خواب دیدن شخص مرده: دیدگاه روان‌شناسی، معنوی، اسلام و کتاب مقدس

از خواب بیدار می‌شوید و تا چند ثانیه، او همین‌جا بوده است. مادرتان سر میز آشپزخانه، پدربزرگتان روی صندلی همیشگی‌اش، دوستی که می‌خندد انگار هیچ اتفاقی نیفتاده. بعد صبح از راه می‌رسد و دوباره آن‌ها را می‌برد. خواب دیدن آدم‌هایی که از دنیا رفته‌اند، از رایج‌ترین خواب‌هاست و از پرجستجوترین‌ها هم هست، چون سؤالی را در دل آدم می‌گذارد که ولش نمی‌کند: این پیام بود، دیدار بود، یا فقط ذهن خودم؟ این راهنما به این سؤال از همه زاویه‌ها جدی نگاه می‌کند: پژوهش‌های سوگ چه می‌گویند، سنت‌های معنوی به چه باور دارند، اسلام و مسیحیت چطور این خواب‌ها را می‌بینند، رایج‌ترین حالت‌های خواب مرده دیدن چه معنایی دارند، و با حسی که این خواب بعد از خودش باقی می‌گذارد چه باید کرد.

چرا خواب مرده‌ها را می‌بینیم؟

تا بیشتر قرن بیستم، سوگ را کاری برای رها کردن می‌دانستند: عزاداری می‌کردی، دل می‌کندی و ادامه می‌دادی. در سال 1996 گروهی از پژوهشگران به رهبری دنیس کلاس (Dennis Klass) با مفهوم «پیوندهای ادامه‌دار» این تصویر را عوض کردند. آن‌ها نشان دادند کسی که عزیزی را از دست داده، رابطه‌اش را با او قطع نمی‌کند؛ این رابطه را به شکلی تازه با خودش جلو می‌برد، با یاد و خاطره، با آیین‌ها، با حرف زدن و خیلی وقت‌ها با خواب. پس خواب دیدن مرده‌ها نشانه‌ی این نیست که نتوانسته‌اید ادامه بدهید. یکی از راه‌هایی است که آن پیوند زنده می‌ماند.

پژوهش‌های بعدی دلگرم‌کننده است. جاشوا بلک (Joshua Black) و همکارانش در مطالعه‌ای روی 216 نفر که همسرشان را از دست داده بودند دیدند خواب مرده دیدن شایع است، بیشترشان آرامش‌بخش بوده‌اند نه آزاردهنده، و به نظر می‌رسد خواب‌های مختلف کارهای مختلفی می‌کنند: بعضی شوک از دست دادن را هضم می‌کنند، بعضی پیوند را زنده نگه می‌دارند و بعضی فقط هیجان سنگین سوگ را آرام می‌کنند. این خواب‌ها بیشتر در سال اول دیده می‌شوند و در سالگردها، روز تولد و مناسبت‌هایی که آن شخص باید در آن‌ها حضور می‌داشت دوباره برمی‌گردند. یعنی ذهنِ خواب‌بیننده هم با همان تقویمی سوگواری می‌کند که ذهنِ بیدار.

سوگ، بهایی است که برای عشق می‌پردازیم.

Queen Elizabeth II, message to the memorial service for the victims of 11 September, New York (2001)

روان‌شناسی تعبیر خواب مرده را چه می‌داند؟

روان‌شناسی این خواب‌ها را پیامی از بیرون نمی‌داند، پیامی از درون می‌داند: ذهنی که روی رابطه‌ای کار می‌کند که شکلش عوض شده ولی تمام نشده. پاتریشیا گارفیلد (Patricia Garfield) پژوهشگر خواب، که بعد از مرگ پدرش سال‌ها این خواب‌ها را جمع کرد، دید که الگوهای مشخصی دارند. خواب‌های اولیه اغلب مرگ را دوباره پخش می‌کنند یا انکارش می‌کنند (آن شخص زنده است و شما گیج یا خوشحال هستید). خواب‌های بعدی معمولاً عوض می‌شوند: او سالم، جوان‌تر و آرام دیده می‌شود و یک کلمه، یک آغوش یا فقط حضورش را به شما می‌دهد. خیلی از خواب‌بیننده‌ها از خوابی می‌گویند که در آن عزیزشان خداحافظی کرده و بعد از آن خواب‌ها کمتر شده، انگار کار تمام شده باشد.

مطمئن‌ترین سرنخ، حس خود خواب است. خوابی آرام و گرم معمولاً نشان می‌دهد پیوند دارد به یاد و خاطره تبدیل می‌شود. خوابی که او سرد و ساکت است یا رویش را برمی‌گرداند، اغلب از کارهای نیمه‌تمام می‌گوید: حرف‌هایی که گفته نشد، دعوایی که حل نشد، یا عذاب وجدان درباره‌ی روزهای آخر. خوابی که در آن دوباره می‌میرد، بعد از مرگ ناگهانی یا ضربه‌زننده زیاد دیده می‌شود و ذهن در آن چیزی را مرور می‌کند که آن موقع نتوانسته بود هضمش کند. هیچ‌کدام از این‌ها قضاوتی درباره‌ی شما یا او نیست. این‌ها سوگ است که شب‌ها آرام آرام کارش را انجام می‌دهد.

دیدگاه معنوی: خواب دیدار با مرده

خیلی از سنت‌های معنوی، و آدم‌های عادی زیادی که به سنت خاصی پایبند نیستند، میان یک خواب معمولی از مرده‌ها و چیزی که «خواب دیدار» می‌نامند فرق می‌گذارند. ویژگی‌هایی که از آن گزارش می‌شود در فرهنگ‌های مختلف شگفت‌انگیز شبیه هم است: خواب به‌طرز عجیبی روشن و منظم است نه درهم‌ریخته؛ آن شخص سرحال به نظر می‌رسد، اغلب جوان‌تر یا شفا‌یافته؛ کم حرف می‌زند، اما حرفش روشن و مهربانانه است؛ خواب‌بیننده آرامشی حس می‌کند که تا آخر روز می‌ماند؛ و برخلاف بیشتر خواب‌ها، سال‌ها در یاد می‌ماند. اینکه این خواب‌ها واقعاً دیدار هستند یا نه، چیزی نیست که یک مقاله بتواند تکلیفش را روشن کند. آنچه می‌شود گفت این است که کسانی که چنین خوابی دیده‌اند تقریباً همیشه آن را هدیه می‌دانند، و مشاوران سوگ هم یاد گرفته‌اند با همین نگاه به آن برخورد کنند.

خوانندگان معنوی به این هم نگاه می‌کنند که خواب از شما چه می‌خواهد. عزیزی که با یک خواسته به خوابتان می‌آید، مثلاً آشتی با یکی از فامیل، سرکشی به چیزی که از خودش به جا گذاشته، یا کمتر غصه خوردن، معمولاً این‌طور تعبیر می‌شود که خودِ رابطه دارد با شما حرف می‌زند: همان ارزش‌هایی که با هم داشتید و هنوز راهنمای شماست. عزیزی که فقط حضور دارد، نشانه‌ی آرامش و دلگرمی است. در هر دو حالت توصیه یکی است: خواب را بپذیرید، قدردانش باشید و بگذارید روی نحوه‌ی زندگی‌تان اثر بگذارد، نه روی خواب‌تان.

دیدن مرده در خواب در اسلام

در تعبیر خواب اسلامی، این خواب‌ها اهمیت ویژه‌ای دارند. در روایتی که به ابن سیرین نسبت داده می‌شود، دیدن میت در خواب اغلب خبری از حال اوست و ظاهرش پیام را می‌رساند: اگر عزیزتان سر حال، با لباس تمیز و آسوده باشد، نشانه‌ی خوبی درباره‌ی اوست، و اگر پریشان به نظر برسد، یعنی وقت دعا کردن برایش و صدقه دادن به نیتش است. مسلمانان باور دارند ثواب هر دو به مرده می‌رسد. در میان سخنان قدیمی آمده که حرف مرده در خواب راست است، چون در سرای حق است؛ برای همین این خواب‌ها را با دقت می‌خوانند و ساده از کنارشان رد نمی‌شوند.

جزئیات خواب تعبیر را دقیق‌تر می‌کند. گرفتن چیزی از مرده، مثل غذا، پول، لباس یا هدیه، معمولاً نشانه‌ی خیر و روزی رسیدن به خواب‌بیننده است. دادن چیزی به او یا دنبالش رفتن را محتاطانه‌تر تعبیر می‌کنند و طبق سنت، به جای ترس، با دعا و صدقه جوابش را می‌دهند. قاعده‌ی همیشگی این روش هم سر جایش است: خوابی که فقط می‌ترساند ممکن است حُلم باشد، یعنی خواب بد از شیطان، که طبق سنت باید از شرش به خدا پناه برد و آن را رها کرد، نه اینکه تعبیرش کرد. بیشتر مسلمانانی که پدر یا مادرشان را در خواب می‌بینند، صبح روز بعد کار ساده و قشنگی می‌کنند: برایشان دعا می‌کنند.

دیدن مرده در خواب در انجیل و مسیحیت

انجیل صریحاً از تلاش برای ارتباط با مردگان نهی می‌کند: شریعت احضار آن‌ها را ممنوع کرده (تثنیه 18:10-12) و داستان شائول پادشاه و زن احضارکننده‌ی عین‌دور (اول سموئیل 28) هم به عنوان هشدار روایت می‌شود. برای همین در آموزه‌ی مسیحی، خواب عزیزِ از دست رفته دری نیست که باید باز شود یا گفت‌وگویی که باید ادامه پیدا کند. اما همین کتاب مقدس پر از مهربانی نسبت به داغ‌دیدگان هم هست. پولس به تسالونیکیان می‌گوید مثل کسانی که امید ندارند سوگواری نکنند (اول تسالونیکیان 4:13-14)، و در تجلی عیسی، موسی و ایلیا که سال‌هاست درگذشته‌اند کنار او ایستاده‌اند (متی 17:3)، یادآوری اینکه در تصویر مسیحی، مردگان رفته نیستند، بلکه نزد خدا هستند.

بنابراین برداشتی که بیشتر مسیحیان به آن می‌رسند این است: خواب عزیزِ از دست رفته، سخن گفتن او از آن دنیا نیست و نباید دنبالش دوید یا از آن ترسید. می‌شود آن را آرامشی دانست، لطف خدا به دلی داغدار، و دعوتی برای دعا کردن، بخشیدن آنچه ناگفته و نابخشوده مانده، و چشم داشتن به امید رستاخیز. معیار هم همان است که همیشه می‌گویند: خوابی که آرامش، شکرگزاری و محبت می‌آورد با این امید جور است؛ خوابی که ترس یا وسواس می‌آورد را باید در دعا به خدا سپرد و اگر ادامه پیدا کرد، با یک کشیش درباره‌اش حرف زد.

خواب‌های سوگ در فرهنگ‌های مختلف

• یونان باستان: قدیمی‌ترین خواب سوگ در ادبیات در ایلیاد آمده، جایی که شبح پاتروکلوس به خواب آشیل می‌آید و از او می‌خواهد دفنش کنند. آشیل برای در آغوش گرفتنش دست دراز می‌کند و فقط هوا به دستش می‌آید، صحنه‌ای که داغ‌دیدگان نزدیک به سه هزار سال است در آن خودشان را می‌بینند.
• مکزیک: جشن روز مردگان بر این باور بنا شده که درگذشتگان هر سال برای دیدار برمی‌گردند؛ خواب دیدنشان در این روزها بخشی از همین دیدار به حساب می‌آید و با آغوش باز پذیرفته می‌شود.
• سنت‌های نیاکان در شرق آسیا: خواب یکی از اقوام درگذشته را معمولاً درخواستی می‌دانند، برای یاد کردنش، نذری یا کاری که در خانواده باید درست شود، و جوابش را با رفتن سر مزار یا مقابل محراب خانوادگی می‌دهند.
• تعبیر خواب کلاسیک چینی: در سنت ژوگونگ، خواب مرده را معمولاً به فال نیک می‌گیرند، به‌ویژه وقتی که او راضی و خوشحال دیده شود.

حالت‌های رایج دیدن مرده در خواب و معنی آن‌ها

در همه‌ی این دیدگاه‌ها، شکل و حال‌وهوای خواب از اصل اتفاق مهم‌تر است. این‌ها فقط نقطه‌ی شروع‌اند، نه حکم قطعی؛ جمله را رابطه‌ی خودتان با آن شخص تمام می‌کند.

یک نکته‌ی صادقانه: بیشتر خواب‌هایی که در آن‌ها مرده‌ها را می‌بینیم التیام‌بخش‌اند، اما بعضی غم‌ها به بیشتر از یک خواب و یک دفترچه نیاز دارند. در این موارد حتماً با یک مشاور سوگ یا پزشک خودتان صحبت کنید:

• خواب‌ها خودِ لحظه‌ی مرگ را شب‌به‌شب و ماه‌ها بعد از آن دوباره پخش می‌کنند؛
• از خوابیدن می‌ترسید یا سعی می‌کنید نخوابید؛
• این خواب‌ها هفته‌ها باعث می‌شوند فردایش نتوانید کارهای روزمره‌تان را انجام دهید؛
• به این فکر می‌کنید که کاش پیش او می‌رفتید. لطفاً همین امروز با یک نفر در میان بگذارید.

صبح بعد از دیدن مرده در خواب چه کار کنیم

1. قبل از اینکه خواب را قضاوت کنید، بگذارید حس آن آرام بگیرد. یک دقیقه در رختخواب بمانید. اینکه با آرامش بیدار شده‌اید یا با دلشوره، بیشتر از هر نمادی به شما چیزی می‌گوید.
2. تا خواب کامل یادتان است آن را بنویسید: قیافه‌اش چطور بود، چه گفت، شما چه حسی داشتید. خواب‌هایی که در آن‌ها مرده‌ها را می‌بینیم هم مثل بقیه‌ی خواب‌ها از یاد می‌روند، و این یکی را حتماً می‌خواهید نگه دارید.
3. آن را نشانه‌ی پیوند خودتان با او بدانید، نه یک بدشگونی. نه در پژوهش‌های مربوط به سوگ و نه در سنت‌های بزرگ، چنین خوابی پیش‌بینی مرگ خودتان یا کس دیگری حساب نمی‌شود.
4. با کسی که او را می‌شناخته تعریف کنید. خواب‌های سوگ برای گفتن‌اند و وقتی تعریفشان می‌کنید، اغلب معلوم می‌شود این خواب برای چه آمده بود.
5. به شیوه‌ی خودتان و مطابق باورتان جوابش را بدهید: دعا، صدقه به نیت او، سر مزار رفتن، روشن کردن یک شمع، یا زنگ زدن به یکی از آشنایانی که او دوستشان داشت. خیلی‌ها می‌گویند بعد از این کار، دیگر آن خواب تکرار نمی‌شود.
6. اگر خواب با ناراحتی تکرار می‌شود، کمک بگیرید. کابوس‌های تکراری مرگ درمان‌پذیرند و کمک خواستن هم نوعی احترام به یاد اوست.

خواب کسی که از دنیا رفته، ادامه‌ی رابطه‌ی شماست، حتی وقتی او دیگر در اتاق نیست. هر چه درباره‌ی جای او باور داشته باشید، این خواب مال شماست و ارزش دارد که آن را نگه دارید و بفهمید، نه اینکه نادیده‌اش بگیرید. دفترچه‌ی Ruya خواب شما را امن نگه می‌دارد و هر وقت خواستید تعبیرش را بشنوید، می‌توانید دیدگاهی را انتخاب کنید که به دلتان نزدیک‌تر است: روان‌شناختی، معنوی، اسلامی یا مسیحی. با چند پرسش ملایم درباره‌ی آن شخص و دلتنگی‌تان، خواب کم‌کم معنا پیدا می‌کند. غم به‌تنهایی سنگین است و لازم نیست خواب را هم تنها به دوش بکشید.