निद्रा पक्षघातलाई बुझ्ने र व्यवस्थापन गर्ने तरिका
कल्पना गर्नुहोस्, रातको बीचमा अचानक बिउँझिनुहुन्छ तर न त शरीर चलाउन सक्नुहुन्छ न त बोल्न। कोठामा कसैले तपाईंलाई हेरिरहेको छ जस्तो डर लाग्दो अनुभूति हुन्छ। यस्तो रहस्यमय र डराउने अनुभवलाई नै निद्रा पक्षघात भनिन्छ, जसले सयौँ वर्षदेखि वैज्ञानिकहरूलाई अचम्ममा पारेको छ र सपना देख्नेहरूलाई मोहित बनाएको छ।
निद्रा पक्षघात भनेको के हो?
निद्रा पक्षघात तब हुन्छ, जब तपाईंको शरीर REM (र्यापिड आइ मुभमेन्ट) निद्राको प्रक्रिया पूरा हुनुअघि नै तपाईंको चेतना जाग्छ। REM निद्राको समयमा मस्तिष्क निकै सक्रिय हुन्छ र अधिकांश सपना यही बेला देखिन्छ। सपना अनुसार शरीर चल्न नदिन शरीरका मांसपेशीहरू अस्थायी रूपमा निष्क्रिय हुन्छन्। तर कहिलेकाहीँ शरीरभन्दा पहिले नै मन बिउँझिँदा, केही समयका लागि न त चल्न सकिन्छ न त बोल्न।
चल्न नसक्नु प्रायः निकै डर लाग्दो हुन्छ र यससँगै आकृतिहरू देखिनु, आवाज सुनिनु वा कसैले नजिकै भएको अनुभूति हुनुजस्ता भयावह भ्रमहरू पनि हुन सक्छन्। करिब ७५ प्रतिशत निद्रा पक्षघातका घटनामा यस्ता भ्रमहरू देखिन्छन्।Cheyne J.A., Rueffer S.D., Newby-Clark I.R.
निद्रा पक्षघातका लक्षणहरू यसरी देखिन सक्छन्:
- निद्रा र जाग्राम अवस्थाबीचको समयमा शरीर वा मुख चलाउन नसक्नु, मद्दतका लागि कराउन खोज्दा पनि आवाज ननिस्कनु, आँखाको चाल सीमित हुनु, सास फेर्न गाह्रो भएजस्तो वा निसास्सिएको अनुभूति हुनु, छातीमाथि कसैले थिचिरहेको जस्तो लाग्नु, शरीरबाट बाहिर निस्केर आफूलाई माथिबाट हेरिरहेको जस्तो अनुभव हुनु, विभिन्न प्रकारका भ्रम देखिनु
यी लक्षणहरू प्रायः केही मिनेटसम्म मात्र रहन्छन् र REM निद्राबाट पूर्ण रूपमा बिउँझने प्रक्रियामा आएको अवरोधका कारण हुन्छन्। REM निद्राको बेला शरीरका मांसपेशीहरू शिथिल हुन्छन्। यही क्रममा मन सचेत भएमा, तपाईं अस्थायी रूपमा होसमा भए पनि शरीर चलाउन नसक्ने अवस्थामा पर्न सक्नुहुन्छ।
ऐतिहासिक र सांस्कृतिक दृष्टिकोण
इतिहासभरि नै, निद्रा पक्षघातलाई अलौकिक शक्तिसँग जोडेर व्याख्या गरिँदै आएको छ।
इजिप्टमा निद्रा पक्षघातलाई प्रायः 'जिन्न' वा दुष्ट आत्माले मान्छेलाई निसास्स्याउने प्रयास गरेको रूपमा बुझिन्छ। त्यसैगरी अफ्रिकी संस्कृतिहरूमा यसलाई टुना-मुना वा आत्माले निदाइरहेको व्यक्तिमा प्रवेश गर्न खोजेको परिणाम मानिन्छ।
यी व्याख्याहरूले यो रहस्यमय अनुभवसँग जोडिएका गहिरा डर र सांस्कृतिक विश्वासहरू झल्काउँछन्। नाम र अलौकिक कारण फरक भए पनि, निद्रामा कुनै दुष्ट शक्तिले आक्रमण गरेको अनुभूति हुनु भन्ने साझा भावना मानव अवचेतनका डर र अज्ञातसँग जुध्ने विश्वव्यापी अनुभवलाई उजागर गर्छ।
मानिसहरूलाई स्लीप पैरालाइसिस किन हुन्छ?
मानिसहरूले स्लीप पैरालाइसिस अनुभव गर्नुका पछाडि विभिन्न कारणहरू हुन सक्छन्। यी कारणहरू प्रायः मानसिक र शारीरिक दुवै पक्षसँग सम्बन्धित हुन्छन्:
- तनाव र चिन्ता: अत्यधिक तनाव र चिन्ताले निद्राको ताल बिगार्न सक्छ र स्लीप पैरालाइसिस सुरु गराउन सक्छ। दिमाग अत्यधिक सक्रिय हुँदा शरीरलाई पूर्ण रूपमा आराम गर्न गाह्रो हुन्छ।
- निद्रासम्बन्धी समस्या: अनियमित सुत्ने समय, निद्राको कमी, वा स्लीप एपनिया जस्ता निद्रासम्बन्धी समस्याले स्लीप पैरालाइसिस हुने सम्भावना बढाउँछ। REM निद्रामा अवरोध हुँदा यस्ता अवस्था देखिन सक्छन्।
- आघात र PTSD: दर्दनाक अनुभव वा पोस्ट-ट्रमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर (PTSD) ले पनि स्लीप पैरालाइसिसमा भूमिका खेल्न सक्छ। यस्ता घटनालाई दिमागले प्रक्रिया गर्ने क्रममा डर लाग्दा सपना र शरीर नचल्ने अवस्था देखिन सक्छ।
- सुत्ने अवस्था: ढाडमा पल्टिएर सुत्दा स्लीप पैरालाइसिस हुने सम्भावना बढी हुन्छ। यस अवस्थामा सास फेर्ने नली आंशिक रूपमा अवरुद्ध हुन सक्छ, जसले सास फेर्न गाह्रो बनाउँदै पैरालाइसिस सुरु गराउन सक्छ।
- औषधि र पदार्थहरू: केही औषधिहरू, विशेषगरी सुत्ने औषधि, एन्टिडिप्रेसन्ट, वा मनोरञ्जनका लागि प्रयोग गरिने पदार्थहरूले निद्राको चक्रमा असर पारेर स्लीप पैरालाइसिस गराउन सक्छन्।
स्लीप पैरालाइसिस कसरी रोक्ने र व्यवस्थापन गर्ने
स्लीप पैरालाइसिस डर लाग्दो हुन सक्छ, तर यसलाई रोक्न र नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्ने केही उपायहरू छन्:
निद्राको बानी सुधार्नुहोस्
- नियमित सुत्ने समय: हरेक दिन एउटै समयमा सुत्ने र उठ्ने बानी बसाल्नुहोस्। यसले तपाईंको जैविक घडी सन्तुलित राख्न मद्दत गर्छ।
- आरामदायी सुत्ने वातावरण बनाउनुहोस्: सुत्ने कोठा चिसो, अँध्यारो र शान्त राख्नुहोस्। आरामदायी ओछ्यानले राम्रो निद्रामा सहयोग गर्छ।
- उत्तेजक पदार्थबाट टाढा रहनुहोस्: क्याफिन, निकोटिन र रक्सीको सेवन कम गर्नुहोस्, विशेषगरी सुत्नुअघि।
- स्क्रिन प्रयोग घटाउनुहोस्: सुत्नुअघि मोबाइल, टिभी वा कम्प्युटरको प्रयोग कम गर्नुहोस्, किनकि निलो प्रकाशले निद्राको चक्र बिगार्न सक्छ।
Ruya एप प्राप्त गर्नुहोस्
जहाँसुकैबाट आफ्ना सपनाहरू सुरक्षित राख्नुहोस् र अझ गहिरो बुझाइ पाउनुहोस्।
तनाव र चिन्ता नियन्त्रण गर्नुहोस्
- आराम दिने अभ्यासहरू: ध्यान, गहिरो सास फेर्ने अभ्यास, वा योग अभ्यास गरेर तनाव र चिन्ता कम गर्न सकिन्छ।
- नियमित व्यायाम: नियमित रूपमा शारीरिक गतिविधि गर्नुहोस्, जसले निद्राको गुणस्तर सुधार्छ। तर सुत्नुअघि अत्यधिक कडा व्यायाम नगर्नुहोस्।
सुत्ने अवस्था परिवर्तन गर्नुहोस्
- छेउमा पल्टिएर सुत्नुहोस्: ढाडमा सुत्नुको सट्टा छेउमा पल्टिएर सुत्दा स्लीप पैरालाइसिसको जोखिम कम हुन सक्छ।
निद्रा पक्षघातलाई चिन्ने र सामना गर्ने तरिका
- शान्त रहनुहोस्: आफूलाई सम्झाउनुहोस् कि निद्रा पक्षघात अस्थायी हुन्छ र हानिकारक हुँदैन। शान्त रहन सक्दा डर कम हुन्छ।
- सानो मांसपेशी चलाउने प्रयास गर्नुहोस्: औंला, खुट्टाका औंला वा अनुहारका मांसपेशी हल्का चलाउन खोज्नुहोस्। यसले पक्षघात तोड्न मद्दत गर्न सक्छ।
- आँखा बन्द गरेर फेरि सुत्ने प्रयास गर्नुहोस्: सम्भव भएमा आँखा बन्द गर्नुहोस् र फेरि निदाउन प्रयास गर्नुहोस्। यसले पक्षघातबाट बाहिर निस्केर बढी आरामदायी अवस्थातर्फ जान मद्दत गर्छ।
ल्युसिड ड्रीमिङका प्रविधिहरू खोज्नुहोस्
- ल्युसिड ड्रीमिङ: ल्युसिड ड्रीमिङ भनेको तपाईं सपना देखिरहेको छु भन्ने सचेतता हुनु हो, जसले सपनाको सामग्री केही हदसम्म नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ। मेमोनिक इन्डक्सन अफ ल्युसिड ड्रिम्स (MILD) र वेक ब्याक टु बेड (WBTB) जस्ता प्रविधिहरूले यो अवस्था हासिल गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छन्।
- रियालिटी चेक: दिनभरि समय-समयमा रियालिटी चेक गर्नुहोस्, जस्तै औंलाहरू गन्ने वा कुनै लेख पढ्ने। यसले तपाईं सपना देखिरहेको बेला त्यो चिन्ने सम्भावना बढाउँछ।
व्यावसायिक सहयोग खोज्नुहोस्
- थेरापी र काउन्सेलिङ: यदि निद्रा पक्षघातले बारम्बार तपाईंको दैनिकीमा बाधा पुर्याइरहेको छ भने, मार्गदर्शनका लागि थेरापिस्ट वा निद्रा विशेषज्ञसँग कुरा गर्ने विचार गर्नुहोस्।
- चिकित्सकीय जाँच: निद्रा पक्षघातमा योगदान गरिरहेका अन्य निद्रा विकार वा स्वास्थ्य समस्याहरू छन् कि छैनन् भनेर पत्ता लगाउन डाक्टरसँग परामर्श लिनुहोस्।
यी उपायहरू अपनाउँदा निद्रा पक्षघात हुने सम्भावना कम गर्न सक्नुहुन्छ र निद्राको अनुभव अझ राम्रो बनाउन सक्नुहुन्छ। सम्झनुहोस्, हरेक व्यक्ति फरक हुन्छ, त्यसैले तपाईंका लागि सबैभन्दा प्रभावकारी तरिका भेट्टाउन केही समय लाग्न सक्छ।
