Giấc mơ thật trong Hồi giáo: ý nghĩa của ruya sadiqa

Có những giấc mơ khiến bạn cảm thấy rất khác. Chúng rõ ràng trong khi các giấc mơ khác rối rắm, êm dịu trong khi các giấc mơ khác ồn ào, và khi tỉnh dậy vẫn còn đọng lại như điều bạn được cho thấy chứ không phải điều bạn tự tưởng tượng ra. Hồi giáo gọi loại giấc mơ này là al-ruya al-sadiqa, tức giấc mơ thật. Không truyền thống lớn nào coi trọng giấc mơ hơn Hồi giáo, và cũng không nơi nào xây dựng một khuôn khổ cẩn trọng hơn: vừa trân trọng giấc mơ thật, vừa giúp người có đức tin tránh xa nỗi sợ, mê tín và việc suy diễn quá đà.

Bài viết này trình bày trọn vẹn giáo huấn về giấc mơ: vị trí của giấc mơ thật trong Hồi giáo và vì sao nó được gọi là một phần của nubuwwah (sứ mệnh tiên tri), ba loại giấc mơ và cách phân biệt, những giấc mơ lớn trong Qur'an, điều các học giả nói về một giấc mơ thật, adab (phép tắc ứng xử) sau một giấc mơ đẹp và sau một cơn ác mộng, sự thật về istikhara (cầu xin Allah chỉ dẫn) và giấc mơ, cùng câu hỏi ai cũng muốn hỏi: giấc mơ có thật sự cho thấy tương lai không.

Vị trí của giấc mơ thật trong Hồi giáo

Chính mặc khải cũng bắt đầu từ những giấc mơ. Aisha (RA) kể lại những tia sáng đầu tiên của nubuwwah đã đến với Thiên sứ Muhammad (SAW) như thế nào:

Khởi đầu của mặc khải đến với Thiên sứ của Allah là qua những giấc mơ tốt lành, ứng nghiệm rõ ràng như ánh sáng ban mai.

Aisha (may Allah be pleased with her), Sahih al-Bukhari 3

Đó là lý do hadith nổi tiếng trong Sahih al-Bukhari gọi giấc mơ thật của người ngay lành là 'một trong bốn mươi sáu phần của nubuwwah'. Các học giả xưa còn đưa ra cách tính cho con số này: thời gian giấc mơ thật diễn ra trước lần thiên thần đầu tiên đến kéo dài khoảng sáu tháng, toàn bộ thời kỳ nubuwwah kéo dài hai mươi ba năm, và sáu tháng chính là một phần bốn mươi sáu của hai mươi ba năm. Dù bạn nghĩ gì về phép tính ấy, ý nghĩa của hadith thì mọi người đều đồng thuận: giấc mơ thật là một tàn dư nhỏ nhưng có thật của ánh sáng tiên tri. Một lời truyền khác làm trọn bức tranh. Nubuwwah đã khép lại cùng với Thiên sứ, và Người nói rằng không còn gì sót lại ngoài al-mubashshirat, những tin vui, mà Người giải thích đó là giấc mơ ngay lành. Nói cách khác, giấc mơ thật là một hồng ân vẫn còn tiếp diễn: không phải mặc khải, không phải thẩm quyền, mà là ánh sáng.

Ba loại giấc mơ

Trong một hadith được cả al-Bukhari và Muslim ghi lại, Thiên sứ (SAW) dạy rằng giấc mơ có ba loại. Loại thứ nhất là ruya, giấc mơ đẹp và thật, đến từ Allah: nó mang lại sự sáng tỏ, an ủi hoặc chỉ dẫn, và ta đón nhận nó bằng lòng biết ơn. Loại thứ hai là hulm, giấc mơ gây khó chịu, được quy cho Shaytan: đó là ác mộng, những hình ảnh đáng sợ, những giấc mơ sinh ra chỉ để làm người ngủ hoảng hốt hay buồn bã, và Hồi giáo dạy rõ rằng những giấc mơ như vậy không có sức mạnh hay ý nghĩa gì. Loại thứ ba là hadith al-nafs, tiếng nói của bản thân: tâm trí lặp lại những chuyện trong ngày, nỗi lo, niềm hy vọng và các cuộc trò chuyện. Đó không phải thông điệp hay điềm báo, chỉ đơn giản là con người mình kéo dài sang giấc ngủ.

Các học giả giải mã giấc mơ, nổi bật nhất là Ibn Sirin, đều nhấn mạnh rằng phần lớn giấc mơ thuộc loại thứ ba. Điều này không phải là xem nhẹ giấc mơ mà là một sự che chở. Nó có nghĩa là người Muslim không bắt buộc phải tìm thông điệp trong mọi đêm mơ rối bời, và cũng chừa chỗ cho điều mà khoa học hiện đại về giấc ngủ mô tả là việc não bộ xử lý ký ức và cảm xúc. Ba loại này bổ trợ cho nhau: chính sự khiêm tốn trước phần lớn các giấc mơ mới khiến một giấc mơ thật hiếm hoi xứng đáng được coi trọng.

Giấc mơ thật trong Qur'an

Câu chuyện dài nhất trong Qur'an được xây dựng trên những giấc mơ. Khi còn là cậu bé, Yusuf (AS) mơ thấy mười một vì sao, mặt trời và mặt trăng quỳ lạy mình, và cha cậu là Yaqub, hiểu được sức nặng của giấc mơ, dặn cậu đừng kể cho các anh nghe. Nhiều năm sau, trong tù, Yusuf giải mã giấc mơ của hai bạn tù, rồi đến giấc mơ của nhà vua: bảy con bò béo bị bảy con bò gầy nuốt chửng. Ông giải rằng đó là bảy năm được mùa rồi đến bảy năm đói kém, và khuyên Ai Cập tích trữ lúa mì. Lời giải mã ấy cứu cả đất nước, giúp Yusuf được tự do và cuối cùng đưa gia đình ông về bên ông; khi cha mẹ và các anh cuối cùng cúi mình trước ông, ông nói đây chính là sự ứng nghiệm của giấc mơ năm xưa. Câu chuyện cho thấy giấc mơ thật đúng như cách Hồi giáo hiểu: có thật, đến từ Allah, và chỉ được hiểu trọn vẹn khi thời điểm của nó đến.

Kinh Quran còn kể về giấc mơ của Ibrahim (a.s.): ông thấy mình hiến tế con trai và hiểu đó là một mệnh lệnh, một thử thách kết thúc bằng lòng thương xót và một vật hiến tế thay thế. Đến đây, các học giả vạch ra một ranh giới mà người có đức tin nào cũng nên nắm: giấc mơ của các vị nhà tiên tri là wahy (mặc khải), nên Ibrahim mới làm theo giấc mơ của mình, còn giấc mơ của những người khác thì không phải vậy. Giấc mơ của một người Muslim bình thường, dù có sáng đẹp đến đâu, cũng không tạo thành nghĩa vụ, không thể thay thế kiến thức tôn giáo và không bao giờ biến điều bị cấm thành được phép. Ruya sadiqa có thể an ủi, động viên hoặc nhắc nhở bạn, nhưng không ra lệnh cho bạn.

Kinh Quran cũng ghi lại một giấc mơ mà chính những người đầu tiên đọc nó đã tận mắt thấy ứng nghiệm. Trước hiệp ước Hudaybiyyah, Nhà Tiên Tri nằm mơ thấy ông cùng các Sahabah (bạn đồng hành) bình an vào Makkah để hành hương. Thoạt đầu, sự việc dường như đi ngược với giấc mơ ấy, nhưng đến năm sau thì mọi thứ diễn ra đúng từng chi tiết:

Quả thật, Allah đã cho Sứ giả của Ngài thấy giấc mơ một cách xác thực: Nếu Allah muốn, các ngươi nhất định sẽ vào Masjid Al-Haram trong bình an.

Quran 48:27 (Sahih International)

Làm sao nhận biết giấc mơ là ruya sadiqa?

Làm sao để nhận ra một ruya sadiqa? Truyền thống đưa ra những dấu hiệu chứ không phải sự chắc chắn tuyệt đối. Giấc mơ thật thường rõ ràng, giản dị và ngắn gọn, không dài dòng rối rắm, và để lại cảm giác bình an chứ không phải bối rối. Tình trạng của người nằm mơ cũng quan trọng: trong hadith nói về ba loại giấc mơ, Nhà Tiên Tri còn dạy rằng giấc mơ chân thật nhất thuộc về người nói thật nhất, và các học giả từ xưa vẫn gắn lối sống ngay thẳng với những giấc mơ chân thật. Truyền thống cũng cho giấc mơ một trọng lượng đặc biệt khi thời gian trôi đi, qua lời kể rằng khi tận thế đến gần, giấc mơ của người có đức tin hầu như không bao giờ sai. Và có một trường hợp độc nhất: Nhà Tiên Tri nói ai thấy ông trong giấc mơ thì quả thật đã thấy ông, vì Shaytan không thể giả hình dạng của ông. Dù vậy, các học giả vẫn dặn phải thận trọng: ý nghĩa của giấc mơ như thế vẫn cần người có kiến thức giải mã, và nó không trao cho người mơ bất kỳ quyền hạn nào đối với người khác.

Giới hạn quan trọng không kém các dấu hiệu, và giới học giả Hồi giáo luôn nói thẳng điều này. Giấc mơ không phải là bằng chứng trong luật Hồi giáo. Giấc mơ không thêm vào hay bớt đi điều gì trong tôn giáo, vì mặc khải đã hoàn tất. Không giấc mơ nào của một tín đồ bình thường có thể bảo chứng cho tương lai, vì điều vô hình chỉ thuộc về một mình Allah. Điều một ruya sadiqa mang đến là bushra, tin vui: sự an ủi lúc khó khăn, sự khích lệ làm điều thiện, đôi khi là lời nhắc nhẹ nhàng giúp lòng người quay đầu trước khi lỡ lầm. Khi giữ trong những giới hạn ấy, ruya sadiqa là một món quà trọn vẹn, không có mặt trái. Còn khi bị kéo ra ngoài giới hạn, giấc mơ từng bị biến thành công cụ thao túng, và đó chính là điều khuôn khổ này sinh ra để ngăn chặn.

Adab sau khi mơ: nên làm gì?

Sau một giấc mơ đẹp, lời dạy rất giản dị và ấm áp: hãy biết rằng giấc mơ ấy đến từ Allah, tạ ơn Ngài và chỉ kể cho những người bạn yêu thương, tin tưởng. Lời dặn về việc chia sẻ này xuất phát từ chính Kinh Quran, khi Yaqub khuyên cậu bé Yusuf đừng kể giấc mơ cho các anh, kẻo họ sinh lòng ganh ghét. Một giấc mơ đẹp mà kể nhầm người có thể rước lấy sự chế giễu, ghen tị hoặc những lời giải mơ vụng về. Truyền thống xem giấc mơ là thứ khá mong manh: chỉ nên kể cho người thông thái biết lắng nghe, hoặc không kể thì hơn.

Còn sau một giấc mơ xấu, cách Hồi giáo hướng dẫn là một trong những cách tinh tế và thấu hiểu tâm lý nhất của mọi truyền thống, gồm năm việc nhỏ để khép lại cánh cửa của nỗi sợ:

1. Cầu xin Allah che chở khỏi Shaytan và khỏi điều xấu của những gì bạn đã thấy.
2. Thổi nhẹ ba lần sang bên trái (gần như không có nước bọt), một hơi thở nhẹ mang tính biểu tượng.
3. Trở mình và ngủ tiếp bên phía còn lại.
4. Nếu vẫn còn bất an, hãy dậy và cầu nguyện.
5. Đừng kể giấc mơ ấy cho ai. Kể lại một cơn ác mộng cũng như diễn tập nó thêm một lần.

Nhà Tiên Tri dạy rằng nếu làm những điều này, giấc mơ sẽ không gây hại cho người mơ. Hãy để ý cách những lời dạy ấy lặng lẽ phát huy tác dụng: giấc mơ đáng sợ bị tước đi quyền lực, không có khán giả và được đáp lại bằng hành động, gần giống hệt cách tâm lý học hiện đại khuyên để xoa dịu nỗi khổ do ác mộng gây ra. Còn một quy tắc nữa bảo vệ toàn bộ hệ thống này: trong Sahih al-Bukhari, việc bịa ra một giấc mơ mình chưa từng thấy được xếp vào hàng những lời nói dối tệ hại nhất, vì đó là giả mạo một điều mà không ai có thể làm chứng.

Istikhara và giấc mơ: một hiểu lầm khá phổ biến

Nhắc đến giấc mơ trong Hồi giáo là người ta thường nhắc ngay đến istikhara. Istikhara là lời cầu xin điều tốt lành: bạn dâng hai rak'ah lễ nguyện, rồi đọc một lời du'a thỉnh cầu Allah chọn cho mình điều tốt nhất trong việc đang phân vân và hướng trái tim mình về điều đó. Nhiều người tin rằng câu trả lời nhất định phải đến qua giấc mơ, tốt nhất là có màu sắc hay biểu tượng để giải mã, nhưng niềm tin này không có căn cứ trong sunnah. Các học giả thuộc nhiều trường phái đều mô tả câu trả lời của istikhara là sự thuận lợi: cánh cửa mở ra hay khép lại, lòng nhẹ nhõm hay cứ canh cánh không yên, hoặc một trái tim dần lắng xuống. Người có đức tin hoàn toàn có thể thấy một giấc mơ dễ chịu sau istikhara và xem đó là điềm lành, nhưng không bắt buộc phải có giấc mơ nào. Ngồi chờ mơ chỉ làm chậm quyết định, trong khi lễ nguyện này sinh ra là để giúp mọi việc nhẹ nhàng hơn. Còn chuyện trả tiền nhờ người khác 'nhận' giấc mơ istikhara thay mình thì hoàn toàn không liên quan gì đến việc istikhara.

Vậy giấc mơ có báo trước tương lai không theo Hồi giáo?

Câu trả lời của Hồi giáo là có, nhưng rất thận trọng và trong những giới hạn rõ ràng. Có, ruya sadiqa là có thật: đó là dấu tích còn lại của ánh sáng thiên khải, được Qur'an xác nhận và được hứa sẽ còn mãi với người có đức tin như tin vui (bushra). Nhưng cũng có giới hạn chắc chắn: phần lớn giấc mơ không phải là thông điệp, không giấc mơ nào đặt ra luật lệ hay chứng thực điều vô hình, việc giải mã là một nghệ thuật đòi hỏi kiến thức và sự tiết chế, theo truyền thống của Ibn Sirin, và ngay cả một giấc mơ rực rỡ cũng nên được đón nhận bằng lòng biết ơn chứ không phải nỗi sợ. Cách nhìn này vừa tôn trọng giấc mơ, vừa bảo vệ người mơ. Để xem nửa còn lại của bức tranh, tức thống kê và khoa học về giấc ngủ nói gì về những giấc mơ dường như thành sự thật, mời bạn đọc bài đồng hành giấc mơ có thể báo trước tương lai không. Hai cách nhìn này gần nhau hơn bạn nghĩ: cả hai đều khuyên nên khiêm tốn với phần lớn giấc mơ, và chú tâm đến những giấc mơ thật sự đáng quan tâm.

Giấc mơ thật là một trong những lời dạy dịu dàng nhất của Hồi giáo: một làn hương ánh sáng thiên khải còn đọng lại trong những đêm bình thường, được bao bọc bởi các quy tắc để bạn giữ gìn nó an toàn. Hãy ghi lại giấc mơ của mình, nhận ra mỗi giấc thuộc loại nào, và đón nhận những giấc mơ hiếm hoi rực sáng bằng lòng biết ơn và sự kín đáo như truyền thống khuyên dạy. Với Ruya, bạn có thể giữ một Nhật ký giấc mơ riêng tư có ghi ngày, và giải mã giấc mơ bằng phương pháp giải mã theo Hồi giáo dựa trên các nguồn kinh điển, bên cạnh các hướng tiếp cận tâm lý và tâm linh, mỗi khi một giấc mơ khiến bạn cảm thấy nó không chỉ là tiếng vọng của chính mình.