स्वप्नांतील मंडल: युंगचे संपूर्णत्वाचे वर्तुळ आणि स्वतःचे मंडल कसे रेखाटावे

१९१६ मध्ये, आयुष्यातील सर्वात अस्थिर काळातून जात असताना, कार्ल युंग यांनी दररोज सकाळी एक वेगळी सवय सुरू केली. ते वहीत एक लहान वर्तुळ रेखाटत असत. काही दिवस ते शांत, संतुलित आणि सममित दिसे, तर काही दिवशी ते गुंतागुंतीचे, अस्वस्थ आणि विस्कळीत वाटे. हळूहळू त्यांच्या लक्षात आले की ही चित्रे खऱ्या अर्थाने काहीतरी दाखवत आहेत. हे वर्तुळ त्यांच्या अंतर्मनाची अवस्था त्यांच्या स्वतःबद्दलच्या मतांपेक्षा अधिक प्रामाणिकपणे व्यक्त करत होते. हीच साधना, आणि तिच्यामागील प्राचीन परंपरा, या मार्गदर्शकाचा विषय आहे: मंडल म्हणजे काय, स्वप्नांमध्ये गोलाकार प्रतिमा अनपेक्षित वेळी का दिसतात, त्यांच्याबद्दल संशोधन काय सांगते आणि आजपासूनच तुमच्या स्वतःच्या स्वप्नावरून मंडल कसे तयार करावे.

मंडल म्हणजे काय?

'मंडल' हा शब्द संस्कृतमधील असून त्याचा अर्थ वर्तुळ असा होतो. सर्वात सोप्या रूपात, ते मध्यबिंदूभोवती रचलेली आकृती असते - वलये, पाकळ्या आणि बाहेरच्या दिशेने पसरणारे नमुने, ज्यांचा एक स्पष्ट केंद्रबिंदू असतो. मात्र जगभरातील पवित्र कलांमध्ये पुन्हा पुन्हा दिसणारे हे केंद्रित वर्तुळ एकाच अर्थाची आठवण करून देते - सुव्यवस्था, संपूर्णत्व आणि केंद्र व त्याभोवतीच्या विश्वातील नाते. ही मानवजातीच्या सर्वात प्राचीन दृश्य संकल्पनांपैकी एक आहे.

युंग आणि मंडल: दर सकाळचे एक वर्तुळ

युंग यांच्याकडे मंडल सिद्धांतातून आले नाही, तर वैयक्तिक संकटातून आले. नंतर त्यांनी ज्याला अचेतनाशी झालेला सामना असे म्हटले, त्या काळात त्यांना ही गोलाकार चित्रे काढण्याची तीव्र ओढ वाटू लागली. सुरुवातीला त्यांनी ती त्यांच्या वह्यांमध्ये रेखाटली, नंतर 'द रेड बुक'मधील विस्तृत चित्रांमध्ये ती अधिक विकसित झाली. त्यांच्या लक्षात आले की ही चित्रे त्यांच्या अंतर्मनातील बदलांनुसार बदलत होती. शांत सकाळी संतुलित वर्तुळे उमटत, तर अस्वस्थ दिवसांत तुटक, विस्कळीत आकृत्या दिसत. त्यांच्या मते, मंडल असे काही दाखवत होते जे कोणतीही डायरी दाखवू शकत नव्हती - ते त्यांच्या मानसाचे बाहेरून दिसणारे रूप होते.

माझी मंडले ही आत्मस्वरूपाच्या त्या अवस्थेची सांकेतिक चित्रे होती जी मला प्रत्येक दिवशी नव्याने उलगडत असे. मी त्यांचे जतन अमूल्य मोत्यांप्रमाणे केले.

Carl Gustav Jung, Memories, Dreams, Reflections (1963)

यानंतर त्यांना असा शोध लागला ज्यामुळे मंडल त्यांच्या मानसशास्त्राचा मध्यवर्ती भाग बनले. त्यांच्या अनेक रुग्णांनीही, यापूर्वी कधीही मंडल पाहिले नसतानाही, स्वयंस्फूर्तीने अशीच चित्रे तयार केली. आयुष्यात उलथापालथ सुरू असताना लोकांना गोलाकार बागांची स्वप्ने पडत, किरणांसारखे पसरणारे नमुने रंगवले जात, चाके किंवा वलयांची दृश्ये दिसत आणि त्यानंतर त्यांना एक वेगळी शांतता जाणवत असे. यातील सर्वात प्रसिद्ध उदाहरण म्हणजे भौतिकशास्त्रज्ञ वुल्फगांग पाउली. त्यांच्या स्वप्नातील 'जगाचे घड्याळ' - परिपूर्ण लयीत फिरणाऱ्या वलयांचे त्रिमितीय चक्र - यामुळे त्यांना अत्युच्च सुसंवादाची अनुभूती झाली होती. युंग यांनी निष्कर्ष काढला की मंडल हे एक आदिरूप आहे - सेल्फचे, म्हणजे संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाचे, जन्मजात प्रतिरूप. जेव्हा मन स्वतःला एकसंध ठेवण्याचा प्रयत्न करत असते, तेव्हा हे प्रतिरूप उभे राहते. त्यांच्या मते, हे वर्तुळ म्हणजे जणू स्व-उपचाराची प्रक्रिया - गोंधळाभोवती उभी राहणारी सुव्यवस्था.

तुमच्या स्वप्नांतील मंडले: वर्तुळे, चाके आणि गोल बागा

भिंतीवर टांगलेले एखादे प्रत्यक्ष मंडल स्वप्नात दिसणे दुर्मीळ असते. आदिरूप अनेकदा वेगवेगळ्या रूपांत समोर येते. ती ओळखायला लागली की अशी चिन्हे सहज लक्षात येतात:

• गोल टेबल किंवा लोकांचे वर्तुळ - ज्यात लक्ष मध्यभागी किंवा त्या वर्तुळातील तुमच्या स्थानावर केंद्रित असते.
• चाके आणि घड्याळे: स्थिर केंद्राभोवती फिरणारी रचना, पाउली यांच्या जगाच्या घड्याळाप्रमाणे.
• गोलाकार बाग किंवा अंगण, ज्याच्या मध्यभागी कारंजे, झाड किंवा पाण्याचे कुंड असते. युंग यांच्या मते ही सेल्फची सर्वात स्पष्ट प्रतिमांपैकी एक आहेत.
• प्रकाशाचा गोळा, जो तुम्ही पाहता किंवा हातात धरता, आणि ज्याला प्रतिमेपेक्षा खूप अधिक अर्थपूर्ण वाटतो.
• सर्पिल जिने किंवा वळणदार वाटा जे नव्या ठिकाणी न नेता केंद्राकडे वळत राहतात.
• वर्तुळाच्या आत चौकोन, गोल शहरातील तटबंद अंगण किंवा कारंज्याजवळ एकत्र येणारे चार रस्ते. युंग यांनी या 'वर्तुळातील चौकडी'च्या रचनेला क्वाटर्निटी असे नाव दिले आणि तिला विशेष महत्त्व दिले.

वेळ हा इथे सर्वात महत्त्वाचा धागा असतो. युंग यांनी निरीक्षण केलेल्या काळातच स्वप्नांमध्ये वर्तुळाकार प्रतिमा वारंवार दिसतात - आयुष्यातील मोठे बदल, दुःख, सावरण्याचा काळ किंवा जीवनाची दिशा बदलणारे निर्णय. अशा स्वप्नांमध्ये सहसा एक वेगळे वातावरण जाणवते: शांत, सुसंगत आणि कधी हलकेच उजळलेले, जे तणावाच्या काळात विशेष उठून दिसते. तुमच्या एखाद्या स्वप्नाला हे वर्णन लागू होत असेल, तर पारंपरिक युंगियन अर्थ लावण्याची पद्धत आश्वासक आहे: मन स्वतःचे केंद्र रेखाटत असते आणि स्वप्न पाहणाऱ्याला त्या केंद्राची आठवण करून देत असते. नेहमीप्रमाणे, कोणत्याही प्रतीककोशापेक्षा - यासह - स्वप्नातील भावना आणि तुमची प्रत्यक्ष परिस्थिती अधिक महत्त्वाची असते.

वर्तुळे काढल्याने मन शांत का होते: संशोधन काय सांगते

मंडल काढणे ही आधुनिक आर्ट थेरपीमधील एक प्रचलित पद्धत आहे आणि तिच्यावर संशोधनही झाले आहे. २००५ मधील एका प्रयोगात संशोधकांनी प्रथम सहभागींची चिंता वाढवली. त्यानंतर त्यांना मंडल, चौकटींचा एक रचनाबद्ध नमुना किंवा कोरे पान रंगवायला सांगितले. मंडल आणि रचनाबद्ध नमुना रंगवणाऱ्या गटातील चिंता मुक्त रेखाटन करणाऱ्या गटापेक्षा लक्षणीयरीत्या कमी झाली. २०१२ मधील एका अभ्यासातही हाच निष्कर्ष पुन्हा दिसून आला. यावरून असे दिसते की परिणाम फक्त मंडलाच्या आकारामुळे होत नाही. लक्ष पूर्णपणे गुंतवून ठेवणारी, गुंतागुंतीची आणि सुसंघटित रचना मनाला ध्यानासारखी अवस्था अनुभवायला मदत करते. वर्तुळ ही अशीच रचना आहे, ज्याचा मानवाने अनेक शतकांपासून वारंवार वापर केला आहे. स्वप्नांवर काम करताना यात एक वेगळाच पैलू जोडला जातो - ही रचना रंगवायच्या पुस्तकातून नव्हे, तर तुमच्या स्वतःच्या स्वप्नातून जन्माला येते.

स्वप्नातील मंडल कसे काढावे

यासाठी चित्रकलेचे कोणतेही कौशल्य आवश्यक नाही, आणि हे केवळ दिलासादायक बोलणे नाही. वर्तुळ स्वतःच रचनेला आकार देते. दहा ते पंधरा मिनिटे पुरेशी असतात. स्वप्न अजून ताजे असताना सकाळची वेळ यासाठी सर्वात योग्य असते.

1. सर्वप्रथम स्वप्न तुमच्या स्वप्न डायरीमध्ये, आठवत असेल तितक्या तपशीलांसह लिहून ठेवा. मंडल हे स्वप्नाला दिलेले उत्तर आहे, त्याची जागा घेणारी गोष्ट नाही.
2. एक वर्तुळ काढा. ताटाची कडा वापरा, कंपास वापरा किंवा सममिती आपोआप राखणारे डिजिटल साधन वापरा.
3. क्षणभर स्वप्नातील मुख्य भावनेसोबत शांत बसा. कथानकावर नाही, तर त्या भावनेवर लक्ष द्या.
4. स्वप्नातील सर्वात ठळक वाटणारी प्रतिमा, रंग किंवा आकार वर्तुळाच्या मध्यभागी ठेवा. ते कोणत्याही ओळखीच्या वस्तूसारखे दिसलेच पाहिजे असे नाही.
5. आता बाहेरच्या दिशेने रचना वाढवत जा. आकार आणि रंग हे तर्कापेक्षा भावनेनुसार येऊ द्या. वर्तुळाभोवती पुनरावृत्ती होणारे नमुने हा या प्रक्रियेचाच भाग आहे.
6. ते परिपूर्ण दिसल्यावर नव्हे, तर पूर्ण झाल्यासारखे वाटल्यावर थांबा. ती भावना तुम्हाला ओळखू येईल.
7. त्यावर तारीख लिहा आणि ते कोणत्या स्वप्नाशी संबंधित आहे ते नोंदवा. खरा अर्थ एका चित्रातून नव्हे, तर संपूर्ण मालिकेतून उलगडतो. ती जपून ठेवा आणि काही आठवड्यांनी त्यांची तुलना करा.

मंडलांची मालिका पाहण्याची पद्धत युंग यांनी स्वतःची मंडले ज्या प्रकारे पाहिली त्याचप्रमाणे आहे - प्रत्येक चित्र वेगळे न पाहता संपूर्ण क्रम म्हणून. वारंवार दिसणारे रंग, मध्यभाग अधिक स्थिर होत जाणे किंवा अधिक भरलेला दिसणे, तसेच कडांवरील गोंधळ हळूहळू सुसंगत होत जाणे याकडे लक्ष द्या. येथे चित्रकलेचे मूल्यमापन करायचे नसते. तुमच्या अंतर्मनातील बदलांचा मागोवा घ्यायचा असतो. स्वप्न डायरीतील स्वप्नांच्या शेजारी ही मंडले जपून ठेवली, तर ती तुमच्या आयुष्यातील त्याच काळाची दुसरी नोंद बनतात - अशा भाषेत लिहिलेली, ज्यात तुमची मते हस्तक्षेप करू शकत नाहीत.

मंडलाची ही साधना स्वप्नांवर काम करण्याच्या इतर सर्व पद्धतींप्रमाणेच एका मूलभूत गोष्टीवर आधारलेली आहे - स्वप्न ताजे असतानाच ते लिहून ठेवणे. Ruya ची स्वप्न डायरी मोफत आहे आणि सकाळची ही सवय सहज टिकवून ठेवायला मदत करते. एखाद्या स्वप्नाचा अर्थ केवळ मंडलापेक्षा अधिक सखोलपणे समजून घ्यायचा असेल, तर Symbols and Archetypes (Jungian) ही अर्थ लावण्याची पद्धत युंग यांच्या दृष्टिकोनातून त्यातील प्रतिमा, त्यांची भावनिक तीव्रता आणि त्या तुमच्या प्रत्यक्ष आयुष्यात काय सांगत आहेत याकडे लक्ष देते.