Mơ thấy người đã mất: ý nghĩa theo tâm lý học, tâm linh, Hồi giáo và Kinh Thánh

Bạn tỉnh dậy và trong vài giây ngắn ngủi, người ấy vẫn còn ở đây. Mẹ bạn ngồi bên bàn bếp, ông ngồi trên chiếc ghế quen thuộc, hay một người bạn đang cười như chưa từng có chuyện gì xảy ra. Rồi buổi sáng đến và lấy họ đi một lần nữa. Mơ thấy người đã mất là một trong những giấc mơ phổ biến nhất của con người, cũng là một trong những chủ đề được tìm kiếm nhiều nhất, vì nó để lại một câu hỏi day dứt: đó là lời nhắn, là một lần người ấy về thăm, hay chỉ là tâm trí mình tự dựng lên? Bài viết này nhìn câu hỏi ấy từ nhiều góc độ: các nghiên cứu về nỗi đau mất mát đã tìm ra điều gì, các truyền thống tâm linh tin gì, Hồi giáo và Cơ Đốc giáo hiểu những giấc mơ này ra sao, những tình huống hay gặp nhất và ý nghĩa thường gặp của chúng, cùng với cách đón nhận cảm xúc mà giấc mơ để lại.

Vì sao chúng ta mơ thấy người đã mất

Trong phần lớn thế kỷ 20, nỗi đau mất mát được xem là quá trình buông bỏ: bạn thương tiếc, rồi tách ra, rồi bước tiếp. Năm 1996, một nhóm nhà nghiên cứu do Dennis Klass dẫn đầu đã thay đổi cách nhìn ấy bằng khái niệm "mối gắn kết tiếp diễn" (continuing bonds). Họ chỉ ra rằng người ở lại không cắt đứt mối quan hệ với người đã mất, mà mang nó theo dưới một hình thức mới, qua ký ức, nghi lễ, những lần trò chuyện thầm và rất thường xuyên là qua giấc mơ. Mơ thấy người đã mất không có nghĩa là bạn chưa vượt qua được. Đó là một cách để sợi dây gắn kết ấy vẫn còn nối tiếp.

Những nghiên cứu sau đó mang lại nhiều điều an ủi. Trong một khảo sát với 216 người vừa mất bạn đời, nhà tâm lý học Joshua Black cùng các cộng sự nhận thấy rằng mơ thấy người đã khuất là chuyện rất phổ biến, phần lớn được cảm nhận là dễ chịu hơn là đáng sợ, và mỗi giấc mơ dường như đảm nhận một vai trò khác nhau: có giấc mơ giúp tiêu hóa cú sốc mất mát, có giấc mơ giữ cho mối gắn kết còn sống, và có giấc mơ đơn giản là giúp điều hòa những cảm xúc quá lớn mà nỗi đau mang đến. Những giấc mơ này thường tập trung trong năm đầu tiên và quay lại vào dịp giỗ, sinh nhật hoặc những cột mốc mà người ấy lẽ ra đã cùng bạn đón nhận. Nói cách khác, tâm trí khi ngủ cũng tưởng nhớ theo đúng cuốn lịch mà tâm trí khi thức vẫn dùng.

Đau buồn là cái giá chúng ta phải trả cho tình yêu.

Queen Elizabeth II, message to the memorial service for the victims of 11 September, New York (2001)

Tâm lý học nói gì về giấc mơ này

Tâm lý học không xem những giấc mơ này là thông điệp từ bên ngoài gửi đến. Nó xem đó là thông điệp từ bên trong: tâm trí đang làm việc với một mối quan hệ đã đổi hình dạng nhưng chưa kết thúc. Nhà nghiên cứu giấc mơ Patricia Garfield, người đã dành nhiều năm sưu tầm những giấc mơ như vậy sau khi cha mình qua đời, nhận ra chúng có những mô-típ khá dễ nhận biết. Những giấc mơ đầu thường tái hiện cái chết hoặc phủ nhận nó (người ấy vẫn còn sống, còn bạn thì bối rối hoặc nhẹ nhõm). Về sau, giấc mơ thường đổi sắc thái: người ấy trông khỏe mạnh, trẻ hơn, thanh thản, và trao cho bạn một lời nói, một cái ôm hoặc đơn giản chỉ là sự hiện diện. Nhiều người kể rằng họ có một giấc mơ cuối cùng, trong đó người thân nói lời tạm biệt, và sau đó những giấc mơ thưa dần, như thể việc cần làm đã xong.

Cảm giác trong giấc mơ mới là manh mối đáng tin nhất. Một giấc mơ bình yên, ấm áp thường cho thấy mối gắn kết đang lắng xuống thành ký ức. Một giấc mơ mà người ấy lạnh lùng, im lặng hoặc quay lưng đi thường phản ánh những điều còn dang dở: lời chưa kịp nói, một cuộc cãi vã chưa được hóa giải, hay cảm giác day dứt về những ngày cuối. Còn giấc mơ thấy người ấy mất thêm một lần nữa hay gặp sau những mất mát đột ngột hoặc đau thương, khi tâm trí đang tập dượt lại điều mà lúc đó nó chưa thể chấp nhận. Không giấc mơ nào trong số này là một lời phán xét dành cho bạn hay cho người đã mất. Đó chỉ là nỗi đau đang âm thầm làm công việc chậm rãi của nó trong đêm.

Góc nhìn tâm linh: giấc mơ người thân về thăm

Nhiều truyền thống tâm linh, và cả rất nhiều người bình thường không theo truyền thống nào, phân biệt một giấc mơ thường về người đã mất với điều họ gọi là giấc mơ người thân về thăm (visitation dream). Những đặc điểm được kể lại giống nhau đến lạ lùng ở nhiều nền văn hóa: giấc mơ rõ nét và mạch lạc khác thường, không lộn xộn; người ấy trông khỏe mạnh, thường trẻ hơn hoặc như đã được chữa lành; họ nói rất ít, nhưng lời nói rõ ràng và hiền hậu; người mơ cảm thấy một sự bình yên kéo dài sang cả ngày hôm sau; và giấc mơ được nhớ suốt nhiều năm, không như phần lớn các giấc mơ khác. Những giấc mơ ấy có phải là những lần người đã khuất thật sự về thăm hay không thì không bài viết nào có thể khẳng định. Điều có thể nói là hầu như ai từng có giấc mơ như vậy cũng xem đó là một món quà, và các chuyên gia tư vấn về mất mát cũng đã học cách đón nhận chúng như thế.

Nhiều người theo tâm linh còn chú ý xem giấc mơ ấy muốn nhắn nhủ điều gì. Người thân xuất hiện với một lời dặn, như làm hòa với họ hàng, chăm lo một điều họ để lại, hay đừng đau buồn quá nhiều, thường được hiểu là chính mối quan hệ của hai người đang lên tiếng: những giá trị hai người từng chia sẻ vẫn đang dẫn đường cho bạn. Còn người thân chỉ đến để ở bên cạnh thì được xem như một lời an ủi. Dù là trường hợp nào, cách đáp lại được khuyên vẫn giống nhau: đón nhận, biết ơn, và để giấc mơ thay đổi cách bạn sống thay vì khiến bạn ngủ nhiều hơn.

Mơ thấy người đã mất trong Hồi giáo

Giải mộng theo Hồi giáo đặc biệt coi trọng những giấc mơ này. Theo truyền thống được cho là của Ibn Sirin, mơ thấy người đã khuất thường được hiểu là tin về tình trạng của họ ở thế giới bên kia, và dáng vẻ của họ chính là thông điệp: người thân trông khỏe mạnh, ăn mặc sạch sẽ, thanh thản được xem là điềm lành dành cho họ, còn người trông buồn bã, khổ sở thì được hiểu là lời nhắc bạn cầu nguyện và làm việc từ thiện thay họ, hai việc mà người Hồi giáo tin là có thể đến được với người đã mất. Có một câu nói xưa trong truyền thống cho rằng lời người chết nói trong mơ là sự thật, vì họ đang ở cõi chân lý. Vì vậy, những giấc mơ như thế được đón nhận cẩn trọng chứ không bị gạt đi.

Các chi tiết sẽ làm rõ thêm ý nghĩa. Nhận được thứ gì đó từ người đã mất, như thức ăn, tiền bạc, quần áo hay một món quà, thường được hiểu là điều tốt lành hoặc lộc đến với người mơ. Trao thứ gì đó cho họ, hoặc đi theo họ đến một nơi nào đó, thì được hiểu thận trọng hơn, và theo truyền thống nên đáp lại bằng cầu nguyện và sadaqah chứ không phải bằng nỗi sợ. Quy tắc quen thuộc của phương pháp này vẫn áp dụng: giấc mơ chỉ gây hoảng sợ có thể là hulm, tức giấc mơ xấu đến từ Shaytan. Theo Sunnah, bạn nên tìm nơi nương tựa nơi Allah và bỏ qua, không cần giải mộng. Nhiều người Hồi giáo khi mơ thấy cha mẹ đã mất thường làm một việc giản dị mà đẹp đẽ vào sáng hôm sau: dâng du'a cho họ.

Mơ thấy người đã mất trong Kinh Thánh và Cơ Đốc giáo

Kinh Thánh nghiêm cấm việc tìm cách liên lạc với người chết: luật pháp cấm hỏi han người chết (Phục truyền Luật lệ Ký 18:10-12), và câu chuyện vua Sau-lơ đi tìm bà đồng ở Endor (1 Sa-mu-ên 28) được kể như một lời cảnh báo. Vì vậy, giáo huấn Cơ Đốc không xem giấc mơ về người thân đã mất là một cánh cửa để mở ra hay một cuộc trò chuyện để tiếp nối. Nhưng cũng chính Kinh Thánh lại đầy sự dịu dàng với nỗi đau mất mát. Phao-lô nhắn người Tê-sa-lô-ni-ca đừng buồn rầu như những người không có hy vọng (1 Tê-sa-lô-ni-ca 4:13-14), và trong biến hình trên núi, Môi-se và Ê-li đã qua đời từ rất lâu vẫn đứng bên Chúa Giê-su (Ma-thi-ơ 17:3). Điều đó nhắc rằng theo quan niệm Cơ Đốc, người đã mất không biến mất mà đang ở cùng Đức Chúa Trời.

Vì thế, cách hiểu mục vụ mà đa số tín hữu Cơ Đốc đi đến là: giấc mơ về người thân đã mất không phải họ đang nói chuyện từ bên kia thế giới, cũng không nên tìm cách đeo đuổi hay sợ hãi. Bạn có thể đón nhận nó như một sự an ủi, như lòng nhân từ Chúa dành cho trái tim đang đau buồn, và như lời mời để cầu nguyện, tha thứ cho những điều còn dang dở, và giữ vững niềm hy vọng về sự phục sinh. Cách nhận biết vẫn như thường lệ: giấc mơ mang lại bình an, lòng biết ơn và tình yêu thì phù hợp với niềm hy vọng ấy. Giấc mơ gieo nỗi sợ hay ám ảnh thì nên phó thác trong lời cầu nguyện, và nếu kéo dài, hãy tìm đến mục sư để chia sẻ.

Giấc mơ về người đã mất ở các nền văn hóa khác nhau

• Hy Lạp cổ đại: giấc mơ về người đã mất xưa nhất trong văn học nằm trong Iliad, khi hồn ma Patroclus hiện về bên Achilles đang ngủ để xin được chôn cất. Achilles đưa tay ôm lấy bạn nhưng chỉ chạm vào khoảng không, một cảnh mà những người đang đau buồn đã thấy đồng cảm suốt gần ba nghìn năm.
• Mexico: Ngày của Người Chết xuất phát từ niềm tin rằng người đã khuất trở về thăm gia đình mỗi năm. Những giấc mơ về họ vào dịp này được đón nhận như một phần của chuyến thăm ấy.
• Truyền thống thờ cúng tổ tiên ở Đông Á: mơ thấy người thân đã khuất thường được hiểu là một lời nhắn nhủ, về việc thương nhớ, cúng bái hay một chuyện trong gia đình cần giải quyết cho ổn thỏa, và được đáp lại bằng việc ra thăm mộ hoặc thắp hương trên bàn thờ gia tiên.
• Giải mộng cổ Trung Hoa: truyền thống Chu Công thường xem mơ thấy người đã mất là điềm lành, nhất là khi họ trông vui vẻ, mãn nguyện.

Những giấc mơ thường gặp và ý nghĩa thường được hiểu

Dù theo cách nhìn nào, điều quan trọng hơn cả là giấc mơ diễn ra như thế nào chứ không chỉ việc bạn đã mơ thấy. Đây chỉ là những gợi ý ban đầu chứ không phải kết luận chắc chắn. Mối quan hệ giữa bạn và người ấy mới là điều hoàn thiện câu trả lời.

Xin nói thật lòng một điều. Phần lớn những giấc mơ thấy người đã mất mang tính chữa lành, nhưng có những nỗi đau cần nhiều hơn một giấc mơ và một cuốn nhật ký. Bạn hãy cân nhắc trò chuyện với chuyên gia tâm lý về mất mát hoặc bác sĩ của bạn nếu:

• giấc mơ cứ lặp lại cảnh người thân qua đời, đêm này qua đêm khác, kéo dài nhiều tháng;
• bạn bắt đầu sợ phải đi ngủ, hoặc tìm cách né tránh giấc ngủ;
• những giấc mơ khiến bạn không thể sinh hoạt bình thường vào hôm sau, kéo dài nhiều tuần liền;
• bạn nhận ra mình đang muốn đi theo họ. Xin bạn hãy nói với một ai đó ngay hôm nay.

Nên làm gì vào sáng hôm sau

1. Hãy để cảm xúc lắng xuống trước khi nghĩ về ý nghĩa của giấc mơ. Cứ nằm yên thêm một lát. Giấc mơ để lại cho bạn sự bình yên hay làm bạn xao động còn cho bạn biết nhiều hơn bất kỳ biểu tượng nào.
2. Hãy ghi lại ngay khi giấc mơ còn nguyên vẹn: dáng vẻ của họ, họ đã nói gì, bạn đã cảm thấy ra sao. Giấc mơ thấy người đã mất cũng phai dần như mọi giấc mơ khác, và đây là giấc mơ bạn sẽ muốn giữ lại.
3. Hãy xem đó là sợi dây gắn kết của riêng bạn, đừng coi là điềm báo. Không có nghiên cứu nào về nỗi đau mất mát, cũng như không có truyền thống lớn nào, xem giấc mơ như vậy là dự báo về cái chết của bạn hay của bất kỳ ai.
4. Hãy kể cho một người từng quen biết họ nghe. Những giấc mơ về người đã khuất vốn là để được sẻ chia, và khi kể ra, bạn thường hiểu được giấc mơ muốn nói điều gì.
5. Hãy đáp lại giấc mơ theo cách của tín ngưỡng mình theo: một lời cầu nguyện, làm việc thiện nhân danh họ, ra thăm mộ, thắp một ngọn nến hay nén hương, gọi điện cho một người thân mà họ từng thương yêu. Nhiều người thấy giấc mơ không còn quay lại nữa sau khi họ đã đáp lời.
6. Nếu giấc mơ cứ quay lại và khiến bạn đau khổ, hãy tìm sự hỗ trợ. Những cơn ác mộng lặp lại về cái chết hoàn toàn có thể điều trị được, và việc bạn chịu mở lời nhờ giúp đỡ cũng là cách tôn trọng người đã khuất.

Giấc mơ về người đã khuất là mối gắn kết của bạn với họ vẫn tiếp tục, dù họ không còn hiện diện nữa. Dù bạn tin người thân đang ở đâu, giấc mơ ấy vẫn là của riêng bạn, và nó đáng được lưu giữ, thấu hiểu chứ đừng gạt đi cho qua. Nhật ký của Ruya sẽ cất giữ giấc mơ an toàn, và khi muốn giải mã giấc mơ, bạn có thể chọn góc nhìn hợp với lòng mình: tâm lý, tâm linh, Hồi giáo hoặc Kitô giáo. Chỉ cần trả lời vài câu hỏi nhẹ nhàng về người ấy và nỗi mất mát của bạn, giấc mơ sẽ dần sáng tỏ. Nỗi đau mất người thân đã quá nặng để bạn một mình gánh, và bạn không cần phải một mình đi cùng giấc mơ này.