ماندالای خواب: دایره‌ی کامل بودن از نگاه یونگ و آموزش کشیدن ماندالای خودتان

سال 1916، در پرتلاطم‌ترین دوره‌ی زندگی‌اش، کارل گوستاو یونگ هر صبح کار عجیبی را شروع کرد: دایره‌ی کوچکی در دفترش می‌کشید. بعضی روزها دایره آرام و متقارن از آب درمی‌آمد و بعضی روزها شلوغ و طوفانی. کم‌کم فهمید این طرح‌ها چیز واقعی‌ای را نشان می‌دهند. دایره از حال دنیای درونی او خبر می‌داد، صادقانه‌تر از هر نظری که خودش درباره‌ی خودش داشت. این مقاله درباره‌ی همین تمرین و شکل کهنی است که پشت آن قرار دارد: ماندالا چیست، چرا تصویرهای دایره‌ای گاهی در خواب‌هایمان آن هم در زمان‌های غیرمنتظره پیدا می‌شوند، پژوهش‌ها درباره‌ی کشیدن ماندالا چه می‌گویند، و چطور می‌توانید از روی خواب خودتان ماندالا بکشید، حتی از همین امروز صبح.

ماندالا چیست؟

ماندالا در زبان سانسکریت یعنی دایره. در ساده‌ترین شکل، طرحی است که دور یک مرکز ساخته می‌شود: حلقه‌ها، گلبرگ‌ها و نقش‌هایی که از یک نقطه‌ی میانی به بیرون پخش می‌شوند. تقریباً در هر جایی که آدم‌ها هنر مقدس ساخته‌اند، دایره‌ای با مرکز مشخص دیده می‌شود و کار یکسانی دارد: تصویری از نظم، کامل بودن، و رابطه‌ی مرکز هر چیز با آنچه اطرافش است. این یکی از قدیمی‌ترین ایده‌های تصویری بشر است.

یونگ و ماندالا: هر صبح یک دایره

یونگ از راه نظریه به ماندالا نرسید، از دل یک بحران به آن رسید. در سال‌هایی که بعدها آن را رویارویی با ناخودآگاه نامید، خودش را ناچار می‌دید که این شکل‌های دایره‌ای را بکشد: اول در دفترچه‌هایش و بعدها در نقاشی‌های پرجزئیات «کتاب سرخ». او متوجه شد طرح‌ها با حال درونی‌اش تغییر می‌کنند: صبح‌های آرام دایره‌های متعادل می‌دادند و صبح‌های آشفته طرح‌های شکسته. نتیجه گرفت که ماندالا کاری می‌کند که هیچ یادداشت روزانه‌ای نمی‌تواند: روان او را از بیرون به او نشان می‌دهد.

ماندالاهای من رمزنوشته‌هایی بودند درباره‌ی وضعیت خویشتن که هر روز از نو برایم آشکار می‌شد. آن‌ها را مثل مروارید گران‌بها نگه می‌داشتم.

Carl Gustav Jung, Memories, Dreams, Reflections (1963)

بعد کشفی پیش آمد که ماندالا را به یکی از ستون‌های روان‌شناسی او تبدیل کرد: بیمارانش هم ماندالا می‌ساختند، خودبه‌خود و بی‌آنکه هیچ‌وقت ماندالایی دیده باشند. آدم‌هایی که وسط یک بحران بودند، باغ‌های دایره‌ای خواب می‌دیدند، نقش‌های شعاعی نقاشی می‌کردند، از چرخ‌ها و حلقه‌ها تعریف می‌کردند و بعدش آرامش مشخصی احساس می‌کردند. معروف‌ترین نمونه ولفگانگ پاولی، فیزیکدان، است. او خواب «ساعت جهان» را دید: چرخ بزرگ سه‌بعدی از حلقه‌هایی که با ریتمی بی‌نقص می‌چرخیدند. پاولی بعد از آن خواب حسی از والاترین هماهنگی داشت. یونگ نتیجه گرفت که ماندالا یک کهن‌الگوست: تصویری ذاتی از خویشتن، یعنی کل شخصیت، که روان درست وقتی می‌کوشد خودش را سر پا نگه دارد به آن دست می‌برد. به باور او دایره نوعی خودترمیمی است: نظمی که دور آشوب کشیده می‌شود.

ماندالا در خواب‌های شما: دایره، چرخ و باغ گرد

به‌ندرت پیش می‌آید که ماندالایی واقعی را به دیوار آویزان در خواب ببینید. کهن‌الگو دوست دارد با لباس مبدل بیاید و وقتی شکل‌های مبدلش را بشناسید، پیدا کردنشان آسان است:

• یک میز گرد یا حلقه‌ای از آدم‌ها که حواس‌تان به وسط جمع است، یا به جای خودتان در دایره.
• چرخ و ساعت: سازوکارهایی که می‌چرخند ولی مرکزشان آرام و ثابت است، مثل ساعت جهان در خواب پائولی.
• باغ یا حیاط گرد، اغلب با فواره، درخت یا حوضی در مرکز. یونگ این تصویرها را از روشن‌ترین تصویرهای «خود» می‌دانست.
• یک کره یا گوی نورانی که به آن نگاه می‌کنید یا در دست می‌گیریدش، معمولاً با حسی از اهمیت که با خود تصویر جور درنمی‌آید و خیلی بزرگ‌تر از آن است.
• پلکان مارپیچ یا راه‌های پیچ‌درپیچ که به‌جای رفتن به جایی تازه، دور یک مرکز می‌چرخند و به آن نزدیک می‌شوند.
• یک مربع درون دایره، حیاطی محصور در شهری گرد، یا چهار راه که به یک فواره می‌رسند: یونگ این الگوی چهار در دایره را «چهارگانه» (quaternity) نامید و آن را بیش از بقیه جدی گرفت.

نکته‌ی اصلی زمان دیدن خواب است. تصویرهای گرد در خواب درست در همان دوره‌هایی پیدا می‌شوند که یونگ دیده بود: گذارهای بزرگ، سوگ، دوران بهبود، و تصمیم‌هایی که زندگی را از نو می‌چینند. معمولاً چنین خوابی حال‌وهوای متفاوتی دارد: آرام، منظم و گاهی آرام‌آرام نورانی، و در میان یک دوره‌ی پراسترس حسابی به چشم می‌آید. اگر خوابی با این مشخصات دیده‌اید، تعبیر کلاسیک یونگی امیدوارکننده است: ناخودآگاه دارد مرکز خودش را ترسیم می‌کند و به خواب‌بیننده یادآوری می‌کند که چنین مرکزی وجود دارد. مثل همیشه، حس خواب و شرایط زندگی شما از هر فرهنگ نمادی مهم‌تر است، از جمله همین فهرست.

چرا کشیدن دایره ذهن را آرام می‌کند؟ شواهد علمی

ماندالا کشیدن از ابزارهای رایج هنردرمانی امروزی است و پژوهش‌ها هم آن را آزموده‌اند. در یک آزمایش در سال 2005، پژوهشگران اول اضطراب شرکت‌کننده‌ها را بالا بردند و بعد از آن‌ها خواستند یک ماندالا، یک طرح شطرنجی منظم یا یک صفحه‌ی سفید را رنگ کنند. گروه ماندالا و گروه طرح منظم به‌طور محسوسی بیشتر از گروه نقاشی آزاد آرام شدند و پژوهشی در سال 2012 هم همین نتیجه را تکرار کرد. برداشت صادقانه این است که جادو فقط در شکل ماندالا نیست، بلکه در چیزی است که به شما می‌دهد: الگویی پیچیده و منظم که توجه را کاملاً جذب می‌کند و حالتی شبیه مراقبه ایجاد می‌کند. دایره هم همان ساختاری است که انسان‌ها در همه‌ی قرن‌ها سراغش رفته‌اند. برای کار با خواب یک مزیت دیگر هم دارد: این ساختار از خواب خودتان می‌آید، نه از یک کتاب رنگ‌آمیزی.

ماندالای خواب را چطور بکشیم؟

لازم نیست نقاشی بلد باشید و این تعارف نیست: دایره خودش ترکیب‌بندی را برای شما انجام می‌دهد. ده تا پانزده دقیقه کافی است و بهترین وقتش صبح است، وقتی هنوز خواب تازه و گرم است.

1. اول خواب را بنویسید، توی دفترچه‌تان، با هر اندازه جزئیاتی که یادتان مانده. ماندالا واکنشی به خواب است، نه جایگزین آن.
2. یک دایره بکشید. دور یک بشقاب را خط بکشید، از پرگار استفاده کنید، یا از ابزار دیجیتالی که تقارن را خودش نگه می‌دارد.
3. یکی دو نفس با حس اصلی خواب بمانید. نه با ماجرای آن، بلکه با حسش.
4. مرکز خواب را در مرکز دایره بگذارید: تصویر، رنگ یا شکلی که از همه پرانرژی‌تر به نظر می‌رسد. لازم نیست شبیه چیزی باشد.
5. کم‌کم به سمت بیرون بروید. بگذارید شکل‌ها و رنگ‌ها از حس‌تان پیروی کنند، نه از منطق. تکرار شکل‌ها دور دایره هم بخشی از ماجراست.
6. وقتی حس کردید تمام شد، تمامش کنید، نه وقتی که بی‌نقص شد. «تمام شد» یک حس است و خودتان آن را می‌شناسید.
7. تاریخ بزنید و بنویسید مال کدام خواب است. تعبیر اصلی از مجموعه‌ی ماندالاها به دست می‌آید: آن‌ها را نگه دارید و بعد از چند هفته با هم مقایسه کنید.

خواندن یک مجموعه ماندالا همان‌طور است که یونگ ماندالاهای خودش را می‌خواند: نه تک‌تک، بلکه به‌صورت یک روند. حواس‌تان به رنگ‌هایی باشد که مدام برمی‌گردند، به مرکزی که آرام‌تر یا شلوغ‌تر می‌شود، و به آشوب کناره‌ها که طی هفته‌ها خودش را سامان می‌دهد. قرار نیست هنرتان را قضاوت کنید؛ دارید می‌بینید که گزارش آب‌وهوای درون‌تان کم‌کم جمع می‌شود. وقتی ماندالاها را کنار خواب‌هایتان در دفترچه می‌گذارید، دومین ثبت از همان دوره‌ی زندگی‌تان می‌شود، به زبانی که نظر و قضاوت‌های شما نمی‌توانند ویرایشش کنند.

تمرین ماندالا روی همان پایه‌ای ایستاده که همه‌ی کارهای دیگر با خواب: خوابی که تازه است و همان موقع نوشته شده. دفترچه‌ی Ruya رایگان است و عادت صبحگاهی را ساده می‌کند، و وقتی خوابی بیشتر از یک دایره لازم دارد، روش تعبیر نمادها و کهن‌الگوها (یونگی) آن را همان‌طور می‌خواند که یونگ می‌خواند: از راه تصویرها، بار عاطفی‌شان، و کاری که در زندگیِ واقعی شما انجام می‌دهند.