राशीनुसार स्वप्ने: ज्योतिष, चंद्राच्या कला आणि विज्ञान

तुम्ही कदाचित असं वाचलं असेल की मीन ही इतर कोणत्याही राशीपेक्षा जास्त स्वप्ने पाहणारी रास आहे. किंवा एखाद्या मित्राने सांगितलं असेल की पौर्णिमेला सगळ्यांनाच विचित्र स्वप्ने पडतात, आणि काल रात्री पौर्णिमेच्या चांदण्यात तुम्हाला खरोखरच अगदी विचित्र स्वप्न पडलं. आता यातलं काही खरं आहे का, हे तुम्हाला जाणून घ्यायचं आहे.

थोडक्यात उत्तर असं: ज्योतिष लोकांना स्वप्नांचा विचार करण्यासाठी प्रतीकांचा एक संच देतं, आणि स्वतःला प्रश्न विचारण्याचा तो उपयुक्त मार्ग अनेकांना वाटतो. चंद्राचा मुद्दा मात्र वेगळा आहे: काही झोपेच्या अभ्यासांत पौर्णिमेच्या आसपास लोक थोडे कमी झोपतात असं आढळलं, तर इतर मोठ्या अभ्यासांत कोणताही परिणाम दिसला नाही. आणि तुमची सूर्य रास तुम्हाला कोणती स्वप्ने पडतात हे बदलते, हे दाखवणारा एकही अभ्यास आम्हाला माहीत नाही. हा लेख तीन गोष्टी एकमेकांपासून स्पष्ट वेगळ्या ठेवतो: परंपरा काय सांगते, पुरावा काय दाखवतो, आणि तुमच्या स्वतःच्या स्वप्नाचं तुम्ही काय करू शकता.

ही समजूत नेमकी कुठून आली?

प्राचीन मेसोपोटेमियात तारे आणि स्वप्ने, दोन्ही देवांकडून आलेले संदेश म्हणून समजून घेतले जात. लिपिकांनी आकाशातील शकुनांचा एक मोठा संग्रह तयार केला, 'एनुमा अनु एनलिल' (Enuma Anu Enlil), ज्यात ७० मातीच्या पाट्यांवर सुमारे ७,००० शकुन आहेत, आणि स्वप्नांच्या शकुनांचा अकरा पाट्यांचा ग्रंथ 'इश्कर झाकीकु' (Iškar Zaqīqu). दोन्हींच्या प्रती इसवी सनपूर्व सातव्या शतकात असिरियाचा राजा असुरबानिपाल याच्या ग्रंथालयांत निनवे इथे जपून ठेवल्या होत्या. इजिप्त, ग्रीस आणि त्यापलीकडेही हीच श्रद्धा कशी दिसते, ते आमच्या विविध संस्कृतींतील भविष्यसूचक स्वप्ने या लेखात पाहता येईल.

चंद्राचाही स्वप्नांशी फार पूर्वीपासून संबंध जोडला गेला आहे. मध्ययुगीन युरोपातील हस्तलिखितांत, लॅटिन तसंच फ्रेंच आणि इंग्रजीसारख्या भाषांत, चंद्राच्या दिवसांनुसार स्वप्नांचा अर्थ सांगणारे छोटे मजकूर आढळतात; अभ्यासक त्यांना 'ड्रीम ल्युनरीज' (dream lunaries) म्हणतात. इतिहासकार लास्लो सांडोर शार्दोनन्स (László Sándor Chardonnens) यांनी अशा सुमारे २१० प्रती आजही अस्तित्वात असल्याचं मोजलं आहे. स्वप्न खरं ठरेल का, कसं आणि केव्हा, हे ते चंद्राच्या तीस दिवसांपैकी कोणत्या दिवशी पडलं यावर ठरतं, असं ल्युनरी वाचकाला सांगतो. आता केंब्रिजमध्ये असलेल्या एका प्रतीत चंद्राच्या दुसऱ्या दिवशी पडलेलं स्वप्न "आनंद दर्शवतं", तर तिसऱ्या दिवशी पडलेलं स्वप्न "ना चांगलं ना वाईट दर्शवतं".

आधुनिक पाश्चात्य ज्योतिषाचेही स्वप्नांबद्दल स्वतःचे नियम आहेत. ज्योतिषात चंद्र भावना, सहजप्रवृत्ती, मनःस्थिती आणि आठवणी यांचं प्रतीक मानला जातो. १८४६ मध्ये शोध लागलेला नेपच्यून हा ग्रह कल्पनारम्यता आणि स्वप्नांशी जोडला जातो, आणि ज्योतिषांनी त्याला मीन राशीचा आधुनिक स्वामी ग्रह मानलं; म्हणूनच मीनला राशीचक्रातील स्वप्नांशी सर्वाधिक जोडली जाणारी रास म्हटलं जातं. जन्मकुंडलीतील बारावं स्थान अवचेतन मन, स्वप्ने, अंतर्ज्ञान आणि गुपिते यांवर अधिपत्य गाजवतं, असं मानलं जातं. हे ज्योतिषाने आपल्या प्रतीकांना दिलेले अर्थ आहेत, अभ्यासांचे निष्कर्ष नाहीत.

ज्योतिषाकडे गांभीर्याने पाहणारे सर्वात प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ म्हणजे कार्ल युंग. १९११ मध्ये युंग यांनी सिग्मंड फ्रॉईड यांना लिहिलं की मिथकशास्त्र समजून घेण्यासाठी ज्योतिष अपरिहार्य वाटतं, आणि एका महिन्याने लिहिलं की युंग यांच्या बहुतेक संध्याकाळ ज्योतिषातच जात होत्या. 'Synchronicity: An Acausal Connecting Principle' (समकालिकता: एक अकारणात्मक जोडणारं तत्त्व, १९५२) या निबंधात युंग यांनी ४८३ विवाहित जोडप्यांच्या जन्मकुंडल्यांवर केलेल्या एका चाचणीचं वर्णन केलं आहे. ज्योतिषी विवाहाशी ज्या सूर्य, चंद्र आणि लग्न रास यांच्या स्थितींचा संबंध जोडतात, त्या शोधणं हा तिचा उद्देश होता. पहिल्या गटाचे निकाल परंपरेशी जुळणारे वाटले; नंतरच्या गटांत तोच निकाल पुन्हा दिसला नाही. युंग यांनी हा ज्योतिषाचा पुरावा म्हणून मांडला नाही; आपण जे उमटेल अशी आशा बाळगली होती, त्याचाच सुरुवातीच्या निकालावर प्रभाव पडला असावा असं त्यांना वाटलं, आणि त्यांनी हे समकालिकतेचं, म्हणजे अर्थपूर्ण योगायोगाचं, उदाहरण म्हणून वापरलं. युंग प्रतीकांसोबत कसं काम करत असत, ते आमच्या कार्ल युंगचा स्वप्न सिद्धांत या मार्गदर्शकात समजावून सांगितलं आहे.

ज्योतिषानुसार प्रत्येक राशीला कोणती स्वप्ने पडतात?

ज्योतिषी बारा राशींची चार तत्त्वांमध्ये विभागणी करतात. अग्नी तत्त्वाच्या राशींना (मेष, सिंह, धनु) कृतीची स्वप्ने पडतात असं म्हटलं जातं, पृथ्वी तत्त्वाच्या राशींना (वृषभ, कन्या, मकर) व्यावहारिक गोष्टींची, वायू तत्त्वाच्या राशींना (मिथुन, तुला, कुंभ) माणसांची आणि कल्पनांची, तर जल तत्त्वाच्या राशींना (कर्क, वृश्चिक, मीन) भावनांची आणि अज्ञाताची. अनेक ज्योतिषी असंही सांगतात की तुमची सूर्य रास (रोजच्या बोलण्यातली तुमची 'रास') ही कथेचा फक्त एक भाग आहे: तुमच्या जन्माच्या वेळी चंद्र ज्या राशीत होता ती चंद्र रास स्वप्नांसाठी तितकीच, किंवा त्याहून जास्त महत्त्वाची मानली जाते.

खालील तक्ता मासिकं आणि वेबसाइट्सवरील लोकप्रिय राशिभविष्य सदरांमध्ये सहसा काय सांगितलं जातं, त्याचा सारांश देतो. प्रत्येक ओळ परंपरेतलं वर्णन म्हणून वाचा, तुमच्याबद्दलचं तथ्य म्हणून नाही. तारखा नेहमीच्या पाश्चात्य (सायन) तारखा आहेत; दरवर्षी त्या एका दिवसाने मागेपुढे होऊ शकतात.

तुमच्या राशीची ओळ तुम्हाला लागू होत असेल, तर ती का लागू होते याचा विचार करा. यातली बहुतेक वर्णने अनेक लोकांना अनेक रात्री लागू पडतील, कारण जवळजवळ प्रत्येकाला घर, काम, प्रवास आणि इतर माणसांबद्दल स्वप्ने पडतात. तुमची ओळ अजिबात जुळत नसेल, तर ज्योतिषी तुम्हाला तुमची चंद्र रास पाहायला सांगतील. मानसशास्त्रज्ञ तुम्हाला तुमचा आठवडा कसा गेला ते पाहायला सांगतील.

चंद्र तुमची स्वप्ने बदलतो का?

यावर विज्ञानाचे उत्तर असे: कदाचित थोडेसे, आणि तेही मुख्यतः झोपेवर. २०१३ मध्ये स्वित्झर्लंडमधील बासेल विद्यापीठातील ख्रिश्चन काजोकेन (Christian Cajochen) आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी, वेळ कळण्याचा कोणताही संकेत नसलेल्या प्रयोगशाळेत झोपलेल्या ३३ स्वयंसेवकांचा आधी गोळा केलेला डेटा पुन्हा तपासला. पौर्णिमेच्या आसपास गाढ झोपेशी निगडित मेंदूची क्रिया सुमारे ३० टक्क्यांनी घटली. स्वयंसेवकांना झोप लागायला सुमारे पाच मिनिटे जास्त लागली, ते सुमारे २० मिनिटे कमी झोपले आणि त्यांनी स्वतःची झोप वाईट झाल्याचे सांगितले. त्यांच्यात मेलाटोनिनचे प्रमाणही कमी होते; मेलाटोनिन हे झोपेची वेळ ठरवायला मदत करणारे हार्मोन आहे. त्यांना चंद्र दिसत नव्हता आणि त्या दिवशी चंद्राची कोणती कला आहे हेही माहीत नव्हते.

२०२१ मध्ये लिअँड्रो कासिरागी (Leandro Casiraghi) आणि होराशियो दे ला इग्लेशिया (Horacio de la Iglesia) यांच्या गटाने ही कल्पना प्रयोगशाळेबाहेर, म्हणजे रोजच्या जीवनात तपासली. त्यांनी उत्तर अर्जेंटिनातील तीन Toba/Qom आदिवासी समुदायांतील ९८ जणांना मनगटावर घालायची उपकरणे दिली; त्यातला एक समुदाय वीज नसलेला होता. सिॲटलमधील ४६४ विद्यापीठ विद्यार्थ्यांच्या झोपेचा डेटाही त्यांनी पाहिला. पौर्णिमेआधीच्या तीन ते पाच रात्री, जेव्हा सूर्यास्तानंतर चंद्र आधीच तेजस्वी असतो, तेव्हा लोक उशिरा झोपायला जातात आणि कमी झोपतात असा कल दिसला. हाच कल शहरातही दिसला.

इतर संशोधकांना काहीच आढळले नाही. २०१४ मध्ये मारेन कोर्डी (Maren Cordi), मार्टिन ड्रेसलर (Martin Dresler) आणि सहकाऱ्यांनी १,२६५ स्वयंसेवकांच्या २,०९७ रात्रींच्या झोपेच्या नोंदी एकत्र करून तपासल्या आणि चंद्र व झोप यांच्यात कोणताही संबंध आढळला नाही. कोणताही परिणाम न दाखवणारे, प्रकाशित न झालेले अभ्यासही त्यांना सापडले. शास्त्रज्ञ ज्याला फाइल ड्रॉवर समस्या (file drawer problem) म्हणतात, त्याचे हे एक लक्षण आहे: काहीच न आढळणारे अभ्यास अनेकदा प्रकाशितच होत नाहीत. २०१५ मध्ये होसे हाबा-रुबिओ (José Haba-Rubio) आणि सहकाऱ्यांनी स्वित्झर्लंडमधील लोझान येथे २,१२५ प्रौढांची झोप त्यांच्या घरी नोंदवली आणि चंद्राचा कोणताही लक्षणीय परिणाम असल्याचा पुरावा त्यांना आढळला नाही. थोडक्यात, चंद्र काही लोकांची झोप थोडी कमी करत असेलही, पण हा परिणाम लहान आहे आणि त्यावर संशोधकांमध्ये अजूनही मतभेद आहेत.

मग स्वप्नांचे काय? २००६ मध्ये मायकल श्रेडल (Michael Schredl) आणि सहकाऱ्यांनी १९६ जणांनी २८ ते १११ रात्री ठेवलेल्या स्वप्नांच्या डायऱ्यांचा अभ्यास केला. पौर्णिमा आणि लोकांना किती स्वप्ने आठवली यांच्यात कोणताही संबंध त्यांना आढळला नाही. चंद्रामुळे लोकांना कोणती स्वप्ने पडतात किंवा किती वेळा भयानक स्वप्ने पडतात हे बदलते, असे दाखवणारा एकही चांगला अभ्यास आम्हाला सापडला नाही.

तरीही एक शक्य दुवा उरतो, आणि तो रात्री जाग येण्यावर अवलंबून आहे. लोकांना स्वप्ने मुख्यतः तेव्हा आठवतात जेव्हा त्यांना REM झोपेत किंवा तिच्या लगेच नंतर जाग येते; REM झोप हा सर्वात स्पष्ट स्वप्नांचा टप्पा आहे. १९५७ मध्ये विल्यम डिमेंट (William Dement) आणि नॅथॅनिएल क्लीटमन (Nathaniel Kleitman) यांनी प्रयोगशाळेत झोपलेल्यांना जागे केले. त्यांना आढळले की REM झोपेतून जाग आणल्यावर सुमारे पाचपैकी चार वेळा लोकांनी स्वप्न सांगितले, तर इतर टप्प्यांनंतर क्वचितच. म्हणजे तेजस्वी संध्याकाळ किंवा उशिरा झोपायला जाणे यामुळे तुमची झोप हलकी झाली, तर तुम्हाला जास्त वेळा जाग येईल आणि जास्त स्वप्ने आठवतील, चंद्राने स्वप्ने अजिबात बदलली नसली तरीही.

हा समज अभ्यासांपेक्षा खूप जुना आहे. इंग्रजीतील "lunatic" (वेडा) हा शब्द लॅटिन luna (चंद्र) या शब्दावरून आला आहे, कारण चंद्राच्या बदलांमुळे वेडाचे झटके येतात असे लोक एकेकाळी मानत. १९९९ मध्ये मानसोपचारतज्ज्ञ चार्ल्स रेसन (Charles Raison) आणि सहकाऱ्यांनी हा समज टिकून राहण्याचे एक कारण सुचवले: विजेचा प्रकाश येण्याआधी चांदण्या रात्रींनी लोकांची काही झोप खरोखर कमी केली असू शकते.

मानसशास्त्र काय सांगते

संशोधकांनी ज्योतिषाची थेट चाचणीही घेतली आहे. सर्वात प्रसिद्ध चाचणी १९८५ मध्ये शॉन कार्लसन (Shawn Carlson) यांनी नेचर (Nature) या नियतकालिकात प्रकाशित केली. ज्योतिषींच्या एका संघटनेने चाचणी निष्पक्ष राहावी यासाठी मदत केली आणि आपल्या सहकाऱ्यांमध्ये आदरणीय मानल्या जाणाऱ्या २८ ज्योतिषींची नावे सुचवली. या ज्योतिषींनी जन्मकुंडल्या एका प्रमाणित प्रश्नावलीतील, म्हणजे कॅलिफोर्निया पर्सनॅलिटी इन्व्हेंटरी (California Psychological Inventory) मधील, योग्य व्यक्तिमत्त्व प्रोफाइलशी जुळवण्याचा प्रयत्न केला. १०० हून अधिक कुंडल्यांमध्ये त्यांचे यश निव्वळ अंदाजाने मिळणाऱ्या यशापेक्षा चांगले नव्हते, आणि त्यांना सर्वाधिक खात्री वाटत असतानाही त्यांचे अंदाज जास्त अचूक ठरले नाहीत. गुणांकन कसे केले यावर काही ज्योतिषी आजही वाद घालतात, पण ज्योतिषाची ही सर्वात प्रसिद्ध नियंत्रित चाचणी आहे.

मग राशींची वर्णने इतकी अचूक का वाटतात? १९४९ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका वर्गातील प्रयोगात मानसशास्त्रज्ञ बर्ट्रम फोरर (Bertram Forer) यांनी आपल्या प्रत्येक विद्यार्थ्याला, हा तुमचा व्यक्तिमत्त्व चाचणीचा वैयक्तिक निकाल आहे, असे सांगून एक मजकूर दिला. प्रत्यक्षात प्रत्येकाला तोच मजकूर मिळाला होता, जो वर्तमानपत्रांच्या स्टॉलवर मिळणाऱ्या एका ज्योतिष पुस्तकातून जुळवून तयार केला होता. तो आपल्याला किती लागू होतो हे ० ते ५ या मापावर सांगायला सांगितल्यावर विद्यार्थ्यांनी सरासरी ४ पेक्षा जास्त गुण दिले. याला आता बार्नम इफेक्ट (Barnum effect) किंवा फोरर इफेक्ट (Forer effect) म्हणतात: लोक अस्पष्ट आणि गोड वाटणारी वर्णने स्वतःची म्हणून स्वीकारतात, कारण जवळजवळ कोणालाही त्यात स्वतःला शोधता येते.

मग तुमच्या स्वप्नांना खरा आकार कशामुळे मिळतो, याबद्दल आपल्याला जास्त चांगली माहिती आहे. स्वप्नांवर संशोधन करणारे याला "सातत्य गृहीतक" (continuity hypothesis) म्हणतात: स्वप्नांमध्ये बहुतेक वेळा जागेपणीचंच आयुष्य उमटतं, विशेषतः ज्या गोष्टींबद्दल तुम्हाला तीव्र भावना असतात त्या. मायकेल श्रेडल आणि फ्रिडरिक हॉफमन यांनी 2003 मध्ये केलेल्या डायरी अभ्यासात हे सातत्य दिसून आलं, पण वाचनासारख्या काही गोष्टी स्वप्नांत क्वचितच येतात. तुमची नाती, तुमच्या चिंता आणि तुम्हाला ज्या गोष्टींची काळजी वाटते, त्यांपासूनच बहुतेक स्वप्नं बनलेली असतात.

स्वभावालाही महत्त्व आहे. मनोविकारतज्ज्ञ अर्नेस्ट हार्टमन यांनी "पातळ सीमा" (thin boundaries) असलेल्या माणसांचं वर्णन केलं: संवेदनशील, खुल्या मनाची, कल्पनाशील माणसं, जी भावनांमुळे आणि अनुभवांमुळे सहज प्रभावित होतात. त्यांच्या संशोधनात आयुष्यभर भयानक स्वप्नं पडणाऱ्या लोकांचा स्वभाव बहुतेकदा असाच होता, आणि नंतरच्या अभ्यासांनी पातळ सीमा असलेल्या लोकांना स्वप्नं जास्त आठवतात असंही जोडून दाखवलं. आमच्या अर्नेस्ट हार्टमनचा सीमा सिद्धांत या लेखात ही कल्पना समजावून सांगितली आहे. ताणतणावाचाही यात वाटा असतो: काळजी, दुःख किंवा भीती वाटणाऱ्या परिस्थितीमुळे भयानक स्वप्नं पडू शकतात, तुमची रास कोणतीही असो.

सगळे पुरावे एकत्र पाहिले तर निष्कर्ष सोपा आहे: तुमची स्वप्नं तुमचा स्वभाव आणि तुमचं आयुष्य घडवतं; तुमची जन्मतारीख नाही.

आध्यात्मिक अर्थ: वाढदिवस, अमावस्या आणि पौर्णिमा

ज्योतिषाला मानणारे अनेक लोक त्याचा वापर घटना सांगण्यासाठी नव्हे, तर स्वतःच्या आयुष्यावर विचार करण्याचा एक कॅलेंडर म्हणून करतात. चिन्हं आणि योगायोगांतून स्वप्नांचा अर्थ लावणारे लोक अनेकदा वेळेकडे लक्ष देतात: वाढदिवसाच्या दिवशी, अमावस्येला किंवा पौर्णिमेला पडलेलं स्वप्न त्यांच्यासाठी थांबून विचार करण्याचं एक कारण असतं, कायम एकच अर्थ असणारा संदेश नसतो.

काही लोक चंद्राच्या कलांनुसार स्वप्नांची वही ठेवतात. आध्यात्मिक लेखक या कलांचं सहसा असं वर्णन करतात:

• अमावस्या. नव्या सुरुवातीचा आणि नव्या संकल्पांचा काळ. झोपण्यापूर्वी तुम्हाला ज्याची आशा आहे अशी एक गोष्ट लिहून ठेवा, आणि तुमची स्वप्नं त्या विषयाकडे परत येतात का ते पाहा.
• वाढता चंद्र. वाढीचा काळ. योजना आणि तुम्ही शिकत असलेल्या गोष्टींबद्दलच्या स्वप्नांकडे लक्ष द्या.
• पौर्णिमा. गोष्टी गुपित न राहता समोर येण्याचा आणि आता गरज नसलेलं सोडून देण्याचा काळ. तुमची स्वप्नं तुम्हाला काय स्पष्ट दाखवतात ते टिपा.
• घटता चंद्र. विश्रांतीचा आणि मागे वळून पाहण्याचा काळ. शेवट आणि बरं होण्याबद्दलच्या स्वप्नांकडे लक्ष द्या.

ही सवय निरोगी ठेवणारा एक नियम आहे, आणि Ruya ची Signs & Synchronicities पद्धत प्रत्येक परंपरेसाठी तोच वापरते: वेगळा विचार करण्यासाठी सबळ कारण मिळेपर्यंत स्वप्न हे सामान्य स्वप्नच असतं. जे स्वप्न पुन्हा पुन्हा येतं, दिवसभर तुमच्या मनातून जात नाही आणि तुमच्या खऱ्या आयुष्यातील एखाद्या गोष्टीशी जुळतं, त्यावर जास्त विचार करण्यासारखं असतं, चंद्र कोणत्याही कलेत असला तरी. Ruya च्या अकरा पद्धतींपैकी एकही पद्धत तुमची जन्मकुंडली पाहत नाही; ही पद्धत स्वप्नाकडे आणि ते पडलं तेव्हा तुमच्या आयुष्यात काय चाललं होतं याकडे पाहते. खरी ठरल्यासारखी वाटणाऱ्या स्वप्नांबद्दल आमचा स्वप्नं भविष्य सांगू शकतात का हा मार्गदर्शक लेख वाचा.

इस्लाम आणि ख्रिस्ती धर्म काय सांगतात?

दोन्ही धर्म स्वप्नांना गांभीर्याने घेतात, आणि दोन्ही धर्म तारे भविष्य सांगू शकतात ही कल्पना नाकारतात. हा मुख्य प्रवाहातील मताचा थोडक्यात सारांश आहे; तुमच्या स्वतःच्या परिस्थितीसाठी तुमचा विश्वास असलेल्या धर्मगुरूंना किंवा पाद्र्यांना विचारा.

इस्लाममध्ये सच्चं स्वप्न हे अल्लाहकडून मिळालेली देणगी असू शकतं, पण ताऱ्यांच्या आधारे ग़ैब (अदृश्य) जाणत असल्याचा दावा करणं मान्य नाही. पैगंबर मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) यांनी भविष्य सांगणाऱ्यांकडे जाण्याबद्दल इशारा दिला आहे, आणि विद्वान हा इशारा ज्योतिषी आणि राशिभविष्य यांनाही लागू करतात.

जो कोणी एखाद्या अर्राफकडे (भविष्य सांगणाऱ्याकडे) जातो आणि त्याला काही विचारतो, त्याची चाळीस रात्रींची नमाज स्वीकारली जात नाही.

Hadith reported by Safiyya from some of the wives of the Prophet, Sahih Muslim 2230 (Book 39, The Book of Greetings)

मुस्लिम विद्वान दोन शास्त्रांमध्ये स्पष्ट फरक करतात. सूर्य, चंद्र आणि तारे कसे फिरतात याचा अभ्यास म्हणजे खगोलशास्त्र (इल्म-ए-फलक). नमाजच्या वेळा आणि किब्ल्याची दिशा ठरवण्यासाठी त्याचा उपयोग होतो, म्हणून त्याला फार पूर्वीपासून महत्त्व आहे. तार्‍यांवरून गैब आणि भविष्य कळते असा दावा करणारे ज्योतिषशास्त्र (तंजीम) मात्र निषिद्ध मानले जाते. इस्लामी कॅलेंडर स्वतः चंद्रावर चालते; नाकारला जातो तो तार्‍यांमुळे घटना घडतात हा विश्वास. स्वप्नांचे मूल्यमापन कसे केले जाते, हे आमच्या इस्लाममधील सच्ची स्वप्ने या मार्गदर्शकात सांगितले आहे.

बायबलमध्ये स्वप्न हा देव बोलण्याचा एक मार्ग मानला आहे, तर तार्‍यांवरून भविष्य पाहणे वेगळे मानले आहे. अनुवाद 18:10-12 मध्ये जो कोणी "शकुन पाहतो, जादूटोणा करतो, अपशकुन मानतो" त्याला मनाई केली आहे. यशया संदेष्टा बॅबिलोनमधील ज्योतिष्यांना थेट उद्देशून म्हणतो:

जे ज्योतिषी दर महिन्याला भाकिते करतात, ते तारे न्याहाळणारे पुढे येऊ देत, आणि तुझ्यावर जे संकट येणार आहे त्यापासून तुला वाचवू देत.

Isaiah 47:13, New International Version

इथे नाताळची गोष्ट एक रंजक उदाहरण देते. मत्तय 2 मध्ये ज्योतिषी म्हणतात, "त्याचा तारा उगवलेला आम्ही पाहिला, म्हणून त्याला नमन करायला आलो आहोत." पण कुटुंबाचे रक्षण करणारा इशारा मात्र स्वप्नातून मिळतो: ज्योतिष्यांना "स्वप्नात सूचना मिळाली की हेरोदाकडे परत जाऊ नका" (मत्तय 2:12). बहुतेक ख्रिस्ती शिक्षक सांगतात की स्वप्न राशिचक्राप्रमाणे नाही, तर पवित्र शास्त्राप्रमाणे तपासावे. कॅथलिक चर्चच्या धर्मशिक्षणात (Catechism of the Catholic Church, परिच्छेद 2116) राशिभविष्य आणि ज्योतिष पाहणे हे नाकारण्यासारख्या भविष्यकथनाच्या प्रकारांत गणले आहे. विश्वासणारे स्वप्न कसे तपासतात, हे आमच्या बायबलनुसार स्वप्नांचा अर्थ या मार्गदर्शकात सांगितले आहे.

तुमच्या स्वप्नाचं काय करावं?

तार्‍यांबद्दल तुमचं मत काहीही असो, हे उपाय ज्योतिषावर विश्वास नसणाऱ्यांसाठीही तसेच आणि विश्वास ठेवणाऱ्यांसाठीही तसेच उपयोगी पडतात.

1. त्याच सकाळी लिहून ठेवा. काय घडलं, तिथे कोण होतं आणि जाग आली तेव्हा तुम्हाला कसं वाटत होतं, हे नोंदवा. जास्तीत जास्त स्वप्नं लक्षात कशी ठेवायची, हे आमच्या स्वप्नं लक्षात ठेवण्याच्या मार्गदर्शकात सांगितलं आहे.
2. दोन महिन्यांचा प्रयोग करून पाहा. चंद्राबद्दल उत्सुकता असेल, तर दोन महिने प्रत्येक नोंदीसोबत चंद्राची कला लिहा. मग मोजा: पौर्णिमेच्या आसपास तुम्हाला जास्त स्वप्नं आठवली का, किंवा जास्त दुःस्वप्नं पडली का? हा तुमचा वैयक्तिक प्रयोग आहे, अंतिम उत्तर नाही.
3. तुमची रास प्रश्न म्हणून वापरा, निकाल म्हणून कधीच नाही. तुमच्या राशीची ओळ खरी वाटत असेल, तर त्यापुढचा प्रश्न स्वतःला प्रामाणिकपणे विचारा. ती जुळत नसेल, तर सोडून द्या.
4. पौर्णिमेच्या आसपास झोप जपा. बेडरूम अंधारी ठेवा आणि झोपण्याची व उठण्याची नेहमीची वेळ पाळा. बासेलच्या अभ्यासातील स्वयंसेवकांना चंद्र अजिबात दिसत नव्हता, त्यामुळे गडद पडदे हा चांगला झोपेचा सल्ला आहे, सिद्ध झालेला उपाय नाही.
5. दुःस्वप्नं सुरू राहिली तर मदत घ्या. आठवड्यातून एकापेक्षा जास्त वेळा दुःस्वप्नं पडत असतील, किंवा त्यांचा तुमच्या झोपेवर, मनःस्थितीवर किंवा रोजच्या जगण्यावर परिणाम होत असेल, तर डॉक्टर किंवा थेरपिस्टशी बोला.

ज्योतिष प्रतीकांची एक भाषा आणि काही उपयुक्त प्रश्न देतं. झोपेचं विज्ञान सांगतं की चंद्रामुळे काही लोकांची झोप थोडी कमी होऊ शकते, पण तुमची जन्मतारीख तुमच्या स्वप्नांना आकार देते याचा कोणताही पुरावा त्याला सापडलेला नाही. मानसशास्त्र सांगतं की तुमची स्वप्नं मुख्यतः तुमच्या आयुष्यातून, तुमच्या भावनांमधून आणि तुमच्या स्वभावातून येतात. तुमचं स्वतःचं स्वप्न समजून घेण्यासाठी ते Ruya मध्ये लिहा आणि तुम्हाला स्वप्नांकडे पाहण्याचा जो दृष्टिकोन पटतो, त्या पद्धतीने पाहा: संज्ञानात्मक, युंगियन, चिन्हे आणि समकालिकता (Signs & Synchronicities), ख्रिस्ती किंवा इस्लामी. वेगवेगळे दृष्टिकोन, एकच स्वप्न आणि तुमचं स्वतःचं उत्तर.