خواب‌های پیشگو در فرهنگ‌های مختلف: تاریخچه‌ای جهانی

در هر قاره‌ای که آدم‌ها در آن زندگی کرده‌اند و در هر قرنی که از آن سندی داریم، کسانی بوده‌اند که با این امید به خواب رفته‌اند که شب چیزی درباره فردا به آن‌ها بگوید. شاهزاده‌ای در سایه ابوالهول چرتی زد و با وعده تاج و تخت بیدار شد. زائران یونانی در معبدها می‌خوابیدند تا خوابی شفابخش ببینند. همسر یک کنسول رومی در روزی که شوهرش کشته شد، التماسش کرد که در خانه بماند. جویندگان قوم لاکوتا تنها و روزه‌دار بالای تپه‌ای می‌ماندند و برای دیدن یک رؤیای آسمانی دعا و زاری می‌کردند، و در ژاپن هنوز هم اولین خوابِ سال نو را نشانه‌ای از دوازده ماه پیش‌رو می‌دانند.

این نوشته سفری است به دنیای تعبیر خواب‌هایی که از آینده خبر می‌دهند: مصر و قدیمی‌ترین کتاب تعبیر خوابی که از آن مانده، بین‌النهرین و یونان، مشهورترین خواب هشداردهنده روم، سنت‌های غنی و اغلب نادرست فهمیده‌شده خواب در آمریکای شمالی و استرالیا، فرهنگ‌نامه‌های خواب و خوابِ خوش‌یمنِ اول سال در شرق آسیا، کتاب‌های آسمانی ادیان ابراهیمی، و آزمایش‌های عجیب دوران جدید که می‌خواستند از خواب‌های پیشگو یک سیستم هشدار زودهنگام بسازند. در این چهار هزار سال دو چیز ثابت مانده است: آدم‌ها خواب‌هایشان را ثبت می‌کنند، و درباره درست درآمدن‌شان با هم بحث می‌کنند.

مصر: شاهزاده، ابوالهول و قدیمی‌ترین کتاب تعبیر خواب

حدود 1400 پیش از میلاد، شاهزاده جوانی مصری به نام توتموس برای شکار به نزدیکی جیزه رفت و در سایه ابوالهول بزرگ خوابش برد. آن زمان ابوالهول تا گردن زیر شن‌های بیابان مدفون بود. در خواب، ابوالهول به حرف آمد: این شن‌ها را که خفه‌ام کرده کنار بزن، تا تو را پادشاه کنم. توتموس بنا را از زیر شن بیرون آورد و واقعاً هم فرعون شد، با نام توتموس چهارم، هرچند به نظر نمی‌رسد در صف اول جانشینی بوده باشد. این ماجرا را از آن می‌دانیم که خودش روی سنگ حکاکی کرد: «لوح خواب» هنوز هم میان دست‌های ابوالهول ایستاده است. مورخان آن را یک حرکت سیاسی هوشمندانه می‌دانند، خوابی که برای مشروع جلوه‌دادن یک جانشینی غیرمنتظره به کار رفته. همین برداشت نکته مهم‌تری را نشان می‌دهد: در مصر خواب می‌توانست چنین اعتباری داشته باشد، چون همه قبول داشتند که خدایان از راه خواب سخن می‌گویند.

مصر قدیمی‌ترین کتاب راهنمای خوابی را هم که تا امروز باقی مانده برایمان گذاشته است: پاپیروسی از حدود 1220 پیش از میلاد که امروز با نام «کتاب خواب رامسی» از مجموعه پاپیروس‌های چستر بیتی شناخته می‌شود و در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود. قالبش برای هر کسی که تا حالا یک فرهنگ تعبیر خواب ورق زده آشناست: سطر به سطر «اگر مردی در خواب ببیند که فلان کار را می‌کند»، و بعد حکم خوب یا بد، و گاهی برای خواب‌های بد یک مراسم کوچک برای خنثی‌کردن شومی آن. سه هزار سال پیش از اپلیکیشن‌های امروزی خواب، تعبیر خواب برای خودش منبع و مرجع داشت.

بین‌النهرین و یونان: پیام و درمان

قدیمی‌ترین خواب‌های ادبیات جهان به بین‌النهرین تعلق دارند. در حماسه گیلگمش، قهرمان داستان خواب می‌بیند که شهاب‌سنگی از آسمان می‌افتد و تبری بزرگ پیدایش می‌شود، و مادرش، الهه نینسون، هر دو را تعبیر می‌کند: دوستی نیرومند در راه است، مرد وحشی‌ای به نام انکیدو که زندگی‌اش را عوض خواهد کرد. پادشاهان بین‌النهرین پیش از جنگ‌ها و ساخت‌وسازها خواب‌های پیام‌آورِ خدایان را ثبت می‌کردند، کاتبان فهرست‌هایی از فال‌های خواب گردآوری می‌کردند و تعبیرگران حرفه‌ای جایگاه رسمی داشتند. الگوی مصر اینجا هم تکرار می‌شود: خواب آن‌قدر اهمیت داشت که آن را بنویسند، دسته‌بندی کنند و مثل اطلاعات حکومتی به آن رجوع کنند.

یونانی‌ها چیزی ملایم‌تر را به شکل یک نظام درآوردند: خواب شفابخش. در معبدهای آسکلپیوس، خدای پزشکی، که معروف‌ترینشان در اپیداوروس بود، بیماران از سراسر مدیترانه می‌آمدند و شب را درون محوطه معبد می‌خوابیدند، کاری که «انکوباسیون» نام داشت. امید این بود که خدا در خواب بیاید، دست روی عضو دردمند بگذارد یا نسخه‌ای بدهد، و دیوارهای معبد پر بود از کتیبه‌های بیماران سپاسگزار که دقیقاً همین خواب‌ها را شرح داده بودند. درباره خود درمان‌ها هر نظری که داشته باشید، این معبدها قرن‌ها کار کردند و همین انکوباسیون را به یکی از طولانی‌ترین رسم‌های خواب در تاریخ تبدیل می‌کند.

یونان هم اولین کتاب بزرگ تعبیر خواب غرب را به وجود آورد و هم اولین شکاک بزرگ را. در قرن دوم میلادی، آرتمیدوروس اهل دالدیس برای نوشتن اثر پنج‌جلدی‌اش، «اونیروکریتیکا»، در جشن‌ها و بازارها می‌گشت و از خواب‌بیننده‌ها پرس‌وجو می‌کرد. او تفکیکی گذاشت که تعبیرگران هنوز هم از آن استفاده می‌کنند: بعضی خواب‌ها «مستقیم» هستند و دقیقاً همان‌طور که دیده شده‌اند اتفاق می‌افتند، اما بیشترشان «نمادین» هستند و با زبان رمز حرف می‌زنند و باید در متن زندگی خواب‌بیننده رمزگشایی شوند. پنج قرن پیش از او، ارسطو رساله کوتاهی درباره خواب‌های پیشگو نوشته بود و با نگاهی شگفت‌آور امروزی نتیجه گرفته بود که بیشترشان تصادفی‌اند، بعضی نشانه‌های زودهنگام بیماری در بدن‌اند، و بعضی هم از این رو درست درمی‌آیند که خواب‌بیننده بعد از آن خواب جور دیگری رفتار می‌کند. دنیای باستان ساده‌لوح نبود: همین بحث امروزی را کامل در خودش داشت.

روم: کالپورنیا و پانزدهم مارس

مشهورترین خواب روم از آنِ کالپورنیا، همسر ژولیوس سزار است. مورخان باستان نقل می‌کنند که در شب 14 مارس سال 44 پیش از میلاد، او مرگ شوهرش را در خواب دید، و در یک روایت جسد خون‌آلود او را در آغوش گرفته بود، و صبح از او خواهش کرد که به مجلس سنا نرود. سزار دودل شد و به روایت پلوتارک تقریباً در خانه ماند، تا اینکه یکی از توطئه‌گران، دسیموس بروتوس، او را به خاطر اعتنا به خواب یک زن دست انداخت و با خود بیرون برد. سزار همان روز، یعنی پانزدهم مارس، با ضربه‌های خنجر کشته شد. شانزده قرن بعد شکسپیر به هشدار او شکلی ماندگار داد:

وقتی گدایی می‌میرد، هیچ ستاره‌ی دنباله‌داری دیده نمی‌شود؛ اما آسمان خودش مرگ شاهزادگان را با شعله‌هایش اعلام می‌کند.

Calpurnia, in William Shakespeare's Julius Caesar

منبع‌های ما مدت‌ها بعد از ماجرا نوشته شده‌اند و تاریخ هم قصه‌های خوبش را صیقل می‌دهد، پس هیچ‌کس نمی‌تواند بگوید کالپورنیا آن شب واقعاً چه خوابی دید. اما همین‌که این روایت زنده مانده، خودش یک نشانه است: رومی‌ها باور کردنِ اینکه مرگی به این بزرگی در خواب همسر آدم خبر داده شود را کاملاً طبیعی می‌دانستند، چون در فرهنگی زندگی می‌کردند پر از فال و نشانه، فرهنگی که در آن خواب‌ها راهی شناخته‌شده برای هشدار رسمی بودند.

آمریکای شمالی: جست‌وجوی رؤیا و آرزوی پنهان روح

یک دیدگاه واحد بومیان آمریکا درباره‌ی خواب وجود ندارد. آمریکای شمالی خانه‌ی صدها قوم جداگانه است، هرکدام با زبان، آیین‌ها و سنت‌های زنده‌ی خودشان، برای همین هر خلاصه‌ای فقط می‌تواند با احترام نمونه‌هایی را نشان بدهد. در میان لاکوتاها، جست‌وجوی رؤیا آیینی مقدس است به نام hanbleceya که اغلب «گریستن برای یک رؤیا» ترجمه می‌شود. جوینده با آماده‌سازی و راهنمایی یک مرد مقدس، تنها بر فراز تپه‌ای روزه می‌گیرد، گاهی چند روز، و دعا می‌کند که رؤیایی ببیند که راه و مسئولیت‌هایش را به او نشان بدهد. باید روشن گفت این آیین چه نیست: فالگیری نیست. رؤیایی که جوینده دنبالش است راهنماست، نه پیشگویی؛ فهمی از جایگاه و هدف خود که ممکن است یک عمر طول بکشد تا فرد به آن برسد.

معروف‌ترین روایت منتشرشده از چنین تجربه‌ای از بلک الک (Black Elk) است، مرد مقدسِ اوگلالا لاکوتا. او در نه‌سالگی، در جریان یک بیماری سخت که چند روز بی‌هوش افتاده بود، رؤیایی عظیم از نیروهای جهان دید. بزرگان قومش آن را خارق‌العاده دانستند و خودش هم تا آخر عمر دراز خود آن را سرچشمه‌ی رسالتش می‌دانست. دهه‌ها بعد آن را برای شاعری به نام جان نایهارت (John Neihardt) تعریف کرد و کتابی که از این گفت‌وگوها درآمد، یعنی «بلک الک سخن می‌گوید»، یکی از پرخواننده‌ترین متن‌های معنوی قرن بیستم شد. باور هر خواننده هرچه باشد، شکل این سنت روشن و باوقار است: یک رؤیای بزرگ بلیت بخت‌آزمایی درباره‌ی فردا نیست، مسئولیتی است برای تمام عمر.

کمی آن‌طرف‌تر، در شرق، هودنوسونی‌ها (Haudenosaunee، همان ایروکوئی‌ها) یکی از پیچیده‌ترین روان‌شناسی‌های خواب را در جهان پرورش دادند. خواب‌ها ondinnonk را آشکار می‌کردند، یعنی آرزوی پنهان روح، و خوابی که نادیده گرفته می‌شد یعنی روحی که نادیده گرفته شده و بیماری و بدشانسی در پی‌اش می‌آمد. برای همین خواب‌ها را با دیگران در میان می‌گذاشتند، درباره‌شان حرف می‌زدند و به آن‌ها عمل می‌کردند، و آیین ویژه‌ی حدس زدن خواب هم بخشی از مراسم میان‌زمستان بود. مبلغان یسوعی قرن هفدهم همه‌ی این‌ها را با شگفتی در گزارش‌هایشان به وطن نوشتند، و در سال 1958 انسان‌شناسی به نام آنتونی والاس (Anthony Wallace) در مقاله‌ای معروف استدلال کرد که هودنوسونی‌ها عملاً چند قرن پیش از فروید نظریه‌ای درباره‌ی آرزوهای پنهان ذهنِ خواب‌بین ساخته بودند. اینجا پرسش «آیا خواب آینده را می‌گوید؟» تقریباً از اصل ماجرا دور می‌ماند: خواب‌ها هم تشخیص بودند و هم تعهد، یعنی روح به جامعه می‌گفت قدم بعدی چیست.

استرالیا: وقتی «دریم‌تایم» ربطی به خواب ندارد

استرالیا مهم‌ترین اصلاحیه‌ی این سفر را از ما می‌خواهد. «زمان رؤیا» (Dreamtime) که درباره‌ی بومیان استرالیا شنیده‌اید، اصلاً به خوابیدن مربوط نیست. این واژه ترجمه‌ی نادرستی است که در قرن نوزدهم از زبان انگلیسی رایج شد و به مفاهیمی مثل Tjukurpa برمی‌گردد، یعنی نظم ازلیِ نیاکانی: قانون‌ها، قصه‌ها، آوازها و موجوداتی که سرزمین را شکل دادند و هنوز نگهش داشته‌اند، واقعیتی که گذشته و حال و آینده در آن کنار هم هستند. بسیاری از بومیان استرالیا «Dreamtime» را گمراه‌کننده می‌دانند، دقیقاً چون قانونی زنده را شبیه چیزی خیالی جلوه می‌دهد. خواب دیدن در خواب شبانه در بسیاری از سنت‌های بومی اهمیت دارد، از جمله به‌عنوان فضایی برای ارتباط با سرزمین و با درگذشتگان، اما «Dreaming» خودش خواب نیست و دانستن این تفاوت نشانه‌ی اولیه‌ی احترام است. این بخش بهترین یادآوری این سفر است که واژه‌ی انگلیسی «dream» بیشتر از ظرفیتش بار کشیده است.

شرق آسیا: دوک ژو و اولین خواب سال

در چین، تعبیر خواب نام دولتمردی را با خود دارد که سه هزار سال است مورد احترام است: دوک ژو (Duke of Zhou). کتاب تعبیر خوابی که به نام او شناخته می‌شود، یعنی Zhougong Jiemeng، مدت‌ها پس از زمان زندگی او گردآوری شد، اما همین انتساب نشان می‌دهد این موضوع چه اعتباری داشته است. این کتاب هنوز هم مراجعه می‌شود، البته حالا بیشتر از طریق وب‌سایت‌ها و اپلیکیشن‌ها. نام او حتی به زبان روزمره هم راه پیدا کرده: چینی‌زبان‌ها هنوز وقتی کسی چرتش می‌گیرد، به شوخی می‌گویند «رفته دوک ژو را ببیند». کمتر فرهنگی است که کتاب تعبیر خوابی را این‌قدر طولانی میان مردم زنده نگه داشته باشد.

ژاپن دلنشین‌ترین خواب پیشگویانه‌ی تقویم را نگه داشته است: hatsuyume، اولین خواب سال نو، که نشانه‌ای برای دوازده ماه پیش‌رو در نظر گرفته می‌شود. ضرب‌المثلی قدیمی خوش‌یمن‌ترین دیدنی‌ها را رتبه‌بندی می‌کند: اول کوه فوجی، دوم یک شاهین، سوم یک بادمجان. توضیح کلاسیک هر سه را به استان Suruga ربط می‌دهد، زادگاه شوگون Tokugawa Ieyasu، که به کوه بزرگش، شاهین‌هایش و بادمجان‌های زودرسش شهرت داشت. جناس‌ها هم کمک می‌کنند: واژه‌ی taka به معنی شاهین شبیه واژه‌ای است که «بلند» معنی می‌دهد، و واژه‌ی nasu به معنی بادمجان شبیه فعلی است که «به دست آوردن، به انجام رساندن» معنی می‌دهد. در قرن‌های گذشته مردم شب سال نو تصویر کشتی گنج هفت خدای خوش‌شانسی را زیر بالش می‌گذاشتند تا خوابی خوش بطلبند، یعنی یک ملت کامل، سالی یک بار، آرام‌آرام سعی می‌کرد پیش‌بینی خودش را جور کند.

رشته‌ای مشترک در ادیان ابراهیمی

کتاب‌های مقدس ادیان ابراهیمی هم همین باور را وارد دنیای دین کرده‌اند. در عهد عتیق و سنت مسیحی، یوسف خواب فرعون درباره گاوهای چاق و لاغر را به‌موقع تعبیر می‌کند و مصر را از قحطی نجات می‌دهد، دانیال خواب پادشاهان بابل را تعبیر می‌کند، و در انجیل خوابی به یوسف نجار هشدار می‌دهد که خانواده‌اش را به جای امن ببرد. همه این ماجراها را در راهنمای خواب در کتاب مقدس مرور کرده‌ایم. اسلام دقیق‌ترین چارچوب را برای خواب راستین دارد: رؤیای صادقه را بازمانده‌ای از نور نبوت می‌داند، بیشتر خواب‌ها را عادی به حساب می‌آورد و به مؤمن یاد می‌دهد از خواب‌های ترسناک به خدا پناه ببرد. این آموزه راهنمای جداگانه‌ای دارد: خواب‌های راستین در اسلام. در هر دو سنت همان الگوی کل این سفر تکرار می‌شود: به خواب احترام می‌گذارند، اما خواب‌بیننده باید حواسش باشد کدام خواب‌ها به حساب می‌آیند.

از پله‌های معبد تا کشوی بایگانی

این اشتیاق هیچ‌وقت از بین نرفت، فقط ظاهرش عوض شد. در دهه 1960، بعد از اینکه خواب یک دانش‌آموز دختر ولزی پیش از فاجعه آبرفان دیده شد، یک روانپزشک بریتانیایی «دفتر پیش‌آگاهی‌ها» را راه انداخت تا مردم بتوانند خواب‌هایشان را پیش از وقوع رویدادها ثبت کنند، و نیویورک هم خیلی زود دفتر ثبت مشابهی داشت: ایوان معبد باستانی این بار به شکل یک کشوی بایگانی برگشته بود. ماجرای کامل، یافته‌های این آزمایش و نظر علم درباره خواب‌هایی که به واقعیت می‌پیوندند را در راهنمای همراه این مقاله خوانده‌اید: آیا خواب می‌تواند آینده را پیش‌بینی کند؟ اما به یک چیز مشترک در همه ایستگاه‌های این سفر توجه کنید، از لوح خواب و پاپیروس دوران رامسس تا کتیبه‌های معبد اپیداوروس و کارت‌های تاریخ‌دار آن دفتر: این باور که خواب ارزش ثبت کردن دارد. فرعون لوحش را داشت. دان دفترچه‌اش را. دست‌کم درباره قدم اول، همه سنت‌ها هم‌نظرند.

خواب‌بین‌های چهار هزار سال گذشته در خیلی چیزها با هم اختلاف دارند: ابوالهول وعده‌ی تاج و تخت می‌دهد، هائودنوشونی‌ها در خواب صدای خواسته‌های پنهان روح را می‌شنوند، ارسطو به تصادف‌ها دقت می‌کند و ژاپنی‌ها سرنوشت یک سال را به بادمجان گره می‌زنند. اما روی یک عادت همه هم‌نظرند: خوابی که می‌خواهید بفهمیدش، باید قبل از اینکه شلوغی روز سراغش بیاید، با تاریخ نوشته شود. این عادت از بیشتر الفبا‌ها قدیمی‌تر است و تنها بخشی از این سنت است که می‌توانید همین امشب امتحانش کنید: Ruya یک دفترچه‌ی خصوصی و تاریخ‌دار برای خواب‌هایتان در اختیارتان می‌گذارد و وقتی خوابی بیشتر از یک خواب ساده به نظر می‌رسد، روش‌های تعبیر خواب برگرفته از روان‌شناسی و سنت‌های معنوی و دینی دنیا را هم پیش رویتان می‌گذارد.