Stephen LaBerge: Nhà khoa học đã chứng minh mơ tỉnh là có thật

Suốt phần lớn thế kỷ 20, giới khoa học có một quan điểm khá chắc chắn về những người nói rằng mình tỉnh táo ngay trong giấc mơ: họ nhầm. Theo lập luận thời đó, một giấc mơ mà bạn biết mình đang mơ thực ra chỉ là một lần tỉnh giấc thoáng qua bị nhớ sai, vì ý thức và giấc ngủ REM vốn không thể cùng tồn tại. Stephen LaBerge là nhà nghiên cứu đã khép lại cuộc tranh cãi ấy, không phải bằng một lý thuyết mà bằng một tín hiệu: một người đang ngủ say, giữa giấc ngủ REM đã được đo đạc rõ ràng, chủ động đảo mắt theo một mẫu hẹn trước để nhắn từ bên trong giấc mơ rằng: tôi đang ở đây, và tôi biết mình đang ở đâu. Đây là câu chuyện về cách mơ tỉnh đi từ một điều kỳ bí trở thành sự thật được kiểm chứng trong phòng thí nghiệm, cùng những kỹ thuật LaBerge để lại cho bất cứ ai muốn thử.

Stephen LaBerge là ai?

Stephen LaBerge (sinh năm 1947) đến với giấc mơ từ một hướng khá bất ngờ: toán học và hóa học. Khi còn là nghiên cứu sinh tiến sĩ ngành tâm sinh lý học tại Stanford University, ông chọn một đề tài mà các thầy hướng dẫn cho là gần như không thể nghiên cứu: mơ tỉnh. Một phần vì chính ông cũng có những giấc mơ như vậy và không tin chúng là điều bất khả. Bài toán vừa tinh tế vừa hóc búa: người đang mơ không thể gọi to cho phòng thí nghiệm nghe, vì giấc ngủ REM làm cơ thể tê liệt. Nhưng LaBerge nhận ra một ngoại lệ là đôi mắt. Mắt vẫn cử động tự do trong giấc ngủ REM, và người mơ tỉnh kiểm soát được hướng nhìn của mình. Thế là ông tự luyện để mơ tỉnh theo ý muốn, rồi khi đã ở trong giấc mơ, ông đảo mắt trái-phải-trái-phải theo một mẫu đã hẹn trước, trong lúc các điện cực ghi nhận rằng não và cơ thể ông vẫn đang ngủ say. Tín hiệu đã đến nơi. Một tâm trí đang tỉnh táo vừa gửi thông điệp ra khỏi giấc ngủ REM.

Khoa học thường có những chuyện song hành như vậy. Tháng 4 năm 1975, tại Hull (Anh), nhà tâm lý học Keith Hearne đã ghi lại một tín hiệu mắt tương tự từ Alan Worsley, một người mơ tỉnh, sớm hơn công trình của LaBerge vài năm, dù phát hiện này ít được biết đến ngoài luận văn của ông. LaBerge làm việc độc lập, lặp lại được kết quả đó, rồi công bố trên một tạp chí có phản biện khoa học vào năm 1981 cùng các đồng nghiệp, trong đó có William Dement, người tiên phong của ngành y học giấc ngủ. Sau đó, ông làm điều biến một buổi trình diễn thành cả một lĩnh vực: dành nhiều thập kỷ xây dựng phương pháp, thí nghiệm và tổ chức xoay quanh mơ tỉnh, thành lập Lucidity Institute năm 1987 và viết những cuốn sách đưa kiến thức từ phòng thí nghiệm đến với công chúng.

Mơ tỉnh là mơ trong khi biết rằng mình đang mơ.

Stephen LaBerge, Lucid Dreaming

Những cột mốc của khoa học về mơ tỉnh

Phương pháp phát tín hiệu bằng mắt mà LaBerge chuẩn hóa nay đã là công cụ quen thuộc trong nghiên cứu giấc mơ. Các phòng thí nghiệm dùng những giấc mơ tỉnh đã được xác nhận bằng tín hiệu để tìm hiểu cảm nhận về thời gian trong mơ, chuyển động trong mơ, thậm chí cả việc trao đổi hai chiều đơn giản giữa người đang mơ và người làm thí nghiệm. Cả một ngành khoa học thực nghiệm được dựng lên từ mẹo nhỏ là chủ động đảo mắt trái, phải, trái, phải.

MILD: kỹ thuật do LaBerge sáng tạo

LaBerge cần có những giấc mơ tỉnh đúng lịch, vì mỗi đêm làm thí nghiệm trong phòng lab đều rất tốn kém, nên ông đã tự nghĩ ra cách để chủ động tạo ra chúng. MILD, viết tắt của Mnemonic Induction of Lucid Dreams (tạm hiểu là kỹ thuật dùng trí nhớ để gợi mơ tỉnh), tận dụng trí nhớ hướng về tương lai, tức khả năng quen thuộc là nhớ làm một việc vào lúc sau. Đến nay đây vẫn là kỹ thuật gợi mơ tỉnh được kiểm chứng tốt nhất trong các nghiên cứu đối chứng, trong đó có một thử nghiệm lớn gần đây cho thấy tỷ lệ mơ tỉnh tăng khoảng gấp đôi khi thực hiện đúng cách. Cách làm như sau:

1. Thức dậy sau khoảng năm tiếng ngủ. Những giai đoạn ngủ REM về cuối đêm kéo dài nhất, cũng là mảnh đất màu mỡ nhất để mơ tỉnh.
2. Nhớ lại giấc mơ vừa rời khỏi càng chi tiết càng tốt. Nếu không nhớ gì, bạn cứ nhớ lại một giấc mơ gần đây bất kỳ.
3. Đặt ý định khi bắt đầu chìm vào giấc ngủ trở lại: hãy lặp lại thật tâm niệm câu "Lần tới khi mơ, mình sẽ nhớ ra là mình đang mơ."
4. Hình dung mình quay lại giấc mơ, thấy mình nhận ra một dấu hiệu giấc mơ, một điều vô lý hoặc kỳ lạ nào đó, và tỉnh táo ngay tại khoảnh khắc ấy.
5. Lặp lại cho đến khi ngủ thiếp đi với ý định là điều cuối cùng còn trong đầu. Kiên trì qua nhiều đêm quan trọng hơn là cố gắng hết sức trong một đêm.

Với bất kỳ kỹ thuật kích hoạt mơ tỉnh nào, mình cũng nên nói thẳng một lưu ý: vùng giáp ranh mà MILD đi qua cũng chính là nơi xảy ra bóng đè, và người mới tập đôi khi gặp nó ngay trên đường vào. Bóng đè vô hại, và khi hiểu nó là gì, một lối rẽ đáng sợ sẽ trở thành một cánh cửa.

Thiết bị hỗ trợ, di sản và những giới hạn

LaBerge cũng là người tiên phong trong việc dùng công nghệ hỗ trợ mơ tỉnh: các loại mặt nạ DreamLight và NovaDreamer của Lucidity Institute có thể nhận biết giấc ngủ REM rồi phát ra những tín hiệu ánh sáng nhẹ, len vào giấc mơ như một lời nhắc để kiểm tra thực tại. Đây chính là "tổ tiên" của mọi thiết bị đeo hỗ trợ mơ tỉnh bán ngày nay. Nhưng di sản của ông rộng hơn những món đồ công nghệ ấy nhiều: ông biến một trải nghiệm riêng tư, không thể kiểm chứng thành thứ công khai và đo lường được, từ đó mở đường cho liệu pháp điều trị ác mộng, việc luyện tập kỹ năng trong giấc mơ và khoa học thần kinh hiện đại về ý thức. Cũng cần nói rõ về những giới hạn: với đa số mọi người, mơ tỉnh vẫn hiếm gặp dù đã luyện tập, thiết bị hỗ trợ hiệu quả kém hơn quảng cáo hay hứa hẹn, và mơ tỉnh là một kỹ năng, có đêm thuận lợi, có đêm không. Chính LaBerge luôn xem đây là khả năng cần được vun đắp dần, chứ không phải một công tắc để bật lên.

Bắt đầu hành trình mơ tỉnh của riêng bạn

Mọi thứ trong phương pháp của LaBerge đều bắt đầu từ việc nhớ giấc mơ: bạn không thể mơ tỉnh trong những giấc mơ mình không nhớ, và dấu hiệu giấc mơ chỉ lộ ra khi bạn có một bản ghi lại. Vì vậy, Nhật ký là công cụ đầu tiên của quá trình luyện tập. Ruya giúp bạn ghi lại ngay khi vừa thức dậy, bằng giọng nói hoặc văn bản, cùng kho lưu trữ ngày một dày lên, nơi những dấu hiệu giấc mơ của riêng bạn, tức những điều kỳ lạ lặp đi lặp lại có thể kích hoạt mơ tỉnh, dần hiện rõ. Sau đó, phương pháp giải mã Khám phá mơ tỉnh sẽ đồng hành cùng bạn trong quá trình luyện tập, còn hướng dẫn mơ tỉnh đầy đủ của chúng mình sẽ trình bày chi tiết các kỹ thuật, khoa học đằng sau và những lưu ý an toàn.

Lĩnh vực nào cũng có một khoảnh khắc thôi không còn phải biện minh cho đối tượng nghiên cứu của mình. Với khoa học về giấc mơ, khoảnh khắc ấy là một đường kẻ trên biểu đồ từ một đêm ở Stanford cuối thập niên 1970: trái, phải, trái, phải, do một người vẽ ra khi đang ngủ say mà vẫn hoàn toàn tỉnh táo. Món quà LaBerge dành cho những người hay mơ là bằng chứng rằng điều tưởng chừng không thể mà họ từng trải qua là có thật, cùng bộ công cụ để chủ động ghé thăm thế giới ấy.