Mandala trong giấc mơ: vòng tròn trọn vẹn của Jung và cách vẽ mandala của riêng bạn

Năm 1916, giữa giai đoạn sóng gió nhất cuộc đời, Carl Jung bắt đầu một thói quen khá lạ: mỗi sáng ông phác một vòng tròn nhỏ vào cuốn sổ tay. Có hôm vòng tròn hiện ra yên bình, cân đối. Có hôm nó chen chúc, rối bời như đang có bão. Dần dần ông nhận ra những nét vẽ ấy phản ánh một điều có thật. Vòng tròn cho ông thấy tình trạng thế giới nội tâm một cách trung thực hơn cả những nhận định của chính ông về bản thân. Bài viết này nói về thói quen đó và hình thức cổ xưa đứng sau nó: mandala là gì, vì sao hình tròn hay xuất hiện trong giấc mơ vào những lúc bất ngờ nhất, nghiên cứu nói gì về việc vẽ mandala, và cách tạo một mandala từ chính giấc mơ của bạn, bắt đầu ngay sáng nay nếu bạn muốn.

Mandala là gì?

Mandala trong tiếng Phạn có nghĩa là vòng tròn. Hiểu đơn giản, đó là một họa tiết được sắp xếp quanh một tâm điểm: các vòng, cánh hoa và hoa văn tỏa ra từ một điểm giữa rõ ràng. Gần như ở đâu con người tạo ra nghệ thuật thiêng liêng, hình tròn có tâm cũng xuất hiện với cùng một vai trò: biểu tượng của trật tự, sự trọn vẹn và mối liên hệ giữa trung tâm với mọi thứ xung quanh. Đây là một trong những ý niệm thị giác cổ xưa nhất của loài người.

Jung và mandala: mỗi sáng một vòng tròn

Jung đến với mandala không phải từ lý thuyết mà từ một cuộc khủng hoảng. Trong những năm sau này ông gọi là thời kỳ đối diện với vô thức, ông thấy mình bị thôi thúc phải vẽ những hình tròn này, lúc đầu trong sổ tay, về sau là những bức tranh công phu trong cuốn Sách Đỏ. Ông nhận thấy nét vẽ thay đổi theo trạng thái bên trong: buổi sáng bình yên cho ra những vòng tròn cân đối, buổi sáng bất an cho ra những họa tiết vỡ vụn. Ông kết luận rằng mandala làm được điều mà không trang nhật ký nào làm được: giúp ông nhìn tâm hồn mình từ bên ngoài.

Những mandala của tôi là những mật mã về trạng thái của Tự ngã, mỗi ngày lại hiện ra với tôi một cách mới mẻ. Tôi giữ gìn chúng như những viên ngọc quý.

Carl Gustav Jung, Memories, Dreams, Reflections (1963)

Rồi ông phát hiện ra điều khiến mandala trở thành một trụ cột trong tâm lý học của ông: các bệnh nhân của ông cũng tự nhiên tạo ra chúng, dù chưa từng thấy mandala bao giờ. Những người đang trải qua biến cố lớn nằm mơ thấy khu vườn hình tròn, vẽ những họa tiết tỏa tròn, kể lại các hình ảnh bánh xe, vòng nhẫn, và sau đó cảm thấy một sự bình lặng rõ rệt. Trường hợp nổi tiếng nhất là nhà vật lý Wolfgang Pauli. Ông mơ thấy một 'chiếc đồng hồ thế giới', một bánh xe ba chiều khổng lồ gồm nhiều vòng quay đều đặn, và tỉnh dậy với cảm giác mà ông mô tả là sự hài hòa tuyệt vời nhất. Jung cho rằng mandala là một nguyên mẫu: hình ảnh bẩm sinh của Tự ngã, tức toàn bộ nhân cách, mà tâm hồn tìm đến đúng lúc nó đang cố giữ mình không tan vỡ. Theo ông, vòng tròn xuất hiện như một cách tự chữa lành: kẻ một trật tự quanh sự hỗn loạn.

Mandala trong giấc mơ của bạn: vòng tròn, bánh xe và khu vườn tròn

Hiếm khi bạn mơ thấy một bức mandala treo trên tường đúng nghĩa. Nguyên mẫu này thích cải trang, và khi đã biết những lớp ngụy trang đó, bạn sẽ dễ nhận ra chúng:

• Một chiếc bàn tròn hoặc một vòng người ngồi quanh nhau, với sự chú ý dồn vào khoảng giữa, hoặc vào chỗ của chính bạn trong vòng tròn.
• Bánh xe và đồng hồ: những cơ cấu xoay quanh một tâm đứng yên, giống chiếc đồng hồ thế giới trong giấc mơ của Pauli.
• Một khu vườn hoặc sân trong hình tròn, thường có đài phun nước, cái cây hay hồ nước ngay giữa. Jung xem đây là một trong những hình ảnh rõ nhất của Cái Tôi (the Self).
• Một quả cầu hoặc khối sáng hình tròn, bạn nhìn ngắm hoặc cầm trên tay, thường kèm cảm giác rất quan trọng, vượt xa những gì hình ảnh ấy thể hiện.
• Cầu thang xoắn ốc hoặc những lối đi uốn lượn cứ vòng dần về phía trung tâm thay vì dẫn bạn đến một nơi mới.
• Hình vuông nằm trong hình tròn, một sân có tường bao trong thành phố tròn, bốn lối đi gặp nhau ở một đài phun nước: Jung gọi mô hình bốn trong một vòng tròn này là bộ tứ (quaternity) và đặc biệt coi trọng nó.

Điểm đáng chú ý nhất là thời điểm xuất hiện. Những hình ảnh tròn trong giấc mơ thường tụ lại đúng vào các giai đoạn Jung từng quan sát: những bước chuyển lớn, mất mát, hồi phục, hay các quyết định làm xáo trộn cả cuộc sống. Giấc mơ thường mang một bầu không khí rất riêng: tĩnh lặng, có trật tự, đôi khi sáng dịu, nổi bật hẳn giữa một quãng đời nhiều căng thẳng. Nếu bạn từng có giấc mơ như vậy, cách hiểu cổ điển của trường phái Jung khá đáng mừng: đó là tâm hồn đang phác ra trung tâm của chính mình, như một lời nhắc rằng trung tâm ấy vẫn ở đó. Như mọi khi, cảm giác trong mơ và hoàn cảnh sống của bạn luôn quan trọng hơn bất kỳ cuốn từ điển biểu tượng nào, kể cả bài viết này.

Vì sao vẽ hình tròn giúp tâm trí dịu lại: bằng chứng nghiên cứu

Vẽ mandala là một hoạt động quen thuộc trong liệu pháp nghệ thuật hiện đại, và nó đã được kiểm chứng. Trong một thí nghiệm năm 2005, các nhà nghiên cứu cho người tham gia lo lắng trước, rồi chia nhóm tô màu một mandala, một họa tiết caro có cấu trúc, hoặc một trang giấy trắng. Hai nhóm tô mandala và họa tiết caro bình tĩnh lại rõ rệt hơn nhóm vẽ tự do, và một nghiên cứu năm 2012 cũng cho kết quả tương tự. Nói thẳng ra: điều kỳ diệu không nằm ở riêng hình mandala, mà ở những gì nó mang lại: một họa tiết phức tạp, có cấu trúc, cuốn hết sự chú ý của bạn và đưa bạn vào trạng thái gần như thiền. Hình tròn chỉ tình cờ là dạng cấu trúc mà con người ở thế kỷ nào cũng tìm đến. Với việc làm việc cùng giấc mơ, nó còn có thêm một điều nữa: cấu trúc ấy đến từ chính giấc mơ của bạn chứ không phải từ một cuốn sách tô màu.

Cách vẽ mandala từ giấc mơ

Bạn không cần biết vẽ, và đây không phải lời an ủi cho có: vòng tròn đã tự lo phần bố cục giúp bạn. Chỉ cần mười đến mười lăm phút, và buổi sáng là lúc thích hợp nhất, khi giấc mơ còn ấm nguyên trong đầu.

1. Trước tiên, hãy ghi lại giấc mơ vào nhật ký, nhớ được bao nhiêu chi tiết thì viết bấy nhiêu. Mandala là phản hồi của bạn với giấc mơ, không thay thế được giấc mơ.
2. Vẽ một vòng tròn. Bạn có thể đồ theo cái đĩa, dùng compa, hoặc dùng công cụ vẽ trên máy để giữ đối xứng giúp bạn.
3. Dừng lại một, hai nhịp thở và cảm nhận điều cốt lõi của giấc mơ. Không phải cốt truyện, mà là cảm giác.
4. Đặt tâm điểm của giấc mơ vào giữa vòng tròn: hình ảnh, màu sắc hay hình khối mang nhiều cảm xúc nhất. Nó không cần giống thứ gì cả.
5. Vẽ lan dần ra ngoài. Cứ để hình và màu đi theo cảm giác chứ đừng theo logic; việc lặp lại quanh vòng tròn cũng là một phần của cách làm này.
6. Dừng lại khi bạn thấy đã xong, đừng đợi đến lúc trông thật hoàn hảo. "Xong" là một cảm giác, và bạn sẽ nhận ra nó.
7. Ghi ngày lên bức vẽ và ghi rõ nó thuộc về giấc mơ nào. Phần giải mã thật sự nằm ở cả chuỗi tranh: hãy giữ lại và so sánh qua từng tuần.

Đọc một chuỗi mandala cũng giống cách Jung đọc những bức của chính ông: không xem từng bức riêng lẻ mà nhìn cả quá trình. Hãy để ý những màu cứ quay lại, tâm điểm ngày càng vững hơn hay đông đúc hơn, vùng hỗn loạn ở rìa dần có trật tự qua các tuần. Bạn không chấm điểm bức tranh; bạn đang theo dõi bản tin thời tiết bên trong mình tích lũy dần. Khi đặt cạnh những giấc mơ trong nhật ký, các vòng tròn trở thành một bản ghi thứ hai về cùng quãng đời ấy, viết bằng thứ ngôn ngữ mà những định kiến của bạn không thể chỉnh sửa.

Việc vẽ mandala đứng trên cùng một nền tảng với mọi cách làm việc với giấc mơ khác: một giấc mơ được ghi lại khi còn mới. Nhật ký của Ruya miễn phí và giúp bạn dễ duy trì thói quen buổi sáng. Khi một giấc mơ cần nhiều hơn một vòng tròn, phương pháp giải mã Biểu tượng và Nguyên mẫu (Jung) sẽ đọc nó theo cách Jung từng làm: qua các hình ảnh, sức nặng cảm xúc của chúng, và vai trò của chúng trong cuộc sống mà bạn đang thật sự sống.