رویا دیدن مرگ و خواب مردن: تعبیر خواب مرگ چیست؟

خواب می‌بینی مادرت مرده، یا بچه‌ات، یا همسرت، و انگار واقعاً داری سوگواری می‌کنی. یا خواب مرگ خودت را می‌بینی و با قلبی که تند می‌زند از خواب می‌پری و چک می‌کنی کسی که کنارت خوابیده هنوز نفس می‌کشد. خواب مرگ از رایج‌ترین خواب‌هاست و هر کسی که آن را می‌بیند اول از همه همین را می‌پرسد: این خواب نشانه‌ی این است که اتفاق بدی می‌افتد؟ این راهنما درباره‌ی مرگ به‌عنوان یک اتفاق در خواب است: مردن یک آدم زنده، مرگ خودت، کشته شدن، کشتن کسی، مراسم تدفین. اگر کسی که در خوابت دیده‌ای واقعاً از دنیا رفته، آن خواب دیگری است و راهنمای مناسبش دیدن مرده در خواب است. اینجا می‌بینیم پژوهش‌ها چه چیزی را اندازه گرفته‌اند، روان‌شناسی، سنت‌های معنوی، اسلام و کتاب مقدس این خواب را چطور تعبیر می‌کنند، و وقتی خواب مدام تکرار می‌شود چه باید کرد.

پژوهش‌ها درباره‌ی خواب مرگ چه می‌گویند؟

معتبرترین آمارها از پرسشنامه‌ی خواب‌های رایج (Typical Dreams Questionnaire) می‌آید؛ فهرستی از 55 موضوع خواب که از افراد می‌پرسند تا حالا تجربه‌شان کرده‌اند یا نه. وقتی تور نیلسن (Tore Nielsen)، آنتونیو زادرا (Antonio Zadra) و همکارانشان این پرسشنامه را به 1,181 دانشجوی کانادایی دادند، 54.1% گفتند خواب دیده‌اند که یک آدم زنده مرده است و این موضوع در میان 55 موضوع در رتبه‌ی هشتم قرار گرفت. زن‌ها خیلی بیشتر از مردها این خواب را گزارش کردند (58.6% در برابر 43.1% در مردان). خواب کشته شدن را 34.5%، خواب کشتن کسی را 24.3% و خواب دیدن خودِ مرده را 23.8% گزارش کردند، و مردها خواب کشتن را تقریباً دو برابر زن‌ها دیده بودند (36.1% در برابر 19.5%). از نظر آماری این موضوع‌ها کنار حمله‌ی فیزیکی در یک دسته قرار گرفتند که پژوهشگران اسمش را «مرگ-قتل» (death-murder) گذاشتند، و تکرار این پژوهش در آلمان توسط مایکل شردل (Michael Schredl) با 444 نفر نشان داد ترتیب موضوع‌ها تقریباً مثل هم است.

دو نکته این عددها را دقیق‌تر می‌کند. وقتی از دانشجوها پرسیدند کدام موضوع‌ها برایشان مهم‌تر بوده، خواب‌های مرگ به‌اندازه‌ی خواب‌های خیلی رایج‌تری مثل تعقیب شدن مهم ارزیابی شدند. هیچ‌کس خوابی را که در آن پدرش می‌میرد فراموش نمی‌کند. و پرسشنامه می‌پرسد «آیا تا حالا این خواب را دیده‌ای؟» نه اینکه چند بار. در جدول‌های مرجع کالوین هال (Calvin Hall) و رابرت ون دو کَسل (Robert Van de Castle) که از نزدیک به هزار گزارش خواب معمولی ساخته شده، مرگ فقط 8% از بداقبالی‌ها (اتفاق‌های بد) در خواب مردها و 10% در خواب زن‌ها بود، و یک شخصیت مرده در میان 1,180 شخصیت خواب‌های مردها فقط یک بار و در میان 1,423 شخصیت خواب‌های زن‌ها فقط شش بار ظاهر شد. در بیشتر شب‌ها در خواب‌های ما هیچ‌کس نمی‌میرد.

اصلاً چرا ذهن چنین خواب‌هایی می‌سازد؟ آنتی رِوونسو (Antti Revonsuo)، پژوهشگر فنلاندی، در سال 2000 مطرح کرد که خواب دیدن برای شبیه‌سازی تهدیدها شکل گرفته تا بتوانیم تشخیص و فرار از خطر را تمرین کنیم؛ این همان نظریه‌ی شبیه‌سازی تهدید است و برای همین خواب تعقیب شدن، حمله و کشته شدن حتی برای کسانی که زندگی امنی دارند هم این‌قدر زنده است. تقریباً همه‌ی پدر و مادرهای تازه این خواب‌ها را می‌بینند. در پژوهشی در سال 2007 روی 273 زن، نیلسن و Tyna Paquette دیدند که 73% از زن‌هایی که چند ماه از زایمانشان گذشته بود خواب‌هایی گزارش کردند که در آن جان نوزادشان در خطر بود، در برابر 42% در زنان باردار. اگر خواب مرگ بچه‌ات را دیده‌ای، خیلی از آدم‌های کاملاً عادی همین خواب را دیده‌اند.

اگر در خواب بمیری، در واقعیت هم می‌میری؟

نه. این یکی از ماندگارترین باورهای غلط درباره‌ی خواب است. هیچ پژوهشی میان مردن در خواب و مردن در بیداری رابطه‌ای پیدا نکرده، و روشن‌ترین دلیلش همان بالاست: نزدیک به یک‌چهارم آن دانشجوها خودشان را در خواب مرده دیده بودند، بیش از یک‌سوم‌شان کشته شده بودند، و همه‌شان زنده بودند و توی یک آمفی‌تئاتر نشسته بودند و پرسشنامه پر می‌کردند. معمولاً لحظه‌ی مرگ آن‌قدر هیجان زیادی می‌آورد که از خواب می‌پری، برای همین خیلی از این خواب‌ها مثل خواب افتادن با بیدار شدن ناگهانی تمام می‌شوند. بعضی‌ها بعد از مرگ هم به خواب دیدن ادامه می‌دهند: معلق می‌شوند یا مراسم خاکسپاری خودشان را تماشا می‌کنند. این هم معنای خاصی ندارد. ذهن دارد برای خودش داستانی درباره‌ی تمام شدن یک چیز تعریف می‌کند.

این خواب معمولاً درباره‌ی چیست؟

روان‌شناسی مرگ در خواب را قوی‌ترین تصویری می‌داند که ذهن برای پایان، تغییر یا ترس از دست دادن دارد، و تقریباً هیچ‌وقت آن را حرفی درباره‌ی یک مرگ واقعی نمی‌داند. زیگموند فروید (Sigmund Freud) در کتاب «تعبیر رؤیا» (The Interpretation of Dreams) بخش جداگانه‌ای را به خواب مرگ نزدیکان عزیز اختصاص داد. به گفته‌ی او، خواب‌هایی که صاحبشان در آن‌ها غمی حس نمی‌کند درباره‌ی چیز دیگری هستند؛ خواب‌هایی که در آن‌ها خواب‌بیننده سوگواری می‌کند، سخت‌ترین‌ها هستند. تعبیر معروف او این بود که این خواب‌ها بیانگر یک آرزو هستند، ولی در توضیح آن دقت می‌کرد: این نظریه لازم نمی‌داند که خواب‌بیننده همین حالا مرگ آن شخص را بخواهد؛ «به این نتیجه بسنده می‌کند که خواب‌بیننده در لحظه‌ای از کودکی مرگ او را آرزو کرده است». نکته‌ی آرام‌تری در همان صفحه‌ها کاربردی‌تر است: فروید دید این خواب‌ها بیشتر وقت‌ها با «نگرانی برای جان فرد عزیز» در بیداری شروع می‌شوند، مثل بیماری پدر یا مادر، همسری که هنوز به خانه نیامده یا تب بچه. نگرانی روز در خواب همان شب به یک مرگ تبدیل می‌شود.

• ترس از دست دادن کسی. عشقی که نگرانی‌اش جایی برای رفتن ندارد: پدر و مادری که پیر می‌شوند، ترس ناگهانی برای سلامت همسر، فرزندی که تازه رانندگی را شروع کرده. خواب به تو اجازه می‌دهد از دست دادن را از قبل و بدون هیچ خطر واقعی حس کنی. پژوهشگران سوگ به این می‌گویند سوگ پیش‌بینانه (anticipatory grief): بخشی از دلبستگی است، نه نشانه یا پیشگویی یک مرگ.
• رابطه‌ای که در حال تغییر است. خواب مرگ فرزند اغلب وقتی می‌آید که بچه در حال تغییر است: رفتن به مدرسه، ترک خانه، تبدیل شدن به آدمی که دیگر کاملاً نمی‌شناسی‌اش. همین در مورد پدر یا مادری که رو به ضعف می‌رود هم صدق می‌کند، یا همسری که رابطه‌تان با او وارد مرحله تازه‌ای شده است.
• پایان یک فصل از زندگی خودت. مرگ خودت معمولاً نشان بسته شدن یک دوره از زندگی است: یک شغل، یک شهر، یک ازدواج، یک عادت، یا بیماری‌ای که دارد خوب می‌شود. این خواب‌ها اغلب به‌طرز شگفت‌آوری آرام‌اند.
• خشمی که به خودت اعتراف نکرده‌ای. کشتن کسی در خواب ترسناک است و تقریباً هیچ‌وقت درباره خشونت واقعی نیست. معمولاً خشم است، دلخوری است، یا این‌که دلت می‌خواهد از زیر نفوذ کسی آزاد شوی؛ آن هم در شدیدترین شکلی که ذهن پیدا می‌کند.
• این‌که همه‌چیز زیادی شده یا احساس امنیت نمی‌کنی. کشته شدن یا تحت تعقیب بودن معمولاً بعد از دوره‌هایی می‌آید که بی‌قدرت بودی: محیط کاری خصمانه، رابطه‌ای که نمی‌توانی در آن «نه» بگویی، یک بدهی، یک تشخیص پزشکی.
• دگرگونی. کارل یونگ مرگ در خواب را تصویر روان از دگرگونی تعبیر می‌کرد. او در «روح و مرگ» می‌گوید ناخودآگاه با مرگ به‌طرز شگفت‌آوری آرام برخورد می‌کند و آن را مقصد می‌بیند، نه فاجعه.

از میانه زندگی به بعد، فقط کسی واقعاً زنده می‌ماند که آماده باشد همراه زندگی بمیرد.

Carl Jung, The Soul and Death (1934), Collected Works volume 8, paragraph 800

مطمئن‌ترین سرنخ این است که چه حسی داشتی و بعد از آن، این‌که چه کسی مُرد. از خودت بپرس لحظه مرگ چه حسی داشتی (وحشت، سوگ، آسودگی، آرامش، احساس گناه) و در بیداری کجای زندگی‌ات همین حس را داشته‌ای. مرگ پدر یا مادری که تو را به گریه می‌اندازد معمولاً درباره عشق و ترس است؛ مرگی که هیچ حسی در تو برنمی‌انگیزد معمولاً به چیزی برمی‌گردد که آن پدر یا مادر نمایندگی می‌کند. کار تعبیر یونگی دقیقاً همین است.

انواع رایج این خواب و معنای معمول هر کدام

معنای خواب را این‌ها تعیین می‌کند: چه کسی می‌میرد، چطور می‌میرد و تو چه حسی داری. هیچ‌کدام پیشگویی نیست.

معنی معنوی مرگ در خواب

در سنت‌های معنوی، مرگ در خواب را همان‌طور می‌بینند که پاییز را: بخشی از یک چرخه که راه را برای بخش بعدی باز می‌کند. مرگ بزرگ‌ترین نماد دگرگونی است، برای همین این خواب را نشانه‌ی این می‌دانند که چیزی در زندگی‌تان به پایان رسیده و دارد رها می‌شود. خوابِ مرگِ آرام را نشانه‌ی آمادگی می‌دانند و مرگی را که در خواب با آن می‌جنگید، نشانه‌ی اینکه خودِ شما دارید به چیزی که زمانش گذشته چنگ می‌زنید. بسیاری از استادان معنوی اضافه می‌کنند که کسی که در خواب می‌میرد، نمایندهٔ بخشی از وجود خودتان است: مرگ پدر دعوتی است برای اینکه اقتدار خودتان را به دست بگیرید، مرگ مادر تغییری است در شیوه‌ی مراقبت از خودتان، و مرگ کودک پایان یافتن یک معصومیت است.

رویکرد دوم این خواب را سوگواریِ پیش‌از‌موعدِ روح می‌داند: عشقی که غم از دست دادنی را تمرین می‌کند که تحملش را ندارد، تا شما همین حالا آن آدم را بیشتر قدر بدانید. توصیه‌ای هم که همراهش می‌آید ساده‌ترین توصیه‌ی این مقاله است: بهش زنگ بزنید. رویکرد سوم باورهای عامیانه است. در باورهای عامیانه‌ی ایرانی، مرگ در خواب را معمولاً برعکس تعبیر می‌کنند و دیدن مرگ همسر را نشانه‌ی عمر طولانی او می‌دانند. در سنت چینی هم کتاب‌های تعبیر خواب منسوب به ژو گونگ (Zhou Gong) می‌گویند اگر در خواب یکی از اقوام یا دوستانتان بمیرد، عمرش دراز خواهد بود. اینها باور هستند، نه یافته‌ی علمی، اما حقیقتی در خودشان دارند: آدم‌ها در بیشتر تاریخ می‌دانستند که این خواب خبر از مرگی نمی‌دهد.

تعبیر دیدن مرگ در خواب از نظر اسلام

در اسلام، خواب و مرگ همسایه‌ی هم هستند و این پیوند از قرآن شروع می‌شود. در سوره‌ی زمر (آیه‌ی 42) آمده است: «خدا جان‌ها را به هنگام مرگشان می‌گیرد و آنها را که نمرده‌اند در خوابشان؛ پس آن را که مرگ را بر او مقرر کرده نگه می‌دارد و دیگری را تا زمانی معیّن (اجل) بازمی‌گرداند.» خواب مرگ کوچک است و بیدار شدن رستاخیزی کوچک، و برای همین پیامبر اکرم (ص) هر صبح هنگام بیدار شدن این دعا را می‌خواندند:

سپاس خدایی را که ما را پس از میراندن زنده کرد و بازگشت به سوی اوست.

The Prophet Muhammad’s waking supplication, narrated by Hudhaifa, Sahih al-Bukhari, Book of Invocations (6312)

مسلمانی که مرگ را در خواب می‌بیند، در سنتی خواب می‌بیند که هر شب خوابیدن را تمرینی برای مرگ می‌داند. قرآن می‌فرماید: «هر نفسی چشندهٔ مرگ است» (آل‌عمران 185 و عنکبوت 57) و خوابی که این حقیقت را به دل آدم بنشاند، دعوتی است به دعا کردن و سر و سامان دادن به کارها و حق‌وحساب‌ها. بعد عالمان می‌پرسند این خواب از کدام نوع است. پیامبر آموختند که خواب سه نوع است: بشارتی از جانب خدا، خوابی غم‌انگیز از شیطان، و خوابی از آنچه آدم با خودش فکر می‌کرده است (صحیح مسلم 2263). خوابِ مرگ بعد از روزی که نگران بیماریِ پدر یا مادرتان بوده‌اید از نوع سوم است. اگر خوابی ترسناک باشد، از نوع دوم است: از شرّش به خدا پناه ببرید، به پهلوی دیگر بغلتید و برای هیچ‌کس تعریفش نکنید.

در مجموعه‌های کلاسیکی که به ابن‌سیرین نسبت داده می‌شود، مرگ را نماد می‌دانند و بیشتر وقت‌ها تعبیرش خوش‌یمن است. اگر خودت را بدون بیماری، سوگواری و تشییع جنازه مرده ببینی، تعبیرش عمر دراز است، و برای کسی که زیر بار غصه است، گشایشی که در راه است. سکرات مرگ را به سفر، ازدواج یا نقل‌مکان به خانه‌ای نو تعبیر کرده‌اند و مرگ را در کل به پشیمانی و توبه از گناه. هشدارها به جزئیات خواب بستگی دارد: غسل داده شدن، کفن شدن و به خاک سپرده شدن را به غرق شدن در دنیا و سست شدن ایمان تعبیر می‌کنند؛ بیرون آمدن از قبر را هم نشانه توبه می‌دانند. کشته شدن را به عمر دراز و سودی تعبیر کرده‌اند که اغلب از طرف همان قاتل می‌رسد. کشتن یک نفر در خواب مسئله‌ای جدی و ظلمی در حق کشته‌شده تعبیر شده، اما همین مجموعه‌ها آن را رهایی از غم و اندوه هم دانسته‌اند. تشییع جنازه‌ای که عزاداران در آن گریه می‌کنند پایان خوشی دارد، تشییعی که کسی همراهش نشود یعنی از دست دادن جایگاه و اعتبار، و زنی که تشییع جنازه خودش را ببیند به‌زودی ازدواج می‌کند. در سایت‌ها و ستون‌های پرطرفدار تعبیر خواب هم می‌گویند مردن یک آدم زنده یعنی عمر طولانی برای او؛ این بیشتر باور عامیانه‌ای است که دور متن‌های کلاسیک شکل گرفته و در خود آن متن‌ها چنین جمله‌ای نیست.

هیچ‌کدام از این تعبیرها حکم قطعی نیست و فقط سنت تعبیر است. تعبیرکنندگان تأکید می‌کنند که وضع و حال خواب‌بیننده باید در نظر گرفته شود، و هیچ تصمیم، ترس یا اتهامی را نباید بر پایه یک خواب گذاشت. اگر خواب تکرار شد، سنت و روان‌شناس یک توصیه می‌کنند: به نگرانی‌ای که زیر این خواب است نگاه کن.

تعبیر خواب مرگ در انجیل و مسیحیت

در انجیل آیه‌ای درباره خواب دیدن مرگ نیست، اما درباره مرگ و خواب خیلی چیزها گفته شده. وقتی ایلعازر می‌میرد، عیسی به شاگردان می‌گوید: «دوست ما ایلعازر به خواب رفته است، اما من می‌روم تا او را از خواب بیدار کنم.» و وقتی شاگردان گمان می‌کنند منظورش خواب معمولی است، صریح می‌گوید: «ایلعازر مرده است» (یوحنا 11:11-14). پولس هم برای ایمانداران درگذشته همین واژه، یعنی خواب، را به کار می‌برد: «ای برادران، نمی‌خواهیم درباره آنان که در مسیح خوابیده‌اند بی‌خبر بمانید، مبادا مانند دیگران که امید ندارند اندوهگین شوید» (اول تسالونیکیان 4:13). برای یک مسیحی، گفتن «خواب» به جای مرگ یک تعبیر مؤدبانه برای دور زدن کلمه نیست، بلکه یک آموزه است. به این ترتیب، خواب مردن از تصویری استفاده می‌کند که کتاب مقدس پیش‌تر آن را آرام و ملایم کرده است.

دو برداشت دیگر هم از این خواب هست. اولی تحول است: «پس با تعمید در مرگ او دفن شدیم تا همان‌طور که مسیح به جلال پدر از مردگان برخاست، ما نیز در تازگی زندگی گام برداریم»، و «انسانیت کهنه ما با او مصلوب شد» (رومیان 6:4-6). خواب مرگ خود را معمولاً با همین نگاه تعبیر می‌کنند: یعنی خودِ قدیمی کنار گذاشته می‌شود تا چیزی تازه جان بگیرد؛ پولس حتی از شکل روزمره‌اش حرف می‌زند: «هر روز می‌میرم» (اول قرنتیان 15:31). برداشت دوم آرامش گرفتن است. «حتی اگر از وادی سایه مرگ بگذرم، از هیچ بدی نمی‌ترسم، زیرا تو با من هستی» (مزمور 23:4) آیه‌ای است که بیشتر مسیحیان بعد از دیدن خواب مرگ سراغش می‌روند، و پولس مستقیم به همین ترس پاسخ می‌دهد: «ای مرگ، پیروزی تو کجاست؟ ای مرگ، نیش تو کجاست؟» (اول قرنتیان 15:55). جامعه هم ساده‌ترین حرف را می‌زند: «برای به دنیا آمدن وقتی هست و برای مردن وقتی» (3:2). در راهنمای ما درباره تعبیر خواب در انجیل می‌خوانی که ایمانداران خواب را با کتاب مقدس می‌سنجند، نه با ترس.

وقتی خواب مرگ مدام تکرار می‌شود

یک خواب مرگ بعد از هفته‌ای سخت از تو کاری نمی‌خواهد؛ کمی استراحت کافی است. اما اگر پشت سر هم تکرار شود، موضوع فرق می‌کند. مثل بقیه خواب‌های تکراری، وقتی نگرانی بیداری‌ای که پشتشان است اسم‌گذاری و رسیدگی شود، معمولاً تمام می‌شوند.

1. همان صبح بنویسش. چه کسی مرد، چطور مرد، چه کسی آنجا بود و تو چه حسی داشتی. بعد از سه چهار یادداشت الگو معلوم می‌شود: همان آدم، همان شکل مردن، همان محرک.
2. اسم باختی را که از آن می‌ترسی بگذار. این جمله را کامل کن: «چیزی که از دست دادنش می‌ترسم...». اغلب آن چیز خودِ آدم نیست، بلکه چیزی است که با او می‌آید: مراقبت شدن، مورد نیاز بودن، شناخته شدن.
3. ببین روز قبل چه شده بود. وقت دکتر پدر یا مادر، دیر رسیدن همسرت با ماشین، اولین شبی که بچه‌ات جای دیگری خوابید. خواب‌های مرگ دور ترس‌های کوچک و واقعی‌ای جمع می‌شوند که در طول روز فرصت نکردی حسشان کنی.
4. کاری را که خواب از تو می‌خواهد انجام بده. به پدر یا مادرت زنگ بزن. برای خودت یا برای آن‌ها وقت چکاپ بگیر. حرفی را که نگفته‌ای به همسرت بگو. وقتی پایانی را که خواب نشانش می‌دهد در بیداری رو در رو ببینی، خواب کمرنگ می‌شود.
5. با خشمت صادقانه روبه‌رو شو. اگر خوابِ کشتن کسی را دیده‌ای، بنویس آن آدم چه کرده و تو چه چیزی را نگفته‌ای. خشمی که روی کاغذ آمده باشد دیگر به خواب نیازی ندارد.
6. اگر تمام نمی‌شود، کمک بگیر. اگر خواب‌ها ماه‌ها ادامه پیدا کرد، بعد از بیدار شدن دلهره‌ای در تو می‌ماند، یا بعد از یک فقدان واقعی یا اتفاقی آسیب‌زا شروع شد، با پزشک یا روان‌درمانگر حرف بزن. کابوس‌ها درمان می‌شوند، و سوگ، حتی سوگ کسی که هنوز زنده است، نباید تنهایی تحمل شود.

یک نکته با ملایمت برای کسانی که عزیزشان در آخرین روزهای زندگی است. در پژوهشی که کریستوفر کر (Christopher Kerr) در سال 2014 در یک مرکز مراقبت‌های تسکینی (هاسپیس) انجام داد و منتشر کرد، بیشتر آن 59 بیمار گفتند دست‌کم یک بار خواب یا رؤیایی کاملاً زنده دیده‌اند، معمولاً از دوستان و بستگانی که قبلاً از دنیا رفته بودند. هرچه مرگ نزدیک‌تر می‌شد، این خواب‌ها آرامش‌بخش‌تر می‌شدند. اگر کسی که از او مراقبت می‌کنید چنین خوابی را برایتان تعریف کرد، لازم نیست حرفش را اصلاح کنید یا رد کنید. کافی است فقط گوش بدهید.

خواب مرگ تقریباً هیچ‌وقت درباره‌ی یک مرگ واقعی نیست. درباره‌ی دوست داشتن و ترس از دست دادن است، درباره‌ی پایان‌ها و آن بخشی از وجودمان که برای دوام آوردن باید تغییر کند. پژوهش‌ها می‌گویند این خواب شایع است، سنت‌ها آن را یک یادآوری می‌دانند نه یک حکم، و کسانی که آن را دیده‌اند، یعنی بیش از نیمی از ما، هنوز زنده‌اند. برای فهمیدن تعبیر خواب خودت، آن را در Ruya بنویس و با روش تعبیری که به نگاه تو به خواب نزدیک‌تر است بررسی کن: روش شناختی برای نگرانی پشت خواب، روش یونگی برای تغییری که شاید خبرش را می‌دهد، روش معنوی برای پایانی که نشانش می‌دهد، و روش اسلامی یا مسیحی برای پرسش‌هایی که درباره‌ی فانی بودن و امید پیش می‌آورد. یک خواب، و جوابی که مال خودت است.