के सपनाले भविष्य बताउन सक्छ? विज्ञान र धर्मले के भन्छन्

तपाईंले वर्षौंदेखि सम्झनासम्म नगरेको पुरानो साथीको सपना देख्नुहुन्छ, अनि भोलिपल्ट बिहान उनीहरूको नाम तपाईंको फोनको स्क्रिनमा देखिन्छ। वा सपना अझ डर लाग्दो हुन्छ - दुर्घटना, बाढी, अन्त्येष्टि, अनि केही दिनपछि समाचारमा त्यससँग निकै मिल्दोजुल्दो घटना आउँछ। यस्ता अनुभवहरू निकै रहस्यमय लाग्छन्, र सपनाबारे सोधिने सबैभन्दा पुराना प्रश्नमध्ये यो पनि एक हो। के सपना मार्फत घटना हुनुअघि नै भविष्य देख्न सकिन्छ?

यस प्रश्नको उत्तर मानिसहरूले मन्दिर, अगमवक्ता, सरकारी अभिलेख र चर्चित चलचित्रमार्फत खोज्ने प्रयास गरेका छन्। यस मार्गदर्शिकामा यी सबै पक्ष समेटिएका छन् - बेलायतको सबैभन्दा भीषण विपत्तिमध्ये एउटाअघि सपना देखेकी एक स्कुले बालिकाको कथा र त्यसबाट प्रेरित अनौठो आधिकारिक अनुसन्धान, लिंकन, ट्वेन, टाइटानिक र युङसँग जोडिएका चर्चित पूर्वाभासयुक्त सपनाहरू, संयोगको गणित र आधुनिक निद्रा विज्ञानले वास्तवमा के भन्छ, चिकित्साशास्त्रले सपना वर्षौंअघि चेतावनी दिन सक्ने मान्ने एउटा विशेष अवस्था, इस्लाम, बाइबल र विश्वका विभिन्न संस्कृतिहरूले भविष्यसूचक सपनालाई कसरी बुझ्छन्, यही अवधारणामा आधारित उत्कृष्ट चलचित्रहरू, र आज रातिदेखि आफ्नै सपनामा प्रयोग गर्न सकिने एउटा सरल र इमानदार परीक्षण।

Aberfan विपत्तिअघि देखिएको सपना

२० अक्टोबर १९६६ मा वेल्सको खानी गाउँ Aberfan मा १० वर्षीया एरिल माई जोन्सले आफूले भर्खरै देखेको सपना आफ्नी आमालाई यसरी सुनाएकी थिइन्:

"मैले सपनामा स्कूल गएँ, तर त्यहाँ स्कूल नै थिएन। कुनै कालो वस्तुले सबै ढाकेको थियो।"

Eryl Mai Jones, aged 10, the day before the Aberfan disaster (1966)

भोलिपल्ट बिहान गाउँमाथिको पहाडमा रहेको कोइला खानीको फोहोरको थुप्रो भत्कियो। कोइलाको कालो लेदोको विशाल भेल तल झरेर Pantglas Junior School पुरियो। १४४ जनाको मृत्यु भयो, जसमा ११६ जना बालबालिका थिए। एरिल माई पनि तीमध्ये एक थिइन्। त्यसपछिका हप्ताहरूमा मनोचिकित्सक जोन बार्कर Aberfan पुगे। उनलाई यस्तो जिज्ञासा थियो कि के ठूला विपत्तिको कुनै पूर्वछायाँ पहिले नै देखिन्छ? लन्डनको एउटा पत्रिकाको सहयोगमा उनले सार्वजनिक आह्वान गरे - के कसैले यो विपत्ति हुनुअघि यसको पूर्वाभास पाएको थियो वा यस्तो सपना देखेको थियो? ७६ वटा जवाफ आए। अधिकांशको पुष्टि गर्न सकिएन। तर एरिल माईको सपना सहित केही घटनामा सम्बन्धित व्यक्तिले विपत्तिअघि नै अरूलाई आफ्नो सपना सुनाएको प्रमाण भेटियो, र बार्करका लागि ती घटनालाई सहजै बेवास्ता गर्न गाह्रो थियो।

त्यसपछि जे भयो, त्यो कथा उपन्यासजस्तै सुनिन्छ, तर यो सपनाको इतिहासका सबैभन्दा अनौठा वास्तविक घटनामध्ये एक हो। सन् १९६७ मा बार्कर र विज्ञान पत्रकार पिटर फेयरलीले British Premonitions Bureau स्थापना गरे। यहाँ सर्वसाधारणले आफूले देखेका सपना वा पूर्वाभास त्यही बेला दर्ता गर्न सक्थे, ताकि पछि कुनै घटना मिल्दा सम्झनाको भरमा होइन, मिति भएको अभिलेखसँग तुलना गरेर पुष्टि गर्न सकियोस्। एक वर्षपछि न्यूयोर्कमा Robert Nelson ले सञ्चालन गरेको Central Premonitions Registry पनि खुल्यो। केही वर्षसम्म एटलान्टिक महासागरका दुवै किनारका यी दुई सहरमा सपनाको आधारमा प्रारम्भिक चेतावनी प्रणालीजस्तै एउटा अनौपचारिक व्यवस्था सञ्चालन भयो।

यसको नतिजा नै सबैभन्दा शिक्षाप्रद पक्ष हो। लन्डनको ब्युरोले पहिलो अठार महिनामा करिब एक हजार पूर्वाभास दर्ता गरेको थियो। तीमध्ये अधिकांश कुनै पनि घटनासँग मेल खाएनन्, र एउटा पनि विपत्तिलाई रोक्न सकिएन। केही व्यक्तिका पूर्वाभास भने पटकपटक मिलेजस्तो देखिन्थ्यो, र सबैभन्दा अनौठो मोड यहीँ छ। Sam Knight ले आफ्नो पुस्तक The Premonitions Bureau मा उल्लेख गरेअनुसार कार्यालयका सबैभन्दा भरपर्दा दुई संवाददाताले बार्कर आफैं चाँडै मृत्यु हुने चेतावनी दिएका थिए। सन् १९६८ मा ४४ वर्षको उमेरमा बार्करको मस्तिष्कमा रक्तस्राव भएर मृत्यु भयो। केही वर्षमै यी ब्युरोहरू बन्द भए, तर तिनले उठाएको मूल प्रश्न भने बाँकी रह्यो। के यी मिलेका घटनाहरू वास्तवमै भविष्यका झलक थिए, वा कसैले गणना नगरेका हजारौं नमिलेका पूर्वाभासमध्ये संयोगवश मिलेका केही उदाहरण मात्र थिए?

इतिहासमा बारम्बार सुनाइने चर्चित सपनाहरू

सन् १८६५ को वसन्तमा अब्राहम लिंकनले आफ्नी पत्नी र आफ्ना अंगरक्षक Ward Hill Lamon सहित केही निकट साथीलाई आफूले देखेको एउटा सपना सुनाएको भनिन्छ। सपनामा ह्वाइट हाउस रुवाइको आवाजले भरिएको थियो। त्यो आवाजको स्रोत खोज्दै कोठाबाट कोठा घुम्दा लिंकन East Room मा पुगे, जहाँ सैनिकहरूको पहरामा एउटा मञ्चमाथि राखिएको शवपेटिका थियो र वरिपरि शोकाकुल मानिसहरू उभिएका थिए।

"ह्वाइट हाउसमा को मरेको हो?" मैले एक सैनिकलाई सोधेँ। उसले जवाफ दियो, "राष्ट्रपति। उनको एक हत्याराले हत्या गरेको हो।"

Abraham Lincoln's dream, as recalled by Ward Hill Lamon (Recollections of Abraham Lincoln, 1895)

केही दिनपछि लिंकनको हत्या भयो, र त्यो सपना इतिहासकै सबैभन्दा धेरै उद्धृत गरिने पूर्वाभासपूर्ण सपनाहरूमध्ये एक बन्यो। तर यससँग जोडिएको एउटा महत्त्वपूर्ण तथ्य पनि छ: यसको एकमात्र स्रोत Lamon को संस्मरण हो, जुन त्यो घटनाको करिब तीस वर्षपछि प्रकाशित भएको थियो। त्यतिबेला कसैले पनि त्यो सपना लिखित रूपमा अभिलेख गरेको थिएन। यसले कथा झुटो हो भन्ने प्रमाणित गर्दैन। तर यसलाई पुष्टि गर्न नसकिने बनाउँछ, र यही समस्या प्रायः सबै चर्चित भविष्यसूचक सपनाहरूमा देखिन्छ।

मार्क ट्वेनले यसभन्दा पनि अनौठो घटना सुनाएका छन्। सन् १८५८ मा, युवा Samuel Clemens का रूपमा उनी मिसिसिपी नदीका स्टीमबोटमा आफ्ना प्रिय कान्छा भाइ Henry सँग काम गर्थे। एक रात उनले सपना देखे - Henry को शव दुईवटा कुर्सीमाथि राखिएको धातुको कफिनमा थियो। उनको छातीमाथि सेता फूलहरूको गुच्छा थियो, जसको बीचमा एउटा गाढा रातो फूल थियो। केही सातापछि Memphis नजिक Pennsylvania नामक स्टीमबोटको बायलर विस्फोट भयो, र Henry घाइते भई मृत्यु भए। Samuel जब मृतकहरू राखिएको कोठामा पुगे, उनले आफ्ना भाइलाई ठीक सपनामा देखेजस्तै दुई कुर्सीमाथि राखिएको धातुको कफिनमा भेट्टाए। अन्य सबै शव साधारण काठका कफिनमा थिए। Memphis का मानिसहरूले सबैको प्रिय युवा क्लर्कका लागि राम्रो कफिन जुटाउन चन्दा उठाएका थिए। उनी त्यहीँ उभिरहेका बेला एक वृद्ध महिलाले Henry को छातीमा सेता फूलहरूको गुच्छा राखिन्, जसको बीचमा एउटा रातो गुलाब थियो। ट्वेनले जीवनभर यो सपना सुनाइरहे। तर यो पहिलो पटक उनको मृत्युपछि, सन् १९१२ मा प्रकाशित आधिकारिक जीवनीमा मात्र छापिएको थियो। आधा शताब्दीसम्म दोहोर्‍याएर सुनाइएको स्मृतिमा विवरणहरू समयसँगै अझ स्पष्ट र नाटकीय बन्नु अस्वाभाविक होइन।

टाइटानिकसँग सम्बन्धित पूर्वाभासका कथामध्ये एउटा भने असाधारण रूपमा राम्रो अभिलेखसहित उपलब्ध छ। लन्डनका व्यवसायी J. Connon Middleton ले टाइटानिकको पहिलो यात्राका लागि टिकट लिएका थिए। लगातार दुई रात उनले एउटा विशाल जहाज "समुद्रमा उल्टिएको अवस्थामा, किल माथितिर फर्किएको, र यात्रु तथा चालकदल वरिपरि पौडिरहेका" देखेको सपना देखे। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, जहाज यात्रा सुरु हुनुअघि नै उनले यो सपना आफ्नी श्रीमती र साथीहरूलाई सुनाएका थिए, र पछि ती साक्षीहरूले त्यसको पुष्टि पनि गरे। तर यहाँ पनि अर्को तथ्य महत्त्वपूर्ण छ: Middleton ले सपना देखेका कारण यात्रा रद्द गरेका थिएनन्। न्यूयोर्कमा हुने व्यापार सम्मेलन स्थगित भएपछि उनले यात्रा सुरु हुनुभन्दा चार दिनअघि सामान्य व्यावसायिक कारणले टिकट छोडेका थिए। करिब पचास वर्षपछि अनुसन्धानकर्ता Ian Stevenson ले Journal of the American Society for Psychical Research का लागि टाइटानिकसँग सम्बन्धित पूर्वाभासका दाबीहरूको अध्ययन गर्दा, घटना हुनुअघि नै अरूले पुष्टि गरेका निकै थोरै घटनामध्ये Middleton को घटना एक थियो। बाँकी अधिकांश कथाहरू भने दुर्घटनापछि मात्र सुनाइएका थिए।

महान मनोवैज्ञानिकहरू पनि यस्ता अनुभवबाट अछुतो रहेनन्। सन् १९१३ को अक्टोबरमा Carl Jung ले दुई पटक जाग्रामै युरोपलाई डुबाउने विशाल बाढीको दृश्य देखे, जसको पानी रगतजस्तै रातो बन्दै गएको थियो। त्यसपछि सन् १९१४ को वसन्तभर उनले तीन पटक गर्मीयामकै बीचमा सम्पूर्ण युरोप आर्कटिकको बरफले ढाकिएको र निर्जीव बनेको सपना देखे। सुरुमा Jung लाई आफू मानसिक रूपमा असन्तुलित हुँदैछु भन्ने डर लाग्यो। तर त्यही वर्ष अगस्टमा पहिलो विश्वयुद्ध सुरु भएपछि उनले फरक निष्कर्ष निकाले: मानिसको मनले घटना घट्नुभन्दा धेरैअघि नै सामूहिक मनोवृत्तिमा जम्मा भइरहेको संकटको आभास पाउन सक्छ। उनले यी दृश्यलाई शाब्दिक भविष्यवाणीका रूपमा होइन, बरु मानव मनको गहिरो संवेदनशीलताको प्रमाणका रूपमा हेरे। यी दुवै अनुभव उनको संस्मरण Memories, Dreams, Reflections मा वर्णन गरिएका छन्।

विज्ञानले वास्तवमा के भन्छ?

सबैभन्दा पहिले गणितबाट सुरु गरौं, किनकि धेरै रहस्य त्यसैले आफैं स्पष्ट पारिदिन्छ। सांख्यिकीविद् Persi Diaconis र Frederick Mosteller ले यसलाई 'साँच्चै ठूलो संख्याको नियम' (Law of Truly Large Numbers) नाम दिएका छन्। यसको अर्थ, नमुना पर्याप्त ठूलो भयो भने जति अनौठो संयोग भए पनि त्यो केवल सम्भव मात्र होइन, अपेक्षित पनि हुन्छ। यहाँ नमुना अत्यन्त विशाल छ। संसारका करिब आठ अर्ब मानिसले हरेक रात धेरै पटक सपना देख्छन्, जसले गर्दा दैनिक दशौं अर्ब सपनाका दृश्यहरू सिर्जना हुन्छन्। यदि भोलिपल्टको घटनासँग मिल्ने सपना देखिने सम्भावना साँच्चै दस लाखमा एक मात्र भए पनि, पृथ्वीमा हरेक रात त्यस्ता हजारौं घटना हुने नै छन्। जसलाई यस्तो अनुभव हुन्छ, उनीहरूले त्यो जीवनभर सम्झन्छन् र वर्षौंसम्म अरूलाई सुनाउँछन्। तर कुनै घटनासँग नमिलेका अर्बौं सपना भने कसैले गन्दैन, किनकि सुनाउनुपर्ने कुनै कथा नै हुँदैन।

त्यसपछि स्मृतिले पनि कथालाई बिस्तारै परिवर्तन गर्न थाल्छ। हामीले मिलेका सपनाहरू मात्र सम्झन्छौं, नमिलेका बिर्सिन्छौं। सपनाहरू आफैं अस्पष्ट हुने भएकाले एउटै दृश्यलाई पछि भएका धेरै फरक घटनासँग जोड्न सकिन्छ। अझ घटना भइसकेपछि बारम्बार सुनाइएको सपना त्यसै घटनाका विवरण समेट्दै जान्छ। यही कारणले दशकौंपछि मात्र लेखिएका लिंकन र ट्वेनका कथाहरूको सत्यता मूल्याङ्कन गर्न निकै कठिन हुन्छ। तर जब मानिसहरूलाई पहिले नै मितिसहित सपना लेख्न लगाइन्छ र त्यसपछि मात्र मिलान खोजिन्छ, त्यस्ता उल्लेखनीय मेलहरूको संख्या सम्भावनाले अनुमान गरेजत्तिकै सीमित देखिन्छ। सपना बदलिएको हुँदैन, बदलिएको हुन्छ अभिलेख राख्ने तरिका।

विज्ञानले भविष्यबोध वा प्रिकग्निसनलाई पनि निष्पक्ष रूपमा परीक्षण गरेको छ, र त्यसको परिणाम अर्कै कारणले चर्चित बन्यो। सन् २०११ मा Cornell विश्वविद्यालयका मनोवैज्ञानिक Daryl Bem ले Feeling the Future शीर्षकको अनुसन्धान प्रतिष्ठित जर्नलमा प्रकाशित गरे। नौवटा प्रयोगबाट उनले मानिसहरूको प्रतिक्रिया अझै घट्न बाँकी घटनाले पनि प्रभावित हुन सक्छ भन्ने देखिएको दाबी गरे। अनुसन्धानको विधि सामान्य र स्वीकार्य देखिन्थ्यो, र समस्या पनि त्यही थियो। जब अन्य अनुसन्धानकर्ताहरूले ती प्रयोग फेरि दोहोर्‍याए, त्यस्ता प्रभावहरू देखिएनन्। Stuart Ritchie, Richard Wiseman र Christopher French को चर्चित पुनरावृत्ति अध्ययनले पनि कुनै प्रमाण फेला पारेन। यस घटनाले मनोविज्ञानमा अहिले 'रिप्लिकेसन क्राइसिस' (replication crisis) भनेर चिनिने व्यापक आत्मसमीक्षालाई गति दियो, जसले सामान्य अनुसन्धान विधिबाट पनि कसरी भ्रमपूर्ण सकारात्मक नतिजा आउन सक्छ भन्ने देखायो। आजसम्मको निष्कर्ष स्पष्ट छ: संयोग र पछिको व्याख्यालाई हटाएर परीक्षण गर्दा, मानव मनले भविष्यबाट जानकारी प्राप्त गर्छ भन्ने दाबी टिक्न सकेको छैन।

जब सपनाले साँच्चै अरूभन्दा पहिले केही थाहा पाउँछ

तर चिकित्सा विज्ञानले भविष्यसँग सम्बन्धित एउटा वास्तविक भविष्यसूचक सपना-सम्बन्धी अवस्थालाई भने स्वीकार गरेको छ। REM निद्रा व्यवहार विकार (REM sleep behaviour disorder) मा सपनाको समयमा शरीर स्वाभाविक रूपमा हुने पक्षाघातजस्तो निष्क्रिय अवस्थामा रहँदैन, जसका कारण सुतिरहेको व्यक्तिले सपना वास्तविक जीवनमै अभिनय गर्न थाल्छ - मुक्का हान्ने, चिच्याउने, ओछ्यानबाट हाम फाल्ने, विशेष गरी आक्रमण वा पछ्याइँदै गरेको सपना देख्दा। दीर्घकालीन अध्ययनहरूले एउटा महत्त्वपूर्ण र गम्भीर तथ्य देखाएका छन्। सपनासँग सम्बन्धित यो परिवर्तन प्रायः पार्किन्सन रोग र त्यससँग सम्बन्धित अन्य अवस्थाहरू देखिनुभन्दा धेरै वर्ष, कहिलेकाहीँ दशकौंअघि नै सुरु हुन्छ, र यस्तो विकार भएका धेरैजसो मानिसहरूमा पछि तीमध्ये कुनै न कुनै अवस्था विकसित हुन्छ। अर्थात्, सपना आफैं होइन भने पनि सपनालाई शरीरले कसरी व्यक्त गर्छ भन्ने परिवर्तन मस्तिष्कले दिने प्रारम्भिक चेतावनीमध्ये एक हुन सक्छ। यदि तपाईं बारम्बार हिंसात्मक सपना अभिनय गर्न थाल्नुहुन्छ भने ज्योतिषी वा भविष्यवक्ताभन्दा चिकित्सकलाई जानकारी दिनु उपयुक्त हुन्छ।

यही सिद्धान्तका हल्का रूपहरू भने वैज्ञानिक रूपमा विवादरहित छन्। सपना देख्ने क्रममा मस्तिष्कले शरीरबाट आउने प्रारम्भिक संकेतहरू महसुस गर्न सक्छ, र दिनको समयमा अझै स्पष्ट रूपमा नदेखिएको रोगले लक्षण प्रकट हुनुअघि नै केही दिनसम्म सपनाको विषयवस्तुलाई असर गर्न सक्छ। यो धारणा नयाँ होइन। अरस्तुले "On Divination in Sleep" नामक छोटो ग्रन्थमा यसबारे चर्चा गर्दै दुई हजार वर्षअघि नै आजको विज्ञानसँग धेरै मिल्दोजुल्दो निष्कर्ष निकालेका थिए। धेरैजसो भविष्यसूचक सपना संयोग मात्र हुन्छन्, केहीले शरीरमा सुरु हुँदै गरेको रोगका पहिलो संकेत झल्काउँछन्, र केही भने सपना देखेपछि मानिसको व्यवहार बदलिएकाले वास्तवमै पूरा भएको जस्तो देखिन्छ।

आधुनिक सपना विज्ञानले यसलाई अझ एक कदम अगाडि लैजान्छ, तर भविष्यवाणीभन्दा पनि अनौठो दिशामा। फिनल्यान्डका स्नायु वैज्ञानिक Antti Revonsuo को 'थ्रेट सिमुलेसन थ्योरी' अनुसार सपना मस्तिष्कले हरेक रात जोखिम र खतराको अभ्यास गर्ने स्थानका रूपमा विकसित भएको हो, जसले गर्दा ब्यूँझिएको अवस्थामा त्यस्ता परिस्थितिहरू राम्रोसँग सामना गर्न सकियोस्। यही कारण संसारभरका सपनाहरूमा पछ्याइने, खस्ने र विभिन्न खतराका दृश्यहरू अत्यधिक देखिन्छन्। स्मृतिसम्बन्धी नयाँ अनुसन्धानले अझ व्यापक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ। त्यसअनुसार सपना मस्तिष्कको एउटा सिमुलेसन इन्जिन हो, जसले विगतका अनुभवहरूलाई फेरि संयोजन गरेर अब के हुन सक्छ भन्ने सम्भावनाको नमुना बनाउँछ - परीक्षा, अन्तर्वार्ता वा कठिन संवाद जस्ता अवस्थाहरू। यस दृष्टिकोणबाट हेर्दा तपाईंका सपनाहरू हरेक रात साँच्चिकै भविष्यसँग सम्बन्धित हुन्छन्। तर ती भविष्यवाणी होइनन्, सम्भावित पूर्वानुमान हुन्। ती तपाईंका चिन्ता, बानी र शरीरका संकेतहरूमा आधारित हुन्छन्, र ती 'साँचो' ठहरिने अवस्था प्रायः त्यही हो जब सपनाले तपाईंलाई नै सही रूपमा बुझेको हुन्छ।

धार्मिक परम्पराहरूले के सिकाउँछन्

तथ्याङ्क र आधुनिक विज्ञान विकसित हुनुभन्दा धेरैअघि नै विभिन्न धार्मिक परम्पराहरूले यही प्रश्नबारे गहिरो विचार गरेका थिए, र तिनका उत्तर साधारण 'हो' वा 'होइन' भन्दा धेरै सूक्ष्म छन्। इस्लाममा साँचो सपनालाई विशेष महत्व दिइन्छ। एक प्रसिद्ध हदीसमा धर्मपरायण विश्वासीले देख्ने साँचो सपनालाई पैगम्बरीका छयालिस भागमध्ये एक भनिएको छ, र परम्पराअनुसार पैगम्बर मुहम्मदमाथि वही सुरु हुनुअघि बिहानको उज्यालोजस्तै सत्य हुने सपनाहरूबाट यसको आरम्भ भएको थियो। तर इस्लामी विद्वत् परम्पराले सपनालाई तीन प्रकारमा विभाजन गर्छ - अल्लाहबाट आउने, शैतानबाट आउने र आफ्नै मनबाट आउने। तीमध्ये धेरैजसो सपना अन्तिम श्रेणीमा पर्छन्, त्यसैले सपनाको व्याख्यामा डर वा हतार होइन, ज्ञान र संयमता आवश्यक मानिन्छ। रुया सादिका (ruya sadiqa) के होदेखि दुःस्वप्नपछि अपनाउनुपर्ने इस्लामी शिष्टाचारसम्मका विषय हामीले हाम्रो इस्लाममा साँचो सपना सम्बन्धी मार्गदर्शिकामा समेटेका छौं।

बाइबलको इतिहासमा सपनाले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यूसुफले फिरौनले देखेका सात मोटा र सात दुब्ला गाईको सपनालाई सात वर्षको समृद्धि र सात वर्षको अनिकालका रूपमा व्याख्या गरे, दानिएलले बाबेलका राजाहरूका विचलित सपनाको अर्थ बताए, अर्का यूसुफलाई सपनामा परिवारलाई लिएर मिश्र भाग्न चेतावनी दिइयो, र पूर्वका ज्ञानीहरूलाई हेरोदकहाँ नफर्किन सपनामै चेतावनी प्राप्त भयो। बाइबलले सपनालाई परमेश्वरले मानिससँग बोल्ने माध्यममध्ये एक माने पनि झूटा सपना देखाउने र भविष्यवाणी गर्नेहरूबारे कडा चेतावनी दिन्छ। अगमवक्ता योएलले भविष्यका लागि यस्तो प्रतिज्ञा गरेका छन्:

त्यसपछि म सबै मानिसमाथि आफ्नो आत्मा खन्याउनेछु। तिमीहरूका छोरा-छोरीहरूले अगमवाणी गर्नेछन्, तिमीहरूका वृद्धहरूले सपना देख्नेछन्, र तिमीहरूका युवाहरूले दर्शन देख्नेछन्।

Joel 2:28 (King James Version)

यसको विस्तृत विवरण हाम्रो बाइबलमा सपना सम्बन्धी मार्गदर्शिकामा पढ्न सक्नुहुन्छ। अब अब्राहमिक परम्पराबाहिर हेर्ने हो भने पनि सपनाले भविष्यसँग सम्बन्ध राख्छ भन्ने विश्वास संसारभरि लगभग सर्वव्यापी देखिन्छ - स्फिङ्क्सको छायाँमा निदाएका मिस्री राजकुमार, उपचार दिने सपना पाउन मन्दिरमा सुत्ने ग्रीक तीर्थयात्री, डाँडामा उपवास बसेर दर्शन खोज्ने Lakota समुदाय, वा जापानमा वर्षको पहिलो शुभ सपना। यी सबै परम्पराबारे छुट्टै लेख आवश्यक पर्छ, र त्यस्तो लेख हामीसँग छ: विभिन्न संस्कृतिमा भविष्यसूचक सपना।

आजका धेरै आध्यात्मिक चिन्तकहरू कार्ल युङको दृष्टिकोण पछ्याउँछन्। उनीहरूको विचारमा साँचो भएको सपना 'सिन्क्रोनिसिटी' अर्थात् अर्थपूर्ण संयोग हो। यसको महत्व भविष्य बताउने शक्तिमा होइन, बरु त्यसले तपाईंका बारेमा के देखाउँछ भन्नेमा हुन्छ। यस व्याख्याअनुसार सपनाको काम भविष्यवाणी गर्नु होइन, तयारी गराउनु हो। यसले तपाईंको गहिरो मनले पहिले नै महत्वपूर्ण ठानेको विषयतर्फ ध्यान केन्द्रित गराउँछ, र पछि हुने घटनाले त्यो चिन्ता वास्तवमै वास्तविक थियो भन्ने मात्र पुष्टि गर्छ। यदि तपाईं कुनै प्रभावशाली सपनाले के अर्थ दिन्छ भन्ने बुझ्न चाहनुहुन्छ, भविष्य के बताउँछ भन्ने होइन भने, हाम्रो सपनाको व्याख्या गर्ने विधिहरू सम्बन्धी मार्गदर्शिकामा सपनाको अर्थ बुझ्ने एघार वटा फरक दृष्टिकोणको तुलना गरिएको छ।

चलचित्र र पुस्तकहरूमा भविष्यसूचक सपनाहरू

आज भविष्य देखाउने सपनाप्रतिको आकर्षणलाई लोकप्रिय बनाउने एउटा विशेष व्यक्तित्व थिए, र उनी विमान इन्जिनियर थिए। सन् १९२७ मा बेलायतका अग्रणी विमान डिजाइनर J. W. Dunne ले An Experiment with Time प्रकाशित गरे। त्यसमा उनले आफ्ना सपनाहरूले बारम्बार आफ्नै भविष्यका साना घटनाहरू पहिले नै देखाइदिने दाबी गरे। उनले एउटा सिद्धान्त पनि प्रस्ताव गरे - समयका सबै क्षण एकैसाथ अस्तित्वमा हुन्छन् र सपनामा मन भविष्यतर्फ स्वतन्त्र रूपमा घुम्न सक्छ। साथै उनले एउटा व्यावहारिक उपाय पनि सुझाए: मिति सहित सपनाको डायरी लेख्ने र पछि त्यसलाई आफ्नै जीवनका घटनासँग तुलना गर्ने। यो पुस्तक बेस्टसेलर बन्यो र एक पुस्तालाई आफ्ना सपना लेखेर राख्ने बानी बसाल्यो। यसको प्रभाव J. B. Priestley का समयसम्बन्धी नाटकदेखि J. R. R. Tolkien का अप्रकाशित प्रयोगहरूसम्म फैलिएको देखिन्छ।

त्यसयता चलचित्रहरूले यही कल्पनालाई अनेक रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएका छन्। Minority Report ले भविष्य देख्न सक्ने 'प्रिकग्स' को सहायताले अपराध हुनुअघि नै मानिसलाई दोषी ठहर गरिने संसार देखाउँछ र प्रश्न उठाउँछ - यदि भविष्य पहिले नै थाहा भयो भने, के त्यसलाई टार्न सकिन्छ? Dune मा नायकका भविष्यदर्शी सपनाहरू वरदानभन्दा बढी बोझ र जाल बन्छन्, किनकि बाटो देखिसकेपछि त्यसबाट अलगिन लगभग असम्भव हुन्छ। Premonition र The Dead Zone ले सत्य थाहा हुँदाहुँदै कसैले विश्वास नगर्दाको पीडा देखाउँछन्, जबकि Final Destination शृंखलाले चेतावनी दिने दर्शनलाई भय चलचित्रको सबैभन्दा प्रभावकारी आधार बनायो। Dunne को अवधारणासँग सबैभन्दा नजिक Arrival छ, जहाँ मनले समयलाई एकैपटक अनुभव गर्छ। Twelve Monkeys मा भने बारम्बार दोहोरिने एउटा सपनाभित्र पात्रको जीवनको अन्त्य लुकेको हुन्छ, जसको अर्थ उसले धेरैपछि मात्र बुझ्छ।

यस विचारलाई सबैभन्दा टाढासम्म Ursula K. Le Guin को उपन्यास The Lathe of Heaven ले पुर्‍याएको छ। यसमा एक यस्तो मानिसको कथा छ जसका सपनाहरूले भविष्य बताउँदैनन्, बरु वास्तविकतालाई नै शान्त रूपमा फेरिदिन्छन्। हरेक बिहान संसार उसले सपना देखेअनुसार सधैंदेखि त्यस्तै थियो जस्तो देखिन्छ। यी सबै कथाहरूले वास्तविक भविष्यसूचक सपना अध्ययन गर्ने प्रयासहरूले सामना गरेको एउटै विरोधाभास देखाउँछन्: देख्न सकिने तर उपयोग गर्न नसकिने भविष्य डर लाग्दो हुन्छ, र परिवर्तन गर्न सकिने भविष्य त सुरुबाटै निश्चित थिएन।

सबैभन्दा इमानदार परीक्षण - आफ्नै सपनाको डायरी

राम्रो कुरा के हो भने, सपनासम्बन्धी यस्ता ठूला प्रश्नमध्ये यो एउटा यस्तो विषय हो जसको परीक्षण तपाईं आफैंले गर्न सक्नुहुन्छ। यसको आधार लगभग एक शताब्दीअघि Dunne ले प्रस्ताव गरेको विधि नै हो। तर एउटा नियम भने अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ। सपना वास्तविक घटनासँग मिल्नुअघि नै त्यसलाई लेखेर सुरक्षित गर्नुपर्छ।

1. ब्यूँझनेबित्तिकै मिति र समयसहित सपना लेख्नुहोस्। स्मृतिमा मात्र रहेको भविष्यसूचक दाबी कुनै प्रमाण हुँदैन।
2. सम्भव भएसम्म स्पष्ट विवरण लेख्नुहोस्। नाम, स्थान, संख्या र अन्य विशेष कुरा। अस्पष्ट सपनालाई जुनसुकै घटनासँग मिलाउन सकिन्छ, त्यसैले त्यसले केही प्रमाणित गर्दैन।
3. पछि गएर पुरानो विवरण कहिल्यै सम्पादन नगर्नुहोस्। मिति भएको मूल अभिलेख नै यो परीक्षणको आधार हो।
4. हरेक हप्ता र महिना समीक्षा गर्नुहोस् र इमानदारीपूर्वक मूल्याङ्कन गर्नुहोस्। जति उत्साहले मिलेका घटना गन्नुहुन्छ, नमिलेका पनि त्यत्तिकै गन्नुहोस्।
5. केलाई 'मिलेको' मान्ने भन्ने मापदण्ड पहिले नै तय गर्नुहोस्। घटना भइसकेपछि नियम बनाइयो भने नियम घटनाले नै तय गरिरहेको हुन्छ।

यो अभ्यास तीन महिनासम्म जारी राख्नुभयो भने, मिति भएको अभिलेखले प्रायः सधैं देखाउने कुरा तपाईंले पनि देख्नुहुनेछ: स्मृतिले सम्झाएजति चमत्कार हुँदैनन्, तर आफैंबारे बुझाइ भने धेरै बढ्छ। यो डायरी भविष्य बताउने जादुई साधन बन्न सक्दैन, तर अझ उपयोगी कुरा बन्छ - तपाईंको मनले के कुरा बारम्बार अभ्यास गरिरहेको छ, केको चिन्ता गरिरहेको छ र केका लागि तयार पारिरहेको छ भन्ने अभिलेख। यदि तपाईंलाई सपनाहरू नै कम याद रहन्छन् भने, पहिले हाम्रो सपना कसरी सम्झने मार्गदर्शिका पढ्नुहोस्। Ruya पनि यही उद्देश्यका लागि बनाइएको हो: मिति सहितका निजी सपनाको डायरी, ताकि संयोग हुनुभन्दा पहिले नै तपाईंको अभिलेख सुरक्षित होस्, र कुनै सपना गहिराइमा बुझ्नुपर्ने भए त्यसका लागि उपयोगी व्याख्या गर्ने उपकरणहरू।

जब सपना साँच्चै मिलेजस्तो लाग्छ, के गर्ने?

सबैभन्दा पहिले, हतारमा निष्कर्षमा नपुग्नुहोस्। माथि उल्लेख गरिएका सम्भावनाहरू हेर्दा, वास्तविक घटनासँग मिल्ने सपना अधिकांश मानिसको जीवनमा केही पटक देखिनु असामान्य होइन। यस्तो अनुभवले निकै गहिरो अर्थ बोकेको जस्तो महसुस गराउन सक्छ, तर त्यो अनुभूति आफैंमा प्रमाण भने हुँदैन। सपना र पछि भएको घटना दुवै ताजा हुँदा ठीक-ठीक लेखेर राख्नुहोस्। तुलना गर्दा देखिने फरकहरू प्रायः धेरै अर्थपूर्ण हुन्छन्। केवल सपनाकै आधारमा जीवनका ठूला निर्णय नगर्नुहोस्। मृत्यु वा विपत्तिको सपना देखेर पनि अत्यधिक नआत्तिनुहोस्, किनकि यस्ता सपना अत्यन्तै सामान्य हुन्छन् र धेरैजसो अवस्थामा आउने घटनाभन्दा तनाव, परिवर्तन वा चिन्तालाई प्रतिबिम्बित गर्छन्। यदि एउटै डर लाग्दो सपना पटक-पटक दोहोरिरहन्छ भने, त्यो बुझ्नलायक ढाँचा हुन सक्छ। हाम्रो दोहोरिने सपनाहरू सम्बन्धी मार्गदर्शिकाले किन केही सपना बारम्बार दोहोरिन्छन् भन्ने कुरा व्याख्या गर्छ। अन्ततः, वास्तविकतासँग मिलेको जस्तो लागेको सपना सबैभन्दा पहिले व्याख्या गर्नलायक सपना हो, किनकि त्यसले कम्तीमा पनि तपाईंको मनले कुन कुरालाई महत्त्वपूर्ण ठानिरहेको छ भन्ने अवश्य देखाउँछ।

त्यसो भए, के सपनाले भविष्य बताउन सक्छ? पूर्वज्ञानसम्बन्धी दाबीहरूले कल्पना गरेजस्तो तरिकाले होइन। हामीसँग भएका मिति सहितका अभिलेखहरूले देखाउँछन् कि व्यवस्थित रूपमा परीक्षण गर्न थालेपछि चमत्कारजस्ता दाबी निकै कम देखिन्छन्। तर यसको अर्थ सपना बेकार छन् भन्ने होइन। सपना आफ्नै तरिकाले भविष्यका सम्भावनाको अभ्यास गर्ने प्रणाली हुन् - तिनले सम्भावित जोखिमको पूर्वअभ्यास गर्छन्, शरीरका प्रारम्भिक संकेत देखाउन सक्छन्, र तपाईंले अझै स्पष्ट रूपमा स्वीकार नगरेका निर्णयहरूलाई कथाको रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। कहिलेकाहीँ तिनको अनुमान सही पनि हुन्छ। त्यसैले सबैभन्दा रोचक प्रश्न 'सपना साँचो भयो कि भएन?' मात्र होइन, 'त्यो रात तपाईंको मनले किन त्यही कथा रोज्यो?' भन्ने पनि हो। त्यो प्रश्नको उत्तर खोज्न सकिन्छ। आफ्ना सपना लेखेर राख्नुहोस्, मिति उल्लेख गर्नुहोस्, र पछि फेरि पढ्नुहोस्। भविष्य अनुमान गर्न गाह्रो हुन सक्छ, तर आफूलाई बुझ्ने सम्भावना भने धेरै वास्तविक हुन्छ।