J. Allan Hobson: Aktivasyon-Sentez Kuramı Nedir?

1977 yılının Aralık ayında Harvard'dan iki psikiyatrist, modern rüya araştırmalarının en sarsıcı fikirlerinden birini ortaya attı: Rüyalarınız aslında bir mesaj olmayabilir. Onlara göre uyku sırasında beyin sapı elektriksel etkinlik patlamaları üretir; kısmen devre dışı kalan üst beyin ise her zamanki gibi gelen sinyalleri anlamlı hâle getirmeye çalışır ve bir hikâye kurar. Gizli arzular yoktur, sansürcü bir zihin yoktur, çözülecek şifreler de yoktur. Makale büyük tartışma yarattı ve başyazarı sonraki kırk yıl boyunca Sigmund Freud'un mirasıyla keyifle fikir mücadelesi verdi. Ancak J. Allan Hobson'ın hikâyesindeki en dikkat çekici dönüş sona saklıydı: Rüyaları bir zamanlar yalnızca gürültü olarak gören bu bilim insanı, kariyerinin sonunda bilincin doğduğu yerin rüyalar olabileceğini savundu. Psikoloji öğrencilerinin mutlaka karşılaştığı bu kuramı ayrıntılarıyla ele alıyoruz: Aktivasyon-sentez kuramı tam olarak ne söyler, hangi noktaları çok iyi açıklar, nerelerde yetersiz kalır ve Hobson sonunda neye inanıyordu?

J. Allan Hobson kimdi?

John Allan Hobson (1933-2021), Harvard Tıp Fakültesi'nde psikiyatri profesörüydü ve geceleri beynin gerçekten nasıl çalıştığını haritalayan nörofizyoloji laboratuvarını yönetiyordu. Psikanalizin en güçlü döneminde psikiyatri eğitimi aldı, ancak zamanla bu yaklaşımdan uzaklaştı. Çünkü terapi odasında rüyalar hakkında anlatılar dinlemek yerine ölçülebilir verilere ulaşmak istiyordu. Laboratuvarında uyuyan beynin beyin sapındaki hücreleri tek tek kaydediyor, beyni uyanıklık, derin uyku ve REM uykusu arasında geçiren kimyasal değişimleri izliyordu. Aynı zamanda sanatsal yönü güçlü, dikkat çekmeyi seven bir bilim insanıydı. Dreamstage adlı sergisinde canlı olarak uyuyan bir kişi izleyicilerin önündeydi; beyin dalgaları büyük ekrana yansıtılıyor, uyku bilimi adeta bir performans sanatına dönüşüyordu. Eleştirmenlerinin sıkça hatırlattığı ilginç bir ayrıntı da vardı: Rüya yorumlarını en sert eleştiren isimlerden biri olmasına rağmen, onlarca yıl boyunca kendi rüya günlüğünü tuttu; gecelerini çizimler ve ayrıntılı rüya kayıtlarıyla defterlere aktardı.

Görüşlerini geniş kitlelere The Dreaming Brain, The Dream Drugstore, Dreaming: An Introduction to the Science of Sleep ve her zamanki muzip üslubunu yansıtan Thirteen Dreams Freud Never Had adlı kitaplarıyla taşıdı. 2001 yılında geçirdiği bir beyin sapı felci ona belki de en acı deneyimi yaşattı: Dünyanın önde gelen REM uykusu araştırmacısı, haftalar boyunca neredeyse hiç rüya göremedi. Bu süreçte bozulan uykusunu, laboratuvarındaki kediler üzerinde çalışırken gösterdiği bilimsel titizlikle kendi üzerinde de inceledi. Daha sonra iyileşti, Vermont'taki çiftliğinden çalışmalarını sürdürdü ve 2021 yılında 88 yaşında yaşamını yitirdi. Ardında, rüya biliminin en çok alıntı yapılan ve en çok tartışılan isimlerinden biri olarak kaldı.

Aktivasyon-sentez: Büyük tartışmayı başlatan kuram

Hobson ile Robert McCarley'nin 1977'de yayımladığı The Brain as a Dream State Generator adlı makale, iki aşamalı sade bir görüşe dayanıyordu. Aktivasyon: REM uykusu sırasında beynin eski yapılarından biri olan ponstaki bir mekanizma korteksi etkinleştirir, güçlü elektriksel uyarılar gönderir; bu sırada beden felç hâlindedir ve dış duyulardan gelen bilgi büyük ölçüde engellenir. Sentez: Yeniden etkinleşen üst beyin, dış dünyayla karşılaştıramadığı bu iç kaynaklı sinyal selini hafıza, duygular ve beklentilerden yararlanarak anlamlı bir öyküye dönüştürür. Bu bakış açısına göre rüya, önceden kodlanmış bir mesaj değil, o anda doğaçlama kurulmuş bir anlatıdır. Rüyaların tuhaf görünmesi için yasak arzuları gizleyen bir sansür mekanizmasına gerek yoktur; bu tuhaflık, beyin sapından gelen yoğun sinyallerin korteks tarafından anlamlandırılmaya çalışılmasının doğal sonucudur.

Kuramın hedefi açıktı. Yaklaşık bir yüzyıl boyunca Freud'un Rüyaların Yorumu adlı eseri, rüyalardaki tuhaflığın anlamlı bir kılık değiştirme olduğunu savunmuş ve bunun etrafında sembol çözümlemelerine dayalı büyük bir yorum geleneği oluşmuştu. Hobson ise rüyaların biçiminin, uyuyan beynin çalışma biçiminden kaynaklandığını öne sürdü. Ona göre fal kâğıdı yorumları gibi yüzeysel rüya sembolcülüğü gereksizdi ve bu konudaki görüşlerini hiçbir zaman yumuşatmadı:

Sigmund Freud'a karşı çıkmaktan rahatsızlık duymuyorum. Bence Sigmund Freud artık siyasi açıdan doğru kabul edilen bir figüre dönüştü. Psikanaliz neredeyse İncil gibi görülüyor ve bana göre bu gerçekten akıl alır gibi değil.

J. Allan Hobson, in The Boston Globe (2011)

Kuramın çok başarılı olduğu noktalar

Aktivasyon-sentez kuramı, rüyaları bütünüyle açıklamaya yetip yetmediği tartışılsa da, rüyaların dokusunu ve onları içeriden deneyimlerken nasıl hissettirdiğini kendisinden önceki tüm yaklaşımlardan daha iyi açıklıyordu. Rüya dünyasında sık karşılaşılan her tuhaf özellik, REM uykusundaki beyinde ölçülebilen belirli süreçlerle ilişkilendirilebiliyordu:

İtirazlar: Kuramın çatladığı noktalar

Bilim, Hobson'ın istediği şekilde karşılık verdi: kanıtlarla. En önemli üç eleştiri öne çıktı. İlk olarak, rüya görmek ile REM uykusunun her zaman birlikte olmadığı ortaya çıktı. İnsanlar REM dışı uykuda da rüya görebiliyordu. Ayrıca pons bölgesi hasar gören bazı hastalar rüya görmeye devam ederken, isteme ve motivasyonu yöneten ön beyin devrelerindeki belirli hasarlar, REM uykusu sürse bile rüya görmeyi ortadan kaldırabiliyordu. Bu görüşü özellikle nöropsikolog Mark Solms savundu. Eğer rüyalar onları ürettiği düşünülen mekanizma olmadan da devam edebiliyorsa, o mekanizma hikâyenin tamamı olamazdı. İkinci nokta rüyaların içeriğiydi. Onlarca yıl boyunca toplanan sistematik rüya kayıtları, rüyaların kuramın öne sürdüğü kadar tuhaf olmadığını gösterdi. Çoğu, sıradan insanlar ve mekânlar etrafında şekilleniyor, kişinin gündelik yaşamındaki kaygılarla bağlantı kuruyor ve yıllar boyunca benzer kişisel temaları koruyordu. Rastgele sinyallerin böyle tutarlı sonuçlar üretmesi beklenmezdi. Üçüncü nokta ise duygusal yapıydı. Rüyalar, kişinin hayatında çözüme kavuşmamış ve yoğun duygular taşıyan konuları dikkat çekici bir düzenlilikle yansıtıyordu. Bu bulgu, Rosalind Cartwright'ın gece boyunca ruh hâlini onarmaya yönelik araştırmalarının merkezinde yer aldı.

Bugün uyku araştırmacılarının çoğunun benimsediği dengeli değerlendirme, iki tarafı da kabul eder. Hobson beynin işleyişi konusunda büyük ölçüde haklıydı: Rüyalar, kendiliğinden etkinleşen ve kendine özgü kimyasal bir durumda çalışan beynin ürünüdür; uçma rüyasını açıklamak için gizli bir sansür mekanizmasına gerek yoktur. Ancak anlam konusunda fazla ileri gitti. Çünkü sentez süreci rastgele değildir. Korteksin başvurduğu anılar, korkular ve umutlar sana aittir; bunlar gece boyunca yoğun çalışan duygusal beynin seçtiği malzemelerdir. Başlangıçtaki sinyaller kişisel olmayabilir, ama ortaya çıkan anlatı her zaman kişiseldir.

Gürültüden protobilince: Son dönem yaklaşımı

Hobson kendi fikirlerini gözden geçirmekten hiç vazgeçmedi. Belki de onu en bilimsel yapan özellik buydu. Geliştirdiği AIM modeli, uyku ve uyanıklığı üç boyutlu bir uzaydaki farklı konumlar olarak ele aldı: Beynin ne kadar etkin olduğu, aldığı bilginin dış dünyadan mı yoksa kendi içinden mi geldiği ve hangi kimyasal sistemin baskın olduğu. Böylece uyanıklık, rüya, dalıp gitme, anestezi ve halüsinasyon aynı harita üzerindeki farklı bölgeler hâline geldi. Rüya durumu da sıra dışı bir istisna olmaktan çıkıp bu sistemdeki olası durumlardan biri olarak görüldü.

Ardından kimsenin beklemediği bir dönüş yaşandı. Hobson, 2009 yılında Nature Reviews Neuroscience dergisinde yayımlanan çalışmasında REM uykusunun bir protobilinç (protoconsciousness) durumu olduğunu öne sürdü. Buna göre REM, beynin genetik olarak hazırladığı bir sanal gerçeklik ortamıdır. Beyin burada gece boyunca bir dünya, bir beden ve duygular simüle eder; böylece uyanık bilincin temel mekanizmalarını geliştirir ve canlı tutar. Anne karnındaki fetüs, dünyayı hiç görmeden önce bu simülasyonu çalıştırmaktadır. Aynı dönemde bilinçli rüya gören kişiler üzerine yapılan araştırmalara da katıldı. Rüya ile uyanıklığın özelliklerini aynı anda taşıyan bu kişilerin ön beyin etkinliği Hobson'ın büyük ilgisini çekti. Bu düşünsel yolculuğa bakınca ilginç bir değişim görülür: Genç Hobson rüyaların beynin çıkardığı bir gürültü olduğunu söylüyordu; yaşlı Hobson ise bilincin kendini prova ettiği yerin rüyalar olabileceğini savunuyordu. Hiçbir zaman sembol sözlüklerine teslim olmadı, ama yaşamının sonunda rüya görmenin önemsiz bir yan ürün değil, bilincin temellerinden biri olabileceğine inanıyordu.

Peki o hâlde rüyaların gerçekten bir anlamı var mı?

Freud tartışmalarının gürültüsünün altında aslında sessiz bir uzlaşma yatıyor. Aktivasyon-sentez kuramını en katı haliyle kabul etseniz bile, sentez her zaman kişiseldir. Sabahın üçünde korteksiniz bir hikâye kurarken bunu kendi anılarınızdan, hayatınızdaki insanlardan ve yarım kalmış meselelerinizden beslenerek yapar. Hobson'ın onlarca yıl boyunca hiçbir çelişki yaşamadan rüya günlüğü tutabilmesinin nedeni de buydu. Bugün kabul gören tablo iki yönlü işliyor: Bir yanda rüyayı oluşturan beyin durumu, diğer yanda hangi unsurların öne çıkacağını seçen duygusal yaşam. Bu yüzden Freud'un soruları - örneğin neden bazı şeylerden kaçındığınız - ile Hobson'ın, bunların cevabını hiçbir rüya sözlüğünün veremeyeceği konusundaki ısrarı aslında birbiriyle çelişmez. Bir rüyanın değerli olması için şifrelenmiş bir mesaj olması gerekmez. En azından, kontrol tamamen ortadan kalktığında beyninizin doğal olarak nelere yöneldiğini dürüstçe gösteren bir örnektir. Rüya yorumlama yöntemlerinin kapsamlı haritası ise aynı örneğin ne kadar farklı şekillerde okunabileceğini gösterir.

Kendi deneyini yap

Hobson'ın herkese örnek olabilecek en önemli alışkanlığı, kendi gecelerini bir veri kaynağı olarak görmesiydi. Ruya'nın Günce özelliği bunu son derece kolaylaştırır. Uyandığınız anda, REM uykusunun kimyasal etkileri anıları silikleştirmeden önce rüyanızı sesle ya da yazarak kaydedin ve zamanla bir arşiv oluşturun. Birkaç hafta sonra kuramları kendi üzerinizde sınayabilirsiniz: Rüyalarınız gerçekten ne kadar tuhaf? Günlük yaşamınızdaki kaygıları ne kadar yakından yansıtıyorlar? Hangi kişiler tekrar tekrar karşınıza çıkıyor? Daha derine inmek istediğinizde yorumlama yöntemleri her zaman elinizin altında. Günce'deki tekrar eden tema tespiti ise tek bir rüyanın gösteremeyeceğini ortaya çıkarır: Kontrol tamamen ortadan kalktığında beyniniz gece gece nelere yöneliyor?

Hobson, rüya görmeyi mistisizmden arındırdığını söylemeyi severdi. Oysa yaptığı şey gizemi ortadan kaldırmak değil, yerini değiştirmekti. Gizem artık saklı mesajlarda değil, dış dünyayla bağlantısı kesilmiş bir beynin yine de başlı başına dünyalar kurabilmesindeydi. Her gece fırtına beyin sapında yükselir, üst kattaki hikâye anlatıcısı da işe koyulur. İster fırtınanın tarafında olun ister hikâyenin, deney bu gece yine kendi zihninizde devam edecek. Not almak ise tamamen ücretsiz.