J. Allan Hobson: teoria aktywacji-syntezy wyjaśniona

W grudniu 1977 roku dwóch psychiatrów z Uniwersytetu Harvarda opublikowało jedną z najbardziej kontrowersyjnych koncepcji we współczesnej historii badań nad snami: że sny wcale nie muszą być żadnymi wiadomościami. Twierdzili, że podczas snu pień mózgu wysyła serie impulsów elektrycznych, a wyższe struktury mózzgu, znajdujące się w trakcie przechodzenia w stan snu, robią to, co zawsze robią z napływającymi sygnałami - układają z nich opowieść. Żadnych ukrytych pragnień, żadnego cenzora, żadnego szyfru do rozszyfrowania. Artykuł wywołał falę oburzonych listów, a jego główny autor przez kolejne cztery dekady z widoczną satysfakcją prowadził intelektualny spór z cieniem Zygmunta Freuda. Najbardziej zaskakujący zwrot w historii J. Allana Hobsona nastąpił jednak na końcu: człowiek, który sprowadził sny do szumu neuronalnego, zakończył karierę przekonaniem, że właśnie w nich rodzi się świadomość. To teoria, z którą spotyka się każdy student psychologii - przedstawiona rzetelnie: co zakłada teoria aktywacji-syntezy, co wyjaśnia wyjątkowo trafnie, gdzie okazała się niewystarczająca i do jakich wniosków Hobson doszedł pod koniec życia.

Kim był J. Allan Hobson?

John Allan Hobson (1933-2021) był profesorem psychiatrii w Harvard Medical School, gdzie kierował laboratorium neurofizjologii badającym, co naprawdę dzieje się w mózgu podczas snu. Kształcił się jako psychiatra w czasach największej popularności psychoanalizy, ale z czasem od niej odszedł. Kozetka dostarczała opowieści o snach, jego interesowały pomiary. W laboratorium rejestrowano aktywność komórek pnia mózgu podczas snu i śledzono zmiany neurochemiczne przełączające mózg między czuwaniem, snem głębokim a snem REM. Był też urodzonym popularyzatorem z artystycznym zacięciem: jego wystawa Dreamstage odwiedzała muzea, prezentując śpiącą na żywo osobę, której fale mózgowe wyświetlano publiczności. Nauka o śnie stawała się w ten sposób performansem. Co ciekawe, choć krytykował interpretowanie snów, przez dziesięciolecia prowadził własny dziennik snów, zapełniając zeszyty szkicami i zapisami swoich nocnych przeżyć.

Swoje poglądy popularyzował także w książkach: The Dreaming Brain, The Dream Drugstore, Dreaming: An Introduction to the Science of Sleep oraz, z charakterystycznym poczuciem humoru, Thirteen Dreams Freud Never Had. W 2001 roku udar pnia mózgu dostarczył mu najbardziej osobistego i zarazem najtrudniejszego eksperymentu: przez kilka tygodni jeden z najwybitniejszych badaczy snu REM niemal całkowicie przestał śnić. Analizował własny zaburzony sen z taką samą dokładnością, z jaką wcześniej badał laboratoryjne koty. Wrócił do zdrowia, kontynuował pracę na swojej farmie w stanie Vermont i zmarł w 2021 roku w wieku 88 lat, pozostając jedną z najczęściej cytowanych i najgoręcej dyskutowanych postaci nauki o śnie.

Teoria aktywacji-syntezy: koncepcja, która rozpętała spór

Artykuł z 1977 roku napisany wspólnie z Robertem McCarleyem, The Brain as a Dream State Generator, opierał się na prostym, dwustopniowym założeniu. Aktywacja: podczas snu REM biologiczny mechanizm zlokalizowany w moście, będącym częścią pnia mózgu, pobudza korę mózgową silnymi impulsami elektrycznymi, podczas gdy ciało pozostaje sparaliżowane, a dopływ bodźców zmysłowych jest odcięty. Synteza: pobudzona kora mózgowa otrzymuje ten wewnętrznie wygenerowany strumień sygnałów i, nie mając możliwości porównania go z rzeczywistością zewnętrzną, tworzy z niego najbardziej spójną historię, wykorzystując pamięć, emocje i oczekiwania. W tym ujęciu sen nie jest zakodowaną wiadomością, lecz improwizowaną narracją. Dziwność snów nie wymaga cenzora ukrywającego zakazane pragnienia - jest po prostu efektem tego, jak wygląda burza sygnałów z pnia mózgu po tym, jak kora mózgowa zrobi wszystko, by nadać jej sens.

Cel tej teorii był oczywisty. Przez większą część XX wieku Objaśnianie marzeń sennych Freuda uczyło, że niezwykłość snów jest znaczącym przebraniem ukrytych treści, a wokół rozszyfrowywania symboli wyrosła cała gałąź interpretacji. Hobson odpowiadał, że forma snów wynika z tego, jak funkcjonuje śpiący mózg. Z lekceważeniem odnosił się do tego, co nazywał interpretowaniem snów w stylu wróżb z ciasteczka z przepowiednią, i nigdy nie łagodził swojego stanowiska:

Nie mam żadnego problemu z podważaniem poglądów Zygmunta Freuda. Uważam, że Freud stał się politycznie poprawny. Psychoanaliza urosła do rangi biblii, a moim zdaniem to czyste szaleństwo.

J. Allan Hobson, in The Boston Globe (2011)

Co ta teoria wyjaśnia wyjątkowo dobrze

Niezależnie od tego, czy teoria aktywacji-syntezy okazała się pełnym wyjaśnieniem zjawiska snów, znakomicie tłumaczyła ich charakter i to, jak są doświadczane od środka. Każda dobrze znana osobliwość świata snów odpowiada czemuś, co można zmierzyć w mózgu podczas snu REM:

Kontrargumenty: gdzie teoria zaczęła się chwiać

Nauka odpowiedziała Hobsonowi dokładnie tak, jak sam by tego chciał - dowodami. Największe znaczenie miały trzy problemy. Po pierwsze, sny i sen REM okazały się nie być nierozłączne. Ludzie śnią także podczas snu non-REM, a pacjenci z uszkodzeniem mostu nadal mogą śnić. Z kolei uszkodzenie określonych obwodów przodomózgowia odpowiedzialnych za pragnienia i motywację może całkowicie zlikwidować marzenia senne, mimo zachowanego snu REM. Tę tezę przekonująco przedstawił neuropsycholog Mark Solms. Jeśli sny mogą istnieć bez domniemanego generatora, sam generator nie wyjaśnia całego zjawiska. Po drugie, treść snów. Dziesięciolecia systematycznych badań pokazują, że sny są znacznie mniej dziwaczne, niż sugerowała teoria. Najczęściej pojawiają się w nich zwykli ludzie i znane miejsca, a ich treść pozostaje powiązana z codziennymi troskami śniącego i zachowuje podobne motywy przez wiele lat - czego trudno oczekiwać po przypadkowym szumie. Po trzecie, emocje. Sny z zadziwiającą regularnością koncentrują się wokół nierozwiązanych problemów i silnie nacechowanych emocjonalnie doświadczeń, co stanowi główny wniosek badań Rosalind Cartwright nad rolą snów w nocnej regulacji nastroju.

Najbardziej wyważony wniosek, podzielany dziś przez większość badaczy snu, łączy oba podejścia. Hobson trafnie opisał mechanizm powstawania snów: są one tworzone przez wewnętrznie aktywny mózg znajdujący się w wyjątkowym stanie chemicznym i nie potrzeba żadnego psychicznego cenzora, by wyjaśnić sen o lataniu. Przesadził jednak, gdy uznał, że znaczenie nie odgrywa roli. Synteza nie jest losowa, ponieważ wspomnienia, lęki i nadzieje, po które sięga kora mózgowa, należą do konkretnej osoby i są wybierane przez silnie pobudzony emocjonalny mózg. Szum może być bezosobowy, ale opowiadana historia nigdy taka nie jest.

Od szumu do protokonświadomości

Hobson nigdy nie przestał korygować własnych poglądów, co najlepiej pokazuje jego naukowe podejście. W modelu AIM przedstawił sen i czuwanie jako pozycje w trójwymiarowej przestrzeni opisanej przez trzy wymiary: poziom aktywacji mózgu (Activation), źródło napływających informacji - ze świata zewnętrznego lub z wnętrza mózgu (Input gating) - oraz dominujący układ neurochemiczny (Modulation). Czuwanie, śnienie, marzenia na jawie, znieczulenie i halucynacje stają się różnymi obszarami jednej mapy, a sen przestaje być wyjątkiem i staje się jedną z możliwych konfiguracji.

Potem nastąpił zwrot, którego mało kto się spodziewał. W 2009 roku na łamach „Nature Reviews Neuroscience” Hobson zaproponował, że sen REM jest stanem protokonświadomości (protoconsciousness): genetycznie zaprogramowaną rzeczywistością wirtualną, w której mózg noc po nocy symuluje świat, ciało i emocje, ćwicząc oraz podtrzymując mechanizmy odpowiedzialne za świadomość w stanie czuwania. Płód, śniąc jeszcze w łonie matki, uruchamia ten symulator, zanim po raz pierwszy zobaczy świat. W tym samym okresie Hobson współpracował także przy badaniach nad świadomym śnieniem, fascynując się charakterystyczną aktywnością płatów czołowych, która łączy cechy snu i czuwania. To niezwykła droga: młody Hobson twierdził, że sny są jedynie produktem hałasu w mózgu, a starszy Hobson doszedł do przekonania, że to właśnie w snach świadomość przygotowuje się do własnego działania. Nigdy nie zaakceptował słowników symboli sennych, ale pod koniec życia uważał, że sny, zamiast być jedynie nieistotnym dodatkiem, mogą stanowić jeden z fundamentów świadomości.

Czy sny naprawdę coś znaczą?

To właśnie tutaj, pod całym zgiełkiem sporów wokół Freuda, kryje się spokojne rozwiązanie. Nawet jeśli przyjmiemy rygorystyczną teorię aktywacji-syntezy (activation-synthesis), sama synteza pozostaje czymś głęboko osobistym. Gdy o trzeciej nad ranem kora mózgowa improwizuje opowieść, buduje ją z twoich wspomnień, relacji i niedokończonych spraw. Dlatego sam Hobson mógł przez dziesięciolecia prowadzić dzienniki snów, nie popadając w sprzeczności. Współczesne spojrzenie uwzględnia oba kierunki: stan mózgu, który wytwarza sen, oraz życie emocjonalne, które decyduje o tym, co zostanie wybrane. Dzięki temu pytania Freuda o to, czego unikasz, i przekonanie Hobsona, że żaden sennik ani słownik symboli nie odpowie za ciebie, okazują się ze sobą zgodne. Sen nie musi być zaszyfrowaną wiadomością, by warto było go analizować. Jest przynajmniej uczciwą próbką tego, po co sięga twój mózg, gdy nikt nie przejmuje sterów. Pełna mapa metod interpretacji pokazuje, jak wiele różnych sposobów odczytania takiej próbki istnieje.

Przeprowadź własny eksperyment

Najcenniejszy nawyk Hobsona może przejąć każdy: traktował własne noce jak materiał badawczy. Dziennik Ruya sprawia, że jest to wyjątkowo proste - zapisz sen głosem albo tekstem zaraz po przebudzeniu, zanim chemia snu REM zatrze wspomnienie, i pozwól, by z czasem powstał pełny zapis. Po kilku tygodniach możesz sam sprawdzić różne teorie: jak niezwykłe są naprawdę twoje sny, na ile odzwierciedlają codzienne troski i które postacie wracają najczęściej. Gdy zechcesz przyjrzeć się pojedynczej nocy dokładniej, znajdziesz dostępne metody interpretacji, a wykrywanie wzorców w dzienniku pokaże ci coś, czego nie ujawni żaden pojedynczy sen: po co twój mózg sięga noc po nocy, kiedy nikt nie trzyma steru.

Hobson lubił mówić, że odarł sny z mistycyzmu, lecz w rzeczywistości jedynie przeniósł tajemnicę w inne miejsce: z ukrytych przekazów do zadziwiającego faktu, że mózg odcięty od świata i tak potrafi tworzyć całe światy. Każdej nocy burza rodzi się w pniu mózgu, a znajdujący się wyżej narrator zabiera się do pracy. Niezależnie od tego, czy bardziej przekonuje cię burza, czy opowieść, eksperyment i tak rozgrywa się dziś w nocy w twojej głowie, a robienie notatek nic nie kosztuje.