vẫn thuộc hàng bán chạy, và phương pháp của ông, đọc biểu tượng qua kinh điển rồi đối chiếu với cuộc sống của người nằm mơ, vẫn là nền tảng của việc giải mã giấc mơ theo Hồi giáo.

Cũng vì phương pháp đó mà những câu hỏi thấu đáo luôn quan trọng hơn việc tra từ điển biểu tượng. Đây chính là cách Ruya giải mã giấc mơ theo Hồi giáo: bạn ghi lại giấc mơ trong Nhật ký, trả lời vài câu hỏi về cuộc sống và hoàn cảnh của mình, đúng như Ibn Sirin từng hỏi, rồi nhận về một lời giải mã dựa trên truyền thống cổ điển. Phương pháp xưa, người đồng hành nay.