Ernest Hartmann: ranh giới mỏng, ác mộng và giấc mơ

Vì sao có người đêm nào cũng mơ rực rỡ như phim màu, tỉnh dậy trong nước mắt sau cơn ác mộng rồi mang những hình ảnh ấy theo suốt cả ngày, trong khi người khác ngủ tám tiếng trống trơn và nhún vai bảo mình chẳng bao giờ mơ? Ernest Hartmann đã dành năm mươi năm cho câu hỏi này, và ông trả lời bằng một ý tưởng mà tâm lý học còn thiếu: mỗi người có ranh giới tâm trí dày mỏng khác nhau. Khái niệm này giải thích được nhiều hơn chuyện giấc mơ. Nó cho biết ai hay gặp ác mộng, ai dễ hòa vào người khác, ai quen tách bạch mọi thứ thành từng ngăn, và về sau nó phát triển thành lý thuyết lớn hơn của ông về việc mơ để làm gì. Nếu bạn từng thắc mắc vì sao đêm của mình ồn ào hay yên ắng hơn hẳn người khác, Hartmann chính là nhà lý thuyết bạn cần tìm hiểu.

Ernest Hartmann là ai?

Ernest Hartmann (1934-2013) sinh ra ở Vienna, là con trai của nhà phân tâm học nổi tiếng Heinz Hartmann. Ông xây dựng sự nghiệp riêng ở Mỹ, làm giáo sư tâm thần học tại Đại học Tufts và giám đốc một trung tâm rối loạn giấc ngủ tiên phong gần Boston. Ông thuộc kiểu người hiếm hoi am hiểu cả hai "ngôn ngữ" của ngành: phòng thí nghiệm, nơi ông viết cuốn The Biology of Dreaming năm 1967 và nghiên cứu nhu cầu ngủ, lẫn phòng tham vấn, nơi ông lắng nghe những người kể về giấc mơ của mình. Ông từng là chủ tịch Hiệp hội Quốc tế Nghiên cứu Giấc mơ (International Association for the Study of Dreams) và là tổng biên tập đầu tiên của tạp chí nghiên cứu Dreaming thuộc hiệp hội này. Cả sự nghiệp của ông xoay quanh hai mối quan tâm: những người khổ sở vì ác mộng, và câu hỏi những hình ảnh xuất hiện mỗi đêm đang làm gì cho chúng ta.

Lý thuyết ranh giới: tâm trí mỏng và tâm trí dày

Lý thuyết này bắt đầu từ những người hay bị ác mộng. Khi nghiên cứu nhóm người trưởng thành thường xuyên gặp ác mộng, Hartmann nhận ra họ có chung nhiều điều hơn là những đêm khó ngủ: họ cởi mở, nhạy cảm, dễ bị cảm xúc ập đến, có chất nghệ sĩ, nhanh chóng hòa vào các mối quan hệ, và ranh giới giữa tưởng tượng với thực tại khá mong manh. Ông bắt đầu mô tả tâm trí qua độ dày của những bức tường bên trong, giữa suy nghĩ và cảm xúc, giữa ngủ và thức, giữa mình và người khác, rồi xây dựng Boundary Questionnaire (bảng câu hỏi về ranh giới) để đo điều này. Hóa ra đây là một chiều kích có thật và dự đoán khá chính xác: người có ranh giới mỏng nhớ được nhiều giấc mơ hơn, gặp ác mộng nhiều hơn và đạt điểm sáng tạo cao hơn. Người có ranh giới dày thì giữ trải nghiệm trong những ngăn gọn gàng, và thường hầu như không để ý đến đời sống giấc mơ của mình. Không bên nào là rối loạn cả. Đó là hai kiểu tâm trí, mỗi kiểu có cái giá riêng và món quà riêng.

Độ dày của ranh giới là một chiều kích bị bỏ quên của nhân cách, và nó giúp ta hiểu những khía cạnh trong cuộc sống mà không thước đo nào khác giải thích được.

Ernest Hartmann, Boundaries in the Mind

Giấc mơ sóng thần: lý thuyết của ông về việc mơ để làm gì

Lý thuyết hiện đại của Hartmann về giấc mơ xuất phát từ một quan sát lâm sàng rất đáng chú ý. Những người sống sót sau chấn thương, như hỏa hoạn, bị tấn công hay thiên tai, thường không mơ lại đúng sự việc đã xảy ra. Họ mơ thấy sóng thần ập đến, ngôi nhà đổ sập, hay bản thân bị cuốn đi. Theo ông, giấc mơ đang vẽ nên cảm xúc chứ không phát lại sự kiện: nỗi kinh hoàng và cảm giác bất lực được hóa thành một hình ảnh, thứ ông gọi là Hình ảnh Trung tâm (Central Image) của giấc mơ, và độ mạnh của nó lên xuống theo cường độ của cảm xúc bên dưới. Từ phát hiện đó, ông xây dựng cách hiểu chung về việc mơ: bộ não khi mơ là tâm trí ở trạng thái kết nối mạnh nhất, đan những trải nghiệm mới, nhất là những trải nghiệm nặng cảm xúc, vào mạng lưới ký ức cũ rộng lớn, theo cách rộng và thoáng hơn nhiều so với lúc tỉnh táo. Việc đan kết này là lý do giấc mơ kỳ lạ, và cũng chính là mục đích của chúng: nỗi đau mới được nối vào bối cảnh rộng hơn và dần dịu lại. Trong các nghiên cứu về chuỗi giấc mơ được ghi lại trước và sau những biến cố lớn của cộng đồng, các Hình ảnh Trung tâm mạnh lên rõ rệt trong khi bản thân sự kiện không hề xuất hiện, đúng như lý thuyết dự đoán.

Lý thuyết này gắn hai mạch nghiên cứu cả đời của ông lại với nhau. Người có ranh giới mỏng dệt cảm xúc theo kiểu "bật to âm lượng": hình ảnh sống động hơn, giấc mơ lấn sang đời thực nhiều hơn, và nếu chất liệu u tối thì ác mộng cũng nhiều hơn. Người có ranh giới dày cũng chạy đúng quá trình ấy, chỉ là sau những cánh cửa nặng hơn. Theo cách nhìn này, ác mộng không phải là một trục trặc. Đó là cách tâm trí vẽ ra một cảm xúc quá lớn so với mạng lưới hiện có. Vì thế ác mộng hay xuất hiện sau những biến cố khó khăn rồi dịu dần khi quá trình dệt tiếp diễn, và cũng vì thế các bài hướng dẫn về giấc mơ lo âu và giấc mơ lặp lại của chúng tôi dựa khá nhiều vào công trình của ông.

Sống chung với kiểu ranh giới của bạn

1. Xác định vị trí của bạn trên thang đo. Bạn nhớ giấc mơ nhiều hay ít, cảm xúc kéo dài bao lâu, phim truyện hay chuyện của người khác dễ ngấm vào bạn đến đâu: chỉ cần một tuần để ý thật lòng là thường có câu trả lời.
2. Ranh giới mỏng: canh chừng những gì nạp vào. Những gì bạn tiếp nhận gần giờ ngủ sẽ thành chất liệu giấc mơ với sức mạnh khác thường, nên hãy chừa một khoảng đệm cho buổi tối: không xem nội dung nặng nề muộn, và có một nếp thư giãn để "đóng hết các tab" của ngày hôm đó.
3. Ranh giới dày: chủ động mở cửa. Việc nhớ giấc mơ phụ thuộc vào ý định của bạn: để sẵn công cụ ghi lại cạnh giường, nằm yên một lúc khi vừa thức dậy và tự hỏi "vừa nãy mình thấy gì nhỉ?". Giấc mơ vẫn luôn ở đó, chỉ là bức tường hơi cao thôi.
4. Sau biến cố khó khăn, hãy để ý Hình ảnh Trung tâm. Sóng thần, bão tố hay ngôi nhà đổ sập sau một giai đoạn đau lòng là dấu hiệu quá trình dệt cảm xúc đang diễn ra, không phải điềm báo. Bạn có thể yên tâm là chúng sẽ nhạt dần theo từng tuần.
5. Biết đâu là lúc cần giúp đỡ. Nếu ác mộng giữ nguyên cường độ suốt nhiều tháng, phá hỏng giấc ngủ hoặc tái hiện y nguyên một chấn thương có thật, bạn nên tìm đến chuyên gia. Liệu pháp diễn tập hình ảnh (imagery rehearsal therapy) phát triển từ truyền thống mà công trình về ác mộng của Hartmann đặt nền móng, vừa hiệu quả vừa ngắn gọn.

Quan sát quá trình dệt cảm xúc của chính bạn

Lý thuyết của Hartmann đưa ra một dự đoán khá cụ thể về nhật ký giấc mơ của bạn: sau những tuần nhiều cảm xúc, giấc mơ sẽ "nóng" hơn, lạ hơn, đậm hình ảnh hơn, rồi nguội dần khi chất liệu được dệt vào. Nếu không ghi chép, bạn sẽ không thấy được diễn biến này; còn khi có dữ liệu, nó hiện ra rất rõ. Ruya giúp bạn lưu lại giấc mơ ngay lúc thức dậy, ghi cả những ngày sống bên cạnh, để bạn theo dõi Hình ảnh Trung tâm mạnh lên rồi dịu xuống qua từng tuần, tức là quá trình dệt của riêng bạn, có bằng chứng hẳn hoi. Sau đó, các phương pháp giải mã sẽ giúp bạn đặt câu hỏi của Hartmann cho bất kỳ giấc mơ nào khiến bạn ám ảnh: hình ảnh này to bằng cảm xúc nào?

Hartmann để lại cho người nằm mơ hai món quà bền lâu: sự cho phép và cách đọc hiểu. Sự cho phép, vì ranh giới mỏng hay dày đều là khí chất, không phải bệnh lý. Người hay mơ như lũ cuốn không hề "có vấn đề" hơn người ngủ yên không mộng. Và cách đọc hiểu, vì khi biết giấc mơ vẽ ra cảm xúc chứ không tường thuật sự kiện, cơn sóng thần thôi là một lời tiên tri. Nó trở về đúng bản chất: kích cỡ chính xác của điều bạn đang mang trong lòng, được vẽ theo đúng tỉ lệ.