استیون لابرج: دانشمندی که خواب آگاهانه را ثابت کرد

تقریباً در تمام قرن بیستم، نظر علم درباره کسانی که می‌گفتند وسط خواب دیدن هوشیارند قاطع بود: اشتباه می‌کنند. استدلال این بود که خوابی که در آن می‌دانید دارید خواب می‌بینید، در واقع یک بیداری کوتاه است که بعداً درست به یاد نیاورده‌اید، چون قرار نبود هوشیاری و خواب REM با هم جمع شوند. استیون لابرج کسی است که این بحث را تمام کرد، آن هم نه با یک نظریه، بلکه با یک پیام: فردی خواب‌رفته، وسط خواب REM که دستگاه‌ها ثبتش می‌کردند، عمداً چشم‌هایش را با الگویی که از قبل قرار گذاشته بودند حرکت می‌داد تا از درون خواب بگوید: من اینجا هستم و می‌دانم کجا هستم. این داستان این است که خواب آگاهانه چطور از یک کنجکاوی عجیب و غریب به یک واقعیت آزمایشگاهی تبدیل شد، و اینکه لابرج چه تکنیک‌هایی برای هر کسی که بخواهد امتحانش کند به جا گذاشته است.

استیون لابرج کیست؟

استیون لابرج (متولد 1947) از مسیری غیرمعمول به دنیای خواب رسید: ریاضیات و شیمی. وقتی دانشجوی دکتری روان‌فیزیولوژی در Stanford University بود، موضوع پایان‌نامه‌ای را انتخاب کرد که استادهایش تقریباً غیرقابل مطالعه می‌دانستند: خواب آگاهانه. یکی از دلایلش این بود که خودش چنین خواب‌هایی می‌دید و حاضر نبود قبول کند غیرممکن‌اند. مسئله هم ساده و هم سخت بود: کسی که خواب است نمی‌تواند به آزمایشگاه خبر بدهد، چون در خواب REM بدن فلج می‌شود. اما لابرج متوجه شد که چشم‌ها استثنا هستند. چشم‌ها در خواب REM آزادانه حرکت می‌کنند و کسی که خواب آگاهانه می‌بیند می‌تواند تعیین کند کجا را نگاه کند. برای همین خودش را طوری تمرین داد که هر وقت بخواهد به خواب آگاهانه برسد و بعد، درون همان خواب، نگاهش را طبق الگویی که از قبل مشخص شده بود چپ، راست، چپ، راست ببرد. در همان حال الکترودها نشان می‌دادند مغز و بدنش بدون هیچ شکی در خواب است. پیام رسید. ذهنی آگاه از دل خواب REM پیام فرستاده بود.

علم همیشه همین‌طور است و این کشف هم یک همزاد دارد. در آوریل 1975 در شهر هال انگلستان، روان‌شناسی به نام کیث هرن همین نوع پیام چشمی را از آلن ورزلی، که خواب آگاهانه می‌دید، ثبت کرده بود، چند سال پیش از کار لابرج، هرچند این یافته بیرون از پایان‌نامه‌اش چندان شناخته نشد. لابرج مستقل از او همین یافته را تکرار کرد و سال 1981 همراه با همکارانی از جمله ویلیام دمنت، از پیشگامان پزشکی خواب، آن را در یک مجله علمی داوری‌شده منتشر کرد. بعد کاری کرد که یک نمایش آزمایشگاهی را به یک حوزه علمی تبدیل کرد: دهه‌ها وقت گذاشت و برایش روش و آزمایش و نهاد ساخت، سال 1987 Lucidity Institute را تأسیس کرد و کتاب‌هایی نوشت که آموخته‌های آزمایشگاه را به مردم رساند.

خواب آگاهانه یعنی خواب دیدن در حالی که می‌دانید دارید خواب می‌بینید.

Stephen LaBerge, Lucid Dreaming

نقاط عطف علم خواب آگاهانه

روش پیام‌رسانی با چشم که لابرج استاندارد کرد، امروز ابزار همیشگی پژوهش درباره خواب است. آزمایشگاه‌ها با خواب‌های آگاهانه‌ای که با همین پیام تأیید شده‌اند، درک زمان در خواب، حرکت کردن در خواب و حتی ارتباط ساده دوطرفه بین خواب‌بین و آزمایشگر را بررسی می‌کنند. یک علم آزمایشی کامل روی همین ترفند بنا شده: عمداً چپ، راست، چپ، راست نگاه کردن.

MILD: تکنیکی که لابرج ابداع کرد

لابرج به خواب آگاهانه سر وقت و طبق برنامه نیاز داشت، چون شب‌های آزمایشگاه هزینه زیادی دارند. برای همین راهی برای ایجادش طراحی کرد. MILD (روش ایجاد خواب آگاهانه با کمک حافظه) از حافظه آینده‌نگر استفاده می‌کند، یعنی همان توانایی معمولی ما برای یادمان ماندن کاری که باید بعداً انجام دهیم. MILD هنوز هم از نظر نتایج مطالعات کنترل‌شده بهترین روش اثبات‌شده برای ایجاد خواب آگاهانه است. در یک مطالعه بزرگ جدید، وقتی این روش درست انجام شد، تعداد خواب‌های آگاهانه تقریباً دو برابر شد. روش کار این است:

1. بعد از حدود پنج ساعت خواب بیدار شوید. دوره‌های REM آخر شب طولانی‌ترند و بهترین فرصت برای آگاه شدن در خواب هستند.
2. خوابی را که همین الان از آن بیرون آمده‌اید تا جایی که می‌توانید با جزئیات به یاد بیاورید. اگر چیزی یادتان نیست، یکی از خواب‌های اخیرتان را مرور کنید.
3. قصدتان را در ذهن بگذارید و وقتی دوباره دارید به خواب می‌روید، با تمام وجود تکرار کنید: «دفعه بعد که خواب می‌بینم، یادم می‌آید که دارم خواب می‌بینم.»
4. تصور کنید دوباره به همان خواب برگشته‌اید و خودتان را ببینید که به یک نشانه خواب، یعنی چیزی غیرممکن یا عجیب، توجه می‌کنید و همان‌جا آگاه می‌شوید.
5. این کار را تکرار کنید تا خوابتان ببرد و آخرین چیزی که در ذهنتان می‌ماند همان قصد باشد. پشتکار در شب‌های پیاپی مهم‌تر از تلاش زیاد در یک شب است.

درباره هر روش القای خواب آگاهانه یک هشدار صادقانه لازم است: مرز میان بیداری و خواب که MILD از آن عبور می‌کند، همان جایی است که فلج خواب هم اتفاق می‌افتد و تازه‌کارها گاهی سر راه به آن برمی‌خورند. این حالت بی‌خطر است و وقتی بدانید چیست، از یک مسیر ترسناک به دری رو به خواب آگاهانه تبدیل می‌شود.

ابزارها، میراث و محدودیت‌ها

لابرژ در استفاده از فناوری برای رسیدن به خواب آگاهانه هم پیشگام بود. ماسک‌های DreamLight و NovaDreamer که در Lucidity Institute ساخته شدند، خواب REM را تشخیص می‌دادند و نور ملایمی می‌تابانند که می‌توانست به درون خواب نفوذ کند و یادآوری کند که واقعیت را بسنجید. این ماسک‌ها نیای همه وسایل پوشیدنی خواب آگاهانه‌ای هستند که امروز در بازار پیدا می‌شوند. اما میراث او از این وسایل فراتر می‌رود: او تجربه‌ای را که شخصی بود و راهی برای اثباتش نبود، به چیزی عمومی و قابل اندازه‌گیری تبدیل کرد و با این کار راه را برای درمان کابوس، تمرین مهارت‌ها در خواب و علم اعصاب امروزی درباره آگاهی باز کرد. باید محدودیت‌ها را هم صادقانه گفت: خواب آگاهانه حتی با تمرین هم برای بیشتر آدم‌ها نادر است، وسایل کمکی کمتر از آنچه تبلیغات می‌گویند اثر دارند، و آگاه شدن در خواب مهارتی است که شب‌های خوب و بد دارد. خود لابرژ هم همیشه آن را توانایی‌ای می‌دانست که باید پرورشش داد، نه کلیدی که بشود روشنش کرد.

تمرین خواب آگاهانه را خودتان شروع کنید

همه چیز در روش لابرژ از یادآوری خواب شروع می‌شود: در خوابی که یادتان نمی‌ماند نمی‌توانید آگاه شوید و نشانه‌های خواب هم فقط از دل یادداشت‌ها پیدا می‌شوند. برای همین دفترچه اولین ابزار این تمرین است. Ruya همان لحظه بیدار شدن، با صدا یا متن، خوابتان را ثبت می‌کند و در آرشیوی که کم‌کم پر می‌شود، نشانه‌های خواب شخصی شما، یعنی همان چیزهای عجیبی که مدام تکرار می‌شوند و می‌توانند شما را آگاه کنند، پیدا می‌شوند. روش تعبیر کاوش خواب آگاهانه هم در طول تمرین کنارتان است و راهنمای کامل خواب آگاهانه ما هم تکنیک‌ها، علم پشت آن و نکات ایمنی را با جزئیات توضیح می‌دهد.

هر حوزه‌ای لحظه‌ای دارد که دیگر برای موضوعش عذرخواهی نمی‌کند. برای علم خواب، آن لحظه خطی روی یک نمودار است، از شبی در استنفورد در اواخر دهه 1970: چپ، راست، چپ، راست، خطی که مردی کشیده بود که در خواب عمیق بود و کاملاً هم می‌دانست که خواب است. هدیه لابرژ به خواب‌بین‌ها این است که ثابت کرد آن تجربه به ظاهر ناممکن واقعی بوده، و ابزارهایی هم داد تا بتوانند عمداً سراغش بروند.