Giải mã giấc mơ theo Freud: thực hiện ước muốn, biểu tượng và phương pháp

Tháng 11 năm 1899, một bác sĩ thần kinh người Vienna xuất bản cuốn sách khẳng định rằng mọi giấc mơ, dù vô lý đến đâu, đều mang một ý nghĩa có thể tìm ra. Cuốn Giải thích giấc mơ (The Interpretation of Dreams) những năm đầu chỉ bán được vài trăm bản, vậy mà sau đó lặng lẽ thay đổi cách con người hiện đại hiểu về chính tâm trí mình. Dù bạn có tin lý thuyết của Sigmund Freud hay không, bạn vẫn đang sống trong thế giới do nó tạo nên: ta nói ai đó lỡ lời vì vô thức, ta nghi ngờ giấc mơ của mình thật ra nói về điều khác với những gì nó phô ra, và cả một ngành công nghiệp sách giải mộng vẫn kiếm sống từ ý tưởng về các biểu tượng ẩn, dù điều đó phần lớn đi ngược lại lời khuyên của chính ông. Bài viết này giải thích Freud thực sự nói gì về giấc mơ, phương pháp của ông vận hành ra sao, một thế kỷ khoa học đã giữ lại và bỏ đi những gì, và bạn có thể áp dụng phần hữu ích vào giấc mơ của mình như thế nào.

Sigmund Freud là ai?

Sigmund Freud (1856-1939) sinh ra ở Freiberg thuộc vùng Moravia và gần như sống cả đời ở Vienna, nơi ông được đào tạo thành bác sĩ thần kinh. Một mùa đông theo học danh y Jean-Martin Charcot ở Paris đã khiến ông chuyển sự chú ý từ dây thần kinh sang tâm trí: Charcot chữa chứng loạn thần kinh chức năng (hysteria) bằng thôi miên, còn Freud trở về với niềm tin rằng triệu chứng cũng mang ý nghĩa. Cùng bác sĩ Josef Breuer, ông phát triển phương pháp chữa bằng lời nói, rồi thay thôi miên bằng kỹ thuật riêng của mình là liên tưởng tự do: bệnh nhân nói ra bất cứ điều gì hiện lên trong đầu, không tự kiểm duyệt, và dần dần logic ẩn giấu sẽ lộ ra.

Giấc mơ đến với câu chuyện này qua chính một giấc mơ của ông. Tháng 7 năm 1895, Freud mơ thấy một bệnh nhân mà ông gọi là Irma, rồi phân tích giấc mơ từng liên tưởng một và tin chắc rằng nó đang làm một việc gì đó: bào chữa cho ông, thanh toán những mối tính sổ cũ, thực hiện những ước muốn mà ông chưa từng thừa nhận. Bản phân tích ấy trở thành giấc mơ mẫu của cuốn Giải thích giấc mơ, tác phẩm mà ông luôn xem là quan trọng nhất của mình. Sau đó là danh tiếng, chiếc đi-văng, phong trào phân tâm học và cuộc đoạn tuyệt nổi tiếng với Carl Jung. Khi Đức Quốc xã sáp nhập Áo năm 1938, ông chạy sang London và mất ở đó một năm sau, có thể xem là nhà tâm lý học có ảnh hưởng lớn nhất và cũng gây tranh cãi nhiều nhất từng sống.

Lý thuyết giấc mơ của Freud: mỗi giấc mơ là một ước muốn được ngụy trang

Tuyên bố của Freud nói ra thì dễ, chấp nhận lại là chuyện khác: giấc mơ là sự thực hiện ngụy trang của một ước muốn bị đè nén. Những khao khát mà ta không dám thừa nhận với chính mình, vì chúng bị cấm kỵ, đáng xấu hổ hoặc đơn giản là không hợp với hình ảnh bản thân, không hề biến mất. Chúng chờ đến lúc ngủ, khi lớp phòng vệ của tâm trí lỏng ra, và tìm đường bộc lộ. Nhưng ngay cả khi ngủ, vẫn có một người gác cổng canh chừng. Ước muốn chỉ lọt qua được khi khoác lên mình một bộ trang phục, và bộ trang phục đó chính là giấc mơ. Vì thế Freud phân biệt nội dung hiển nhiên, tức giấc mơ bạn nhớ được và có thể kể lại trong bữa sáng, với nội dung tiềm ẩn, tức những ý nghĩ và ước muốn đứng đằng sau nó. Bề mặt kỳ quặc không phải là nhiễu: đó là kết quả của một cuộc dàn xếp giữa ước muốn và người gác cổng. Ông gọi giấc mơ là người bảo vệ giấc ngủ, vì lớp ngụy trang giúp ta tiếp tục ngủ yên qua những điều lẽ ra sẽ đánh thức ta dậy.

Giải thích giấc mơ là con đường chính dẫn tới tri thức về các hoạt động vô thức của tâm trí.

Sigmund Freud, The Interpretation of Dreams

Công việc của giấc mơ: tâm trí dựng lớp ngụy trang như thế nào

Freud đặt tên là công việc của giấc mơ (dream-work) cho tập hợp các thao tác biến những ý nghĩ ẩn giấu thành thước phim kỳ lạ bạn xem mỗi đêm. Hệ thuật ngữ ông sáng tạo ra cho việc này đến nay vẫn là một trong những cách mô tả hay nhất về cảm giác khi ở bên trong một giấc mơ:

Phương pháp của Freud: liên tưởng tự do, không phải sách giải mộng

Nhiều người ngạc nhiên khi biết phương pháp cốt lõi của Freud không phải là tra biểu tượng. Trên chiếc đi-văng ở phòng khám, giấc mơ được tách ra từng chi tiết, và với mỗi chi tiết, người mơ nói ra bất cứ điều gì chợt đến: ký ức, liên tưởng, cả những điều vô lý, cho đến khi lần ra được một điều đáng kể. Các lần tái bản sau của cuốn sách có thêm một chương về những biểu tượng phổ biến, và những người truyền bá đã biến chương đó thành các cuốn từ điển giải mộng mà ông chưa bao giờ muốn có. Nhưng nguyên tắc làm việc vẫn mang tính cá nhân: giấc mơ của bạn, liên tưởng của bạn, ý nghĩa của bạn. Một cách tự làm tại nhà sẽ như sau:

1. Ghi lại giấc mơ ngay lập tức, càng chi tiết càng tốt. Freud coi từng câu chữ chính xác là bằng chứng; những cách diễn đạt kỳ lạ thường chính là cánh cửa.
2. Tách giấc mơ thành từng chi tiết: mỗi người, mỗi nơi chốn, mỗi đồ vật và mỗi câu nói được ghi riêng một dòng.
3. Liên tưởng tự do với từng chi tiết. Cứ viết ra bất cứ điều gì hiện lên, đừng cân nhắc nó có liên quan hay không. Quy tắc là thành thật tuyệt đối trên giấy: những liên tưởng bạn muốn bỏ qua thường lại là những liên tưởng quan trọng nhất.
4. Tìm tàn dư ban ngày. Chuyện gì trong một hai ngày vừa qua đã cung cấp chất liệu cho giấc mơ? Một tác nhân tưởng chừng vặt vãnh thường chỉ về chủ đề không hề vặt vãnh mà nó bám vào.
5. Đặt câu hỏi khó chịu. Nếu giấc mơ này thực hiện một mong ước nào đó của mình, thì mong ước ấy là gì? Bạn hoàn toàn có thể bác bỏ câu trả lời; Freud cược rằng chính phản ứng né tránh của bạn đã nói lên nhiều điều.

Giải mã giấc mơ theo Freud: khoa học hiện đại giữ lại gì, bỏ đi gì

Sau một thế kỷ, bảng điểm thật sự có cả được lẫn mất. Điều bị bỏ đi là tuyên bố mang tính phổ quát. Các nghiên cứu về giấc mơ không tìm thấy bằng chứng nào cho thấy giấc mơ nào cũng thực hiện một mong ước, và chính Freud là người lùi bước trước: năm 1920, ông thừa nhận những cơn ác mộng lặp đi lặp lại của người sống sót sau chấn thương không khớp với công thức của mình. Hệ biểu tượng tình dục cố định mà những người theo ông phổ biến còn lép vế hơn nữa; các nhà nghiên cứu hiện đại, cũng như Freud ở những trang viết hay nhất của ông, nhấn mạnh rằng hình ảnh mang ý nghĩa từ chính người mơ chứ không phải từ một cuốn từ điển. Điều được giữ lại thì nhiều hơn những gì giới phê bình dự đoán. Khái niệm tàn dư ban ngày của ông là tiền thân của giả thuyết liên tục ngày nay, một phát hiện được ủng hộ vững chắc rằng giấc mơ tái chế những mối bận tâm lúc thức. Các thí nghiệm về việc dồn nén suy nghĩ cho thấy hiệu ứng dội ngược trong giấc mơ: đẩy một ý nghĩ đi trong ngày, đêm đến nó sẽ quay lại trong giấc mơ, nghe như bóng ma của sự đè nén đang đi dạo trong phòng thí nghiệm. Và khoa học thần kinh bổ sung một nếp gấp mới: giấc mơ phụ thuộc vào mạch động lực của não chứ không chỉ cơ chế giấc ngủ, nghĩa là động cơ của giấc mơ gần với sự khao khát hơn những gì người phản đối Freud vẫn nghĩ. Trực giác sâu sắc nhất của ông, rằng giấc mơ có ý nghĩa, được dẫn dắt bởi cảm xúc và đáng để ta chú tâm, nay đã là quan điểm phổ biến.

Còn về chủ đề nổi tiếng kia: trong tâm trí đại chúng, tên Freud gắn chặt với biểu tượng tình dục trong giấc mơ, phần lớn nhờ những cuốn từ điển giải mộng ấy. Nếu đó là điều đưa bạn đến đây, hướng dẫn về giấc mơ về tình dục của chúng tôi sẽ bàn kỹ vấn đề này, từ góc độ tâm lý học đến các truyền thống tâm linh và tôn giáo.

Freud và Jung: cuộc đoạn tuyệt nổi tiếng

Trong vài năm, Carl Jung là người kế nhiệm được Freud chọn, và chính giấc mơ đã chấm dứt mối quan hệ ấy. Freud cho rằng giấc mơ ngụy trang; Jung lại tin rằng giấc mơ bộc lộ, nói thẳng bằng thứ ngôn ngữ hình ảnh cổ xưa, và vô thức chứa nhiều hơn những gì cá nhân đã đè nén. Tình bạn đổ vỡ khoảng năm 1913, và tâm lý học có thêm hai tấm bản đồ đối nghịch về ban đêm, một món quà cho tất cả chúng ta: có giấc mơ hợp với câu hỏi của Freud hơn, tôi đang không thừa nhận điều gì, có giấc mơ lại hợp với câu hỏi của Jung, điều gì đang tìm cách cân bằng tôi. Mang cả hai câu hỏi trong túi vẫn hơn là thề trung thành với một trong hai người.

Tự đặt câu hỏi kiểu Freud cho giấc mơ của bạn

Phương pháp của Freud chạy bằng nguyên liệu thô: giấc mơ được ghi lại nguyên văn trước khi bữa sáng kịp chỉnh sửa nó, cùng một bản ghi trung thực về những gì diễn ra trong ngày của bạn. Đó chính là nhật ký giấc mơ, và cũng là điều Ruya được xây dựng xung quanh: ghi lại bằng giọng nói hoặc văn bản ngay khi thức dậy, rồi để bản ghi dày lên theo thời gian. Khi muốn đào sâu hơn, các phương pháp giải mã sẽ làm việc theo tinh thần của Freud mà không cần đến chiếc đi-văng: phương pháp Suy nghĩ và Lo lắng lần ngược giấc mơ về những mối bận tâm lúc thức và tàn dư ban ngày nuôi dưỡng nó, còn các phương pháp khác luôn sẵn sàng khi giấc mơ cần được nhìn qua một lăng kính hoàn toàn khác.

Freud đã sai ở nhiều điểm quan trọng, nhưng ông cũng đúng ở một điều rất lớn, trước khi bất kỳ ai khác dám nói công khai: sân khấu kỳ lạ của ban đêm là về bạn, do chính bạn tạo ra, và đáng để bạn chú ý. Một thế kỷ khoa học đã cắt tỉa lý thuyết của ông nhưng vẫn giữ lại chủ đề. Con đường hoàng gia vẫn còn mở; chỉ là nó có nhiều làn hơn những gì ông vẽ ra.