Lý thuyết giấc mơ của Fritz Perls: giải mã giấc mơ theo liệu pháp Gestalt

Fritz Perls làm một điều chưa nhà nghiên cứu giấc mơ nào trước ông dám làm: bỏ hẳn khâu "giải mã" từ bên ngoài. Không có từ điển biểu tượng, không có nhà phân tâm ngồi sau đi-văng đọc vị bạn. Trong liệu pháp Gestalt, người mơ ngồi đối diện một chiếc ghế trống, kể lại giấc mơ như đang diễn ra ngay lúc này, rồi lần lượt nhập vai tất cả những gì xuất hiện trong đó: con người, con vật, thậm chí cả đồ đạc, cho đến khi giấc mơ tự lên tiếng giải thích chính nó. Perls gọi giấc mơ là thông điệp hiện sinh: không phải câu đố về quá khứ, mà là lời nói thẳng về cách bạn đang sống hiện tại, do chính những phần bản thân mà bạn đã chối bỏ gửi đến. Bài viết này sẽ kể về con người Perls, lý thuyết của ông thực sự nói gì, khác Freud và Jung ở đâu, và cách tự thực hành một buổi giải mã giấc mơ theo Gestalt ngay tối nay.

Fritz Perls là ai?

Friedrich Salomon Perls (1893-1970) sinh ra ở Berlin, từng làm lính cứu thương trong Thế chiến thứ nhất và được đào tạo thành nhà phân tâm học theo trường phái Freud, chính là trường phái mà sau này ông dành cả đời để phá bỏ. Hai cuộc gặp gỡ đã đổi hướng đi của ông: nhà thần kinh học Kurt Goldstein, người có cái nhìn toàn thể về cơ thể sống, đã đặt nền cho cái tên Gestalt và niềm tin cốt lõi rằng con người phải được hiểu như một chỉnh thể; và nhà phân tâm học Wilhelm Reich, người dạy ông chú ý đến cơ thể chứ không chỉ lời nói. Năm 1933, khi Đức Quốc xã lên nắm quyền, Perls cùng vợ và cũng là người đồng hành về học thuật Laura Perls chạy sang Hà Lan, rồi đến Nam Phi. Tại đây, hai người lập một viện phân tâm học và viết cuốn sách đánh dấu sự đoạn tuyệt với Freud: Ego, Hunger and Aggression.

Năm 1951, khi đã sang New York, Perls cùng Ralph Hefferline và nhà văn Paul Goodman xuất bản Gestalt Therapy: Excitement and Growth in the Human Personality, và trường phái mới có được cuốn sách nền tảng của mình. Nhưng chính California mới khiến ông nổi tiếng. Từ năm 1964, ông sống và giảng dạy tại Viện Esalen ở Big Sur, nơi ông tổ chức những buổi hội thảo về giấc mơ trứ danh, sau này được ghi lại thành Gestalt Therapy Verbatim vào năm 1969. Ông cũng xuất hiện cùng Carl Rogers và Albert Ellis trong bộ phim Gloria nổi tiếng, nơi ba nhà trị liệu lần lượt làm việc với cùng một thân chủ trước ống kính. Ông mất năm 1970, để lại danh tiếng là một trong những nhà trị liệu được bắt chước nhiều nhất và cũng gây tranh cãi nhiều nhất thế kỷ.

Giấc mơ là một thông điệp hiện sinh

Freud từng gọi giấc mơ là "con đường hoàng gia dẫn vào vô thức". Perls đáp lại bằng một lần chỉnh sửa có chủ ý: với ông, giấc mơ là con đường hoàng gia dẫn đến sự hòa hợp bên trong (integration). Toàn bộ lý thuyết nằm ở chỗ khác biệt đó. Theo quan điểm Gestalt, giấc mơ là thứ tự nhiên nhất mà con người tạo ra, một bức chân dung tự họa vẽ ra mà không nghĩ đến người xem. Vì vậy nó cũng là thông điệp hiện sinh trung thực nhất bạn có thể nhận được về cách mình đang sống: bạn đang né tránh điều gì, còn bỏ dở điều gì, đang đẩy phần nào của bản thân ra xa. Không có gì trong đó là ngẫu nhiên, và cũng không cần cuốn sách giải mã nào, vì không có gì bị ngụy trang cả. Giấc mơ chỉ cần được trả lại tiếng nói của nó.

Đó là lý do Perls coi trọng giấc mơ lặp lại hơn mọi loại giấc mơ khác. Theo ngôn ngữ Gestalt, một tình huống chưa được hoàn tất sẽ cứ âm ỉ ở hậu cảnh và thúc đẩy bạn khép nó lại. Giấc mơ cứ quay về chính là áp lực từ một vòng chưa khép.

Nếu một điều gì đó cứ xuất hiện lặp đi lặp lại, nghĩa là có một gestalt chưa được khép lại. Có một vấn đề chưa được giải quyết xong, nên nó không thể lùi vào hậu cảnh.

Fritz Perls, Gestalt Therapy Verbatim

Nếu cùng một giấc mơ đã tìm đến bạn suốt nhiều năm, riêng ý tưởng này đã đáng để bạn ngẫm. Bài hướng dẫn đầy đủ về giấc mơ lặp lại sẽ cho bạn biết nghiên cứu nói gì về việc chúng biến mất khi hoàn cảnh gốc rễ thay đổi. Perls hẳn sẽ mỉm cười trước phát hiện này: gestalt khép lại, và người đưa tin cũng nghỉ hưu.

Mọi thứ trong giấc mơ đều là bạn

Quan điểm cấp tiến nhất của Gestalt cũng là quan điểm thực tế nhất: mọi yếu tố trong giấc mơ đều là sự phóng chiếu, một mảnh tính cách của chính bạn khoác lên bộ trang phục khác. Không chỉ có con người. Cánh cửa khóa chặt là bạn. Mực nước dâng cao là bạn. Người lạ không chịu trả lời cũng là bạn. Với cách giải mã của Freud hay Jung, bạn sẽ hỏi những hình ảnh này có nghĩa gì; còn trong một buổi Gestalt, bạn trở thành chúng và để chúng nói ở ngôi thứ nhất. Người mơ nói, trong vai cánh cửa: "Tôi nặng nề và đóng kín, tôi quyết định ai được vào", là đã làm được điều mà không lời giải mã nào làm được: nghe một phần bị chối bỏ của chính mình tự kể về vai trò của nó. Hòa hợp bên trong, mục tiêu của cả phương pháp, chính là nhận lại những mảnh bị lưu đày ấy. Perls cho rằng mỗi mảnh được nhận lại sẽ trả về phần năng lượng vốn bị tiêu hao vào việc giữ nó ở xa.

Freud, Jung và Perls: so sánh nhanh

Ba trường phái này không hẳn là đối thủ của nhau, mà giống những ống kính có tiêu cự khác nhau: Freud nhìn ngược về quá khứ để tìm nguyên nhân, Jung nhìn vào bên trong và xuống chiều sâu, nơi các mô thức sâu kín nằm ẩn, còn Perls nhìn vào ngay lúc này: giấc mơ ấy đang làm gì trong cuộc sống của bạn tuần này. Nhiều nhà trị liệu hiện nay vẫn mượn một chút từ cả ba.

Cách làm việc với giấc mơ trong liệu pháp Gestalt

Một buổi trị liệu Gestalt có không khí rất riêng: mọi thứ diễn ra ở thì hiện tại và được nói thành lời. Người mơ kể lại giấc mơ như thể nó đang xảy ra ("Tôi đang đứng trong bếp nhà bà, vòi nước đang chảy"), bởi một giấc mơ kể ở thì quá khứ chỉ còn là câu chuyện, còn giấc mơ sống lại ở hiện tại sẽ trở thành một trải nghiệm có thể được khép lại. Sau đó, nhà trị liệu mời người mơ nhập vai vào từng phần của giấc mơ, thường bằng kỹ thuật hai chiếc ghế mà Perls làm nổi tiếng: ngồi ở đây trong vai chính bạn, ngồi ở kia trong vai dòng nước đang dâng lên, rồi để hai bên trò chuyện với nhau. Perls đặc biệt lắng nghe cuộc cãi vã bên trong mà ông gọi là topdog và underdog (tạm hiểu là "kẻ chỉ huy" và "kẻ chống đối ngầm"): một bên là người cầu toàn hay ép buộc, bên kia là kẻ trì hoãn hay phá ngầm, và thế giằng co của họ khiến bao nhiêu việc cứ dang dở. Ông cũng quan sát cơ thể suốt buổi, và tin một hàm răng nghiến chặt hơn mọi câu nói hoa mỹ. Mục đích không bao giờ là giải thích giấc mơ. Mục đích là làm cho nó trọn vẹn.

Bạn có thể tự thử một phiên bản thật lòng của bài tập này chỉ với một cuốn sổ và một chút can đảm:

1. Kể lại giấc mơ ở thì hiện tại, nói thành tiếng hoặc viết ra: "Tôi đang đi, tôi thấy, tôi cảm nhận." Bạn sẽ thấy cảm giác khác hẳn so với việc chỉ thuật lại.
2. Liệt kê mọi yếu tố, không chỉ nhân vật: đồ vật, con vật, thời tiết, cả nơi chốn trong mơ. Với Gestalt, một chiếc ô có khi quan trọng hơn cả đám đông.
3. Nhập vai yếu tố lạ nhất trước. Hãy nói như chính nó, ở ngôi thứ nhất, thì hiện tại: "Tôi là cánh cửa bị khóa. Tôi nặng nề. Việc của tôi là..." Cứ tiếp tục dù thấy hơi ngượng; thường chính lúc đó mọi thứ mới bắt đầu chân thật.
4. Dựng một cuộc đối thoại. Để bạn trong mơ và yếu tố ấy trả lời nhau vài lượt, bằng hai chiếc ghế hoặc hai cột trên trang giấy. Hãy để ý xem có cuộc cãi vã giữa topdog và underdog quen thuộc từ đời thường hay không.
5. Đặt câu hỏi kiểu Gestalt: điều gì trong cuộc sống của tôi lúc này giống hệt thế này, và ở đó còn việc gì dang dở?
6. Khép lại một vòng lặp, dù nhỏ đến đâu. Gửi tin nhắn ấy, nói cuộc trò chuyện ấy, cho phép mình buồn về điều đã mất, đặt lịch hẹn ấy. Perls đặt cược rằng giấc mơ sẽ lui đi khi việc của nó đã xong.

Di sản và những lời phê bình công bằng

Dấu ấn của Perls có mặt khắp nơi trong trị liệu hiện đại, nhiều khi không ai nhắc tên ông. Đối thoại giữa các chiếc ghế vẫn nằm ở trung tâm của liệu pháp tập trung vào cảm xúc và liệu pháp schema; sự nhấn mạnh vào "đây và bây giờ" xuyên suốt các phương pháp dựa trên chánh niệm; và gần như mọi kỹ thuật trải nghiệm yêu cầu thân chủ nói bằng giọng của một phần trong chính mình đều bắt nguồn từ các buổi hội thảo về giấc mơ của ông. Những lời phê bình cũng xác đáng không kém: Perls thời Esalen có thể quá sân khấu hóa và hay đối đầu, các câu khẩu hiệu của ông ("hãy buông cái đầu để trở về với các giác quan") dần bị biến thành hình ảnh biếm họa, và cách làm việc với giấc mơ của liệu pháp Gestalt được nghiên cứu bài bản ít hơn nhiều so với giá trị của nó, nên bằng chứng khoa học còn mỏng hơn tầm ảnh hưởng. Một nhận định công bằng là nhìn vào thực tế: xét như một tuyên bố về bản chất của giấc mơ, Perls không thể kiểm chứng; nhưng xét như một cách để gặp lại những phần bản thân mình đã chối bỏ, việc nhập vai từng phần vẫn là một trong những công cụ tự soi chiếu mạnh mẽ nhất từng được tạo ra, và nó hiệu quả dù bạn có tin lý thuyết đằng sau hay không.

Thử nhìn giấc mơ của bạn qua lăng kính Gestalt

Cách làm của Perls dựa trên một điều kiện: bạn phải ghi lại giấc mơ khi nó còn "nóng", kể ở thì hiện tại và giữ nguyên cảm xúc. Đây chính là việc mà một cuốn nhật ký giấc mơ sinh ra để làm. Trong Ruya, bạn có thể ghi lại giấc mơ bằng giọng nói hoặc chữ ngay khi thức dậy. Khi muốn đào sâu, các phương pháp giải mã sẽ đặt ra đúng những câu hỏi mà bài viết này đã nhắc nhiều lần. Phương pháp Hướng đi và Ý nghĩa cuộc sống gần tinh thần hiện sinh của Perls nhất: nó ở lại với điều giấc mơ nói về cách bạn đang sống lúc này, thay vì lục tìm trong cuốn từ điển biểu tượng. Còn khi cần một góc nhìn khác, bạn có thể thử các phương pháp khác. Và vì nhật ký nhận ra khi một giấc mơ cứ quay lại, bạn sẽ biết chính xác gestalt nào của mình vẫn đang bỏ ngỏ.

Trong số các nhà lý thuyết lớn về giấc mơ, Perls là người đòi hỏi bạn phải "tin" ít nhất. Không có kiểm duyệt ngầm nào, cũng không có tầng sâu tập thể nào, chỉ có một đề nghị thẳng thắn: giấc mơ là của bạn, từng mảnh một, và nó sẽ nói ra điều nó muốn nếu bạn cho nó mượn giọng mình trong mười phút. Hãy chọn giấc mơ đêm nay, tìm nhân vật kỳ lạ nhất trong đó và tự giới thiệu mình với nó.