Ernest Hartmann: İnce sınırlar, kâbuslar ve rüyalar

Neden bazı insanlar her gece capcanlı, renkli rüyalar görür, kâbuslardan ağlayarak uyanır ve o görüntüleri gün boyu zihninde taşırken; bazıları sekiz saat uyur, hiçbir şey hatırlamaz ve "Ben zaten rüya görmem" deyip geçer? Ernest Hartmann bu sorunun peşinden elli yıl boyunca gitti ve psikolojide eksik kalan önemli bir fikri ortaya koydu: Zihinler, sahip oldukları sınırların kalınlığı bakımından birbirinden farklıdır. Bu kavram yalnızca rüyaları açıklamakla kalmaz; kimlerin daha sık kâbus gördüğünü, kimlerin başkalarıyla daha kolay bütünleştiğini, kimlerin deneyimlerini ayrı bölmeler hâlinde yaşadığını da öngörebilir. Zamanla bu yaklaşım, Hartmann'ın rüyaların neden var olduğuna dair daha kapsamlı kuramının temelini oluşturdu. Eğer gecelerinizin neden başkalarınınkinden daha yoğun ya da daha sakin geçtiğini merak ettiyseniz, Hartmann'ın yaklaşımı size ilginç gelebilir.

Ernest Hartmann kimdi?

Ernest Hartmann (1934-2013), ünlü psikanalist Heinz Hartmann'ın oğlu olarak Viyana'da doğdu. Kariyerini ise Amerika'da sürdürdü; Tufts Üniversitesi'nde psikiyatri profesörü olarak çalıştı ve Boston yakınlarında öncü bir uyku bozuklukları merkezinin yöneticiliğini yaptı. Alanın iki farklı dünyasına da hâkim olan ender isimlerden biriydi. Bir yandan laboratuvarda çalışarak 1967'de The Biology of Dreaming kitabını yazdı ve uyku ihtiyacını araştırdı, diğer yandan danışanlarının rüyalarını dinledi. Uluslararası Rüya Araştırmaları Birliği'nin başkanlığını yaptı ve kurumun bilimsel dergisi Dreaming'in ilk genel yayın yönetmeni oldu. Hayatı boyunca çalışmalarını iki temel konu etrafında sürdürdü: Kâbuslardan sıkıntı çeken insanlar ve rüyaların bizim için ne yaptığı sorusu.

Sınır kuramı: İnce ve kalın sınırlara sahip zihinler

Kuram, sık kâbus gören kişiler üzerine yapılan çalışmalarla başladı. Hartmann, sık sık kâbus gören yetişkinleri incelerken ortak noktalarının yalnızca kötü geceler olmadığını fark etti. Bu kişiler genellikle daha açık, daha hassas, duygulardan kolayca etkilenen, sanatsal yönü güçlü, ilişkilerde hızla yakınlaşan ve hayal gücü ile gerçeklik arasındaki sınırları daha geçirgen yaşayan insanlardı. Bunun üzerine zihinleri; düşünceler ile duygular, uyku ile uyanıklık, benlik ile başkaları arasındaki içsel sınırların kalınlığına göre tanımlamaya başladı ve bunu ölçmek için Boundary Questionnaire adlı ölçeği geliştirdi. Sonuçlar bu özelliğin gerçek ve oldukça güçlü bir belirleyici olduğunu gösterdi. İnce sınırlara sahip kişiler daha çok rüya hatırlıyor, daha fazla kâbus görüyor ve yaratıcılık ölçümlerinde daha yüksek puan alıyordu. Kalın sınırlara sahip kişiler ise deneyimlerini daha düzenli bölmeler hâlinde tutuyor ve çoğu zaman rüya yaşamlarını pek fark etmiyordu. Bunların hiçbiri bir bozukluk değildir. Sadece iki farklı zihin yapısının kendine özgü güçlü yanları ve bedelleridir.

Sınırların kalınlığı, kişiliğin uzun süre göz ardı edilmiş bir boyutunu temsil eder. Bu boyut, yaşamımızın başka hiçbir ölçümle açıklanamayan yönlerini anlamamıza yardımcı olabilir.

Ernest Hartmann, Boundaries in the Mind

Dev dalga: Rüyaların ne yaptığına dair kuramı

Hartmann'ın çağdaş rüya kuramı dikkat çekici bir klinik gözlemle başlar. Ağır bir travma, yangın, saldırı ya da afet yaşayan insanlar, çoğu zaman yaşadıkları olayı birebir rüyalarında görmezler. Bunun yerine üzerlerine gelen dev bir dalga, çöken bir ev ya da sürüklenip gitme gibi imgeler görürler. Hartmann'a göre rüya, yaşanan olayı tekrar etmekten çok o olayın duygusunu resmeder. Dehşet ve çaresizlik, rüyanın Merkez İmgesi adını verdiği güçlü bir görüntüye dönüşür ve bu imgenin şiddeti, alttaki duygunun yoğunluğuna göre artıp azalır. Bu gözlemden yola çıkarak rüyaların genel işleyişine dair kuramını geliştirdi. Rüya gören beyin, bağlantıları en yoğun şekilde kuran zihindir. Özellikle duygusal açıdan güçlü deneyimleri, eski anıların geniş ağı içine uyanıkken mümkün olandan çok daha serbest ve kapsamlı biçimde örer. Rüyaların tuhaf görünmesinin nedeni de budur. Aynı zamanda asıl işlevleri de budur: Yeni acılar eski deneyimlerle bağlantı kurar, bağlamına oturur ve zamanla daha yönetilebilir hâle gelir. Büyük toplumsal travmalardan önce ve sonra kaydedilen rüya dizileri üzerinde yapılan araştırmalarda da kuramın öngördüğü gibi, olayın kendisi rüyalarda çoğunlukla görünmezken Merkez İmgesi'nin yoğunluğunun belirgin biçimde arttığı gösterildi.

Bu teori, Hartmann'ın hayatı boyunca üzerinde çalıştığı iki ana fikri bir araya getirir. İnce sınırlara sahip zihinler bu duygusal dokumayı adeta sesini açılmış gibi yaşar: daha canlı imgeler, rüyaların uyanık yaşama daha kolay taşması ve konu karanlık olduğunda daha fazla kâbus. Kalın sınırlara sahip zihinlerde ise aynı süreç, daha sağlam sınırların ardında işler. Bu yaklaşıma göre kâbus bir aksaklık değildir. Mevcut duygusal ağın taşımakta zorlandığı kadar büyük bir duygunun görüntüye dönüşmesidir. Bu yüzden kâbuslar zorlayıcı olaylardan sonra sıklaşır, duygusal dokuma ilerledikçe azalır. kaygı rüyaları ve tekrarlayan rüyalar hakkındaki rehberlerimiz de bu nedenle baştan sona onun çalışmalarına dayanır.

Sınır tipinizle yaşamak

1. Kendinize en yakın noktayı bulun. Rüyalarınızı ne kadar hatırladığınız, duyguların ne kadar uzun sürdüğü, kurgu eserlerden veya diğer insanlardan ne kadar kolay etkilendiğiniz gibi işaretleri bir hafta boyunca dürüstçe gözlemlemek çoğu zaman cevabı verir.
2. İnce sınırlara sahipseniz: Aldığınız uyaranlara dikkat edin. Yatmadan hemen önce maruz kaldığınız şeyler rüya malzemesine olağanüstü güçlü şekilde dönüşebilir. Bu yüzden akşam saatlerinde kendinize sakin bir geçiş alanı tanıyın: geç saatlerde rahatsız edici içeriklerden kaçının ve günü zihninizde kapatacak bir rutin oluşturun.
3. Kalın sınırlara sahipseniz: Kapıyı bilinçli olarak aralayın. Rüyaları hatırlamak niyetle güçlenir. Yatağınızın yanında not alabileceğiniz bir araç bulundurun, uyandığınızda birkaç dakika kıpırdamadan kalın ve az önce ne gördüğünüzü kendinize sorun. Rüyalar hep oradaydı; sadece aradaki duvar biraz daha yüksekti.
4. Zor dönemlerden sonra Merkez İmge'yi izleyin. Acı veren bir sürecin ardından görülen dev dalgalar, fırtınalar veya yıkılan evler bir uyarı değil, duygusal dokumanın sürdüğünü gösterir. Haftalar geçtikçe bu imgelerin şiddetinin azalmasını bekleyebilirsiniz.
5. Ne zaman destek almak gerektiğini bilin. Aylar boyunca aynı şiddette devam eden, uykunuzu ciddi biçimde bozan ya da gerçek bir travmayı birebir tekrar yaşatan kâbuslar için profesyonel destek almak önemlidir. İmgeleme prova terapisi (Imagery Rehearsal Therapy), Hartmann'ın kâbus araştırmalarının oluşturduğu geleneğin devamında geliştirilen, etkili ve kısa süreli bir tedavi yaklaşımıdır.

Kendi duygusal dokumanızı izleyin

Hartmann'ın kuramı, Günce'niz hakkında belirli bir öngörüde bulunur: Duygusal açıdan yoğun geçen haftalardan sonra rüyalarınız daha güçlü, daha sıra dışı ve daha fazla imgeyle dolu olur; duygular işlendiğinde ise zamanla sakinleşir. Bu değişimi kayıt tutmadan fark etmek zordur, düzenli kayıtlarla ise oldukça belirgin hale gelir. Ruya, uyandığınız anda rüyalarınızı kaydetmenizi sağlar, günlerinizi rüyalarınızla birlikte saklar ve Merkez İmgelerin haftalar boyunca nasıl güçlenip sonra zayıfladığını kendi kayıtlarınız üzerinden izlemenize yardımcı olur. Ardından yorumlama yöntemleri, dikkat çeken her rüya için Hartmann'ın şu sorusunu sormanızı sağlar: Bu imge, hangi duygunun büyüklüğünü anlatıyor?

Hartmann, rüya görenlere kalıcı iki armağan bıraktı: izin ve tercüme. İzin, çünkü ince ve kalın sınırlar birer mizaç özelliğidir, hastalık değil. Rüyaları sel gibi akan biri, sessiz rüyalar gören birinden daha "bozuk" değildir. Tercüme ise şudur: Rüyaların olayları değil, duyguları resmettiğini anladığınızda dev dalga artık bir kehanet olmaktan çıkar. Aslında başından beri olduğu gibi, taşıdığınız duygunun tam büyüklüğünü ölçeğine sadık kalarak gösteren bir imgeye dönüşür.