फ्रायडको सपनाको सिद्धान्त: इच्छा-पूर्ति, प्रतीक र विधि

सन् १८९९ को नोभेम्बरमा भियनाका एक स्नायु रोग विशेषज्ञले एउटा पुस्तक प्रकाशित गरे जसमा जति नै अनौठो वा अर्थहीन देखिए पनि हरेक सपनाको अर्थ पत्ता लगाउन सकिन्छ भन्ने दाबी गरिएको थियो। 'सपनाको व्याख्या' पुस्तकले सुरुका केही वर्षमा केही सय प्रति मात्र बिक्री गर्‍यो, तर त्यसपछि चुपचाप आधुनिक मानिसको सोच्ने तरिका नै बदलिदियो। तपाईं सिग्मुन्ड फ्रायडको सिद्धान्तको एउटा वाक्य पनि स्वीकार गर्नुहोस् वा नगर्नुहोस्, आज हामी त्यही संसारमा बाँचिरहेका छौं जसलाई त्यसले आकार दियो। हामी अचेतन रूपमा कुरा फुत्कियो भन्छौं, सपनाले देखाएको भन्दा अर्कै कुरा जनाइरहेको हुन सक्छ भन्ने ठान्छौं, र सपनाका प्रतीकहरूको शब्दकोश बेच्ने एउटा ठूलो उद्योग अझै पनि, प्रायः फ्रायडकै सल्लाहविपरीत, लुकेका प्रतीकहरूको अवधारणामा टिकेको छ। यस मार्गदर्शिकाले फ्रायडले वास्तवमा सपनाबारे के भने, उनको विधिले कसरी काम गर्थ्यो, एक शताब्दीको वैज्ञानिक अनुसन्धानले के-कस्ता विचारलाई स्वीकार गर्‍यो र के त्याग्यो, अनि त्यसका उपयोगी पक्षहरूलाई आफ्नै सपनामा कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट गर्छ।

सिग्मुन्ड फ्रायड को थिए?

सिग्मुन्ड फ्रायड (१८५६-१९३९) को जन्म मोराभियाको फ्राइबर्गमा भएको थियो र उनले आफ्नो जीवनको अधिकांश समय भियनामा बिताए, जहाँ उनले स्नायु रोग विशेषज्ञका रूपमा प्रशिक्षण लिए। पेरिसमा प्रख्यात जाँ-मार्टिन शार्कोसँग बिताएको एउटा जाडो मौसमले उनको ध्यान स्नायुबाट मनतर्फ मोडिदियो। शार्कोले सम्मोहन प्रयोग गरेर हिस्टेरियाको उपचार गरिरहेका थिए, र फ्रायड लक्षणहरूको पनि अर्थ हुन सक्छ भन्ने विश्वासका साथ फर्किए। चिकित्सक जोसेफ ब्रुएरसँग मिलेर उनले 'टाकिङ क्योर' को विकास गरे, त्यसपछि सम्मोहनलाई आफ्नै प्रविधि - स्वतन्त्र सम्बद्धता - ले प्रतिस्थापन गरे। यस विधिमा बिरामीले कुनै रोकटोक वा छनोट नगरी मनमा आएको कुरा भनिरहन्छ, र विस्तारै लुकेको तर्क सतहमा आउँछ।

सपनाले उनको आफ्नै एउटा अनुभवमार्फत यो यात्रामा प्रवेश गर्‍यो। सन् १८९५ को जुलाईमा फ्रायडले आफूले 'इर्मा' भनेर उल्लेख गरेकी एक बिरामीबारे सपना देखे। उनले त्यस सपनालाई स्वतन्त्र सम्बद्धतामार्फत विश्लेषण गर्दै जाँदा त्यो सपनाले केही काम गरिरहेको निष्कर्ष निकाले - आफूलाई सफाइ दिने, पुराना हिसाब मिलाउने, र आफूले स्वीकार नगरेका इच्छाहरू पूरा गर्ने। यही विश्लेषण 'सपनाको व्याख्या' पुस्तकको नमुना सपना बन्यो, जसलाई उनले सधैं आफ्नो सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कृति माने। त्यसपछि उनको प्रसिद्धि, सोफा, मनोविश्लेषण आन्दोलन र कार्ल युङसँग भएको चर्चित मतभेद सबै आए। सन् १९३८ मा नाजीहरूले अस्ट्रिया कब्जा गरेपछि उनी लन्डन पुगे, जहाँ अर्को वर्ष उनको निधन भयो। उनलाई इतिहासकै सबैभन्दा प्रभावशाली र सबैभन्दा धेरै विवादित मनोवैज्ञानिकमध्ये एक मानिन्छ।

सिद्धान्त: हरेक सपना लुकेको इच्छाको रूप हो

फ्रायडको दाबी सरल शब्दमा भन्न सकिन्छ, तर स्वीकार गर्न निकै क्रान्तिकारी छ - सपना भनेको दमन गरिएको इच्छाको छद्म इच्छा-पूर्ति हो। निषेधित, लाजमर्दो वा आफूले आफूलाई जस्तो ठान्छौं त्यससँग नमिल्ने भएकाले हामीले स्वीकार गर्न नसकेका इच्छाहरू हराएर जाँदैनन्। तिनीहरू निद्राको प्रतीक्षा गर्छन्, जब मनको निगरानी केही कमजोर हुन्छ, अनि अभिव्यक्त हुन खोज्छन्। तर निद्रामा पनि एउटा सेन्सरले पहरा दिइरहेको हुन्छ। त्यसैले इच्छा केवल भेष बदलेर मात्र बाहिर आउन सक्छ, र त्यो भेष नै सपना हो। यही कारणले फ्रायडले प्रकट सामग्री - अर्थात् बिहान उठेर सम्झन र सुनाउन सकिने सपना - र गुप्त सामग्री - त्यसको पछाडि रहेका लुकेका विचार र इच्छाहरू - बीच फरक गरे। सपनाको अनौठो सतह अर्थहीन होइन। यो इच्छा र सेन्सरबीचको सम्झौता हो। फ्रायडका अनुसार सपना निद्राको संरक्षक हो, किनकि यही भेषका कारण हामी अन्यथा ब्युँझाइदिने सामग्रीबीच पनि सुतिरहन सक्छौं।

सपनाको व्याख्या मनका अचेतन गतिविधिहरूको ज्ञानतर्फ पुग्ने राजमार्ग हो।

Sigmund Freud, The Interpretation of Dreams

सपना-कार्य: मनले सपनाको भेष कसरी बनाउँछ

लुकेका विचारहरूलाई राति अनुभव गरिने अनौठो सपनामा रूपान्तरण गर्ने प्रक्रियालाई फ्रायडले 'सपना-कार्य' नाम दिए। यसका लागि उनले बनाएका शब्दहरू आज पनि सपनाको भित्री अनुभवलाई वर्णन गर्ने उत्कृष्ट अवधारणामध्ये पर्छन्:

फ्रायडको विधि: स्वतन्त्र सम्बद्धता, शब्दकोश होइन

धेरैलाई थाहा हुँदा आश्चर्य लाग्छ कि फ्रायडको मुख्य विधि प्रतीकहरूको अर्थ खोज्ने काम थिएन। उपचारका क्रममा सपनालाई एउटा-एउटा अंशमा छुट्याइन्थ्यो, अनि प्रत्येक व्यक्ति, वस्तु वा घटनाबारे सपना देख्ने व्यक्तिले मनमा जे आउँछ त्यही खुला रूपमा भन्नुपर्थ्यो - सम्बन्धित विचार, सम्झना, अनौठा कुरा, जे भए पनि। यसरी अघि बढ्दै जाँदा अन्ततः अर्थपूर्ण ठाउँमा पुगिन्छ। पछि प्रकाशित उनका पुस्तकका संस्करणहरूमा सामान्य रूपमा देखिने केही प्रतीकबारे एउटा अध्याय थपियो। त्यसै अध्यायलाई पछि उनका अनुयायीहरूले उनले कहिल्यै चाहेका थिएनन् त्यस्ता "सपना शब्दकोश" जस्तो बनाइदिए। तर मूल सिद्धान्त भने उही रह्यो - तपाईंको सपना, तपाईंका सम्बन्धित विचार, तपाईंको आफ्नै अर्थ। आफैंले प्रयोग गर्न सकिने यसको सरल रूप यस्तो देखिन्छ:

1. सपना उठ्नेबित्तिकै लेखेर राख्नुहोस्, सकेसम्म धेरै विवरणसहित। फ्रायडका लागि प्रयोग भएका ठ्याक्कै शब्दहरू पनि प्रमाणसरह थिए। अनौठो लाग्ने वाक्यांशहरूले धेरैजसो नयाँ अर्थतर्फ ढोका खोल्छन्।
2. सपनालाई अलग-अलग अंशमा विभाजन गर्नुहोस्: प्रत्येक व्यक्ति, स्थान, वस्तु र वाक्यांशलाई छुट्टै लाइनमा लेख्नुहोस्।
3. प्रत्येक अंशसँग स्वतन्त्र सम्बन्धित विचार लेख्नुहोस्। मनमा जे आउँछ, त्यसको सान्दर्भिकताबारे निर्णय नगरी लेख्दै जानुहोस्। नियम एउटै हो - कागजमा पूर्ण इमानदारी। जुन कुरा लेख्न मन लाग्दैन, धेरैजसो त्यही सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण संकेत हुन्छ।
4. दिवसीय अवशेष पत्ता लगाउनुहोस्। पछिल्लो एक-दुई दिनमा के घटनाले यो सपनाको सामग्री दिएको हुन सक्छ? सामान्य देखिने सानो घटनाले पनि त्यससँग जोडिएको गहिरो विषयतर्फ संकेत गर्न सक्छ।
5. असहज प्रश्न सोध्नुहोस्। यदि यो सपनाले मेरो कुनै इच्छा पूरा गरेको हो भने, त्यो इच्छा के हुन सक्छ? तपाईं त्यो उत्तर अस्वीकार गर्न स्वतन्त्र हुनुहुन्छ। तर फ्रायडका अनुसार त्यही उत्तरबाट झस्किनु पनि आफैंमा अर्थपूर्ण संकेत हो।

आधुनिक विज्ञानले के राख्यो, के छोड्यो

एक शताब्दीपछि हेर्दा निष्कर्ष साँच्चै मिश्रित छ। छोडिएको कुरा - सबै सपनाले कुनै न कुनै इच्छा पूरा गर्छन् भन्ने सार्वभौमिक दाबी। सपनासम्बन्धी अनुसन्धानले यस्तो दाबीलाई समर्थन गर्ने प्रमाण भेटेको छैन। स्वयं फ्रायडले पनि सन् १९२० मा आघातबाट बाँचेकाहरूमा दोहोरिने दुःस्वप्नहरूले आफ्नो सूत्रसँग मेल नखाने कुरा स्वीकार गरेका थिए। उनका अनुयायीहरूले लोकप्रिय बनाएको स्थिर यौन प्रतीकवाद त झन् कमजोर ठहरिएको छ। आधुनिक अनुसन्धानकर्ताहरू, फ्रायडका उत्कृष्ट लेखनझैँ, सपनाका चित्रहरूको अर्थ कुनै निश्चित कोडबुकबाट होइन, सपना देख्ने व्यक्तिबाट आउँछ भन्नेमा जोड दिन्छन्। तर धेरै कुरा भने टिके पनि। उनले भनेको दिवसीय अवशेष आजको निरन्तरता परिकल्पनाको पूर्वरूप मानिन्छ, जसअनुसार सपनाले जाग्राम अवस्थाका चिन्ता र अनुभवलाई पुनः प्रयोग गर्छ। विचारलाई दबाउने प्रयोगहरूले पनि "सपना पुनरागमन प्रभाव" देखाएका छन् - दिनभर कुनै विचारलाई टार्ने प्रयास गर्दा राति त्यो सपनामा फर्किन सक्छ। यसले दमनको अवधारणासँग रोचक समानता देखाउँछ। न्युरोमनोविज्ञानले अर्को पक्ष पनि थपेको छ - सपना केवल निद्रासँग सम्बन्धित मस्तिष्कीय प्रणालीमा मात्र निर्भर हुँदैन, प्रेरणासँग सम्बन्धित तन्त्रहरूमा पनि निर्भर हुन्छ। अर्थात् सपनाको इन्जिन चाहना र प्रेरणासँग फ्रायडका आलोचकहरूले सोचेभन्दा बढी नजिक छ। सपनाहरू अर्थपूर्ण हुन्छन्, भावनाले निर्देशित हुन्छन् र तिनलाई ध्यान दिनु उचित हुन्छ भन्ने उनको गहिरो अन्तर्दृष्टि आज मुख्यधाराको धारणा बनेको छ।

प्रसिद्ध विषयको कुरा गर्दा - लोकप्रिय धारणामा फ्रायडको नाम यौन सपनाका प्रतीकहरूसँग गहिरोसँग जोडिएको छ, मुख्यतः ती सपना शब्दकोशहरूका कारण। यदि तपाईं यही विषय खोज्दै यहाँ आइपुग्नुभएको हो भने, हाम्रो यौनसम्बन्धी सपनाहरू सम्बन्धी मार्गदर्शिकाले मनोविज्ञान, आध्यात्मिक र धार्मिक परम्पराहरूको दृष्टिकोणबाट यसलाई विस्तृत रूपमा व्याख्या गर्छ।

फ्रायड र युङ - चर्चित मतभेद

केही वर्षसम्म कार्ल युङलाई फ्रायडले आफ्ना उत्तराधिकारीका रूपमा हेरेका थिए, तर अन्ततः सपनाकै विषयले उनीहरूलाई अलग गरायो। फ्रायडका अनुसार सपनाले आफ्नो वास्तविक अर्थ लुकाउँछन्। युङ भने सपनाले पुरानो प्रतीकात्मक भाषामार्फत कुरा स्पष्ट रूपमा प्रकट गर्छन् र अचेतन मनमा केवल दमन गरिएका व्यक्तिगत सामग्री मात्र होइन, त्यसभन्दा धेरै कुरा हुन्छ भन्ने निष्कर्षमा पुगे। करिब सन् १९१३ तिर उनीहरूको मित्रता टुट्यो, र मनोविज्ञानले रातको संसार बुझ्ने दुई फरक नक्सा पायो। यसबाट हामीलाई फाइदा नै भयो। केही सपनामा फ्रायडको प्रश्न - "म आफूलाई के स्वीकार गरिरहेको छैन?" - बढी उपयोगी हुन्छ भने केहीमा युङको प्रश्न - "मलाई सन्तुलित बनाउन के प्रयास भइरहेको छ?" - बढी उपयुक्त हुन सक्छ। दुवै प्रश्न साथमा राख्नु, कुनै एक व्यक्तिप्रति मात्र निष्ठा जनाउनुभन्दा उपयोगी हुन्छ।

आफ्नै सपनालाई फ्रायडका प्रश्नहरूले हेर्नुहोस्

फ्रायडको विधि कच्चा सामग्रीमा आधारित छ - बिहान उठ्नेबित्तिकै शब्दशः टिपिएको सपना र दिनभरका अनुभवहरूको इमानदार अभिलेख। यही नै सपना डायरी हो, र Ruya पनि यही आधारमा बनाइएको हो। ब्यूँझनेबित्तिकै आवाज वा पाठमार्फत सपना सुरक्षित गर्नुहोस् र समयसँगै त्यसको अभिलेख तयार हुँदै जान दिनुहोस्। जब तपाईं गहिरो रूपमा बुझ्न चाहनुहुन्छ, व्याख्याका विधिहरूले सोफामा बस्नुपर्नेविना फ्रायडको भावनाअनुसार काम अघि बढाउँछन्। "विचार र चिन्ता" विधिले सपनालाई त्यसलाई जन्म दिने जाग्राम अवस्थाका चिन्ता र दिवसीय अवशेषसँग जोडेर हेर्छ, र अन्य विधिहरू सपनालाई फरक दृष्टिकोणबाट हेर्न आवश्यक पर्दा उपलब्ध छन्।

फ्रायड धेरै महत्त्वपूर्ण कुरामा गलत पनि थिए। तर उनले एउटा अत्यन्त ठूलो कुरा अरूले सार्वजनिक रूपमा भन्नुअघि नै सही रूपमा देखेका थिए - रातको अनौठो नाटक तपाईंकै बारेमा हो, तपाईंकै मनले सिर्जना गरेको हो, र त्यसलाई ध्यानपूर्वक हेर्नु मूल्यवान् हुन्छ। एक शताब्दीको वैज्ञानिक अनुसन्धानले उनको सिद्धान्तलाई परिमार्जन गर्‍यो, तर उनले उठाएको मूल विषयलाई कायम राख्यो। "अचेतन मनसम्म पुग्ने राजमार्ग" अझै खुला छ, केवल अहिले त्यसमा उनले सोचेभन्दा धेरै लेन छन्।