Ernest Hartmann: Inçe araçäkler, gorkunç düýşler we düýşler

Näme üçin bir adam her gije örän janly reňkli düýşleri görýär, gorkunç düýşden aglap oýanýar we şol şekilleri bütin gün ýadynda saklaýar, başga biri bolsa sekiz sagatlap hiç zat ýadynda galmaýan ýaly uklap, düýş görmeýändigini aýdýar? Ernest Hartmann bu soragy elli ýyllap öwrenip, psihologiýada ýetmezçilik edýän bir pikiri öňe sürdi: adamlaryň aňynyň araçäkleriniň galyňlygy birmeňzeş däldir. Bu düşünje diňe düýşleri däl, eýsem kimiň gorkunç düýşleri köp görýändigini, kimiň beýlekiler bilen aňsat garyşýandygyny, kimiň hemme zady aýratyn bölümlere salýandygyny düşündirýär. Soňra bu pikir onuň düýşleriň näme üçin bardygy baradaky has giňişleýin nazaryýetiniň esasyna öwrüldi. Eger gijeleriňiziň näme üçin käbir adamlaryňkydan has täsirli ýa-da has asuda geçýändigini pikir eden bolsaňyz, Hartmannyň nazaryýeti size gyzykly bolar.

Ernest Hartmann kimdi?

Ernest Hartmann (1934-2013) Wenada dünýä indi. Ol meşhur psihoanalitik Heinz Hartmannyň ogludy. Öz ylmy ýoluny ABŞ-da dowam etdirip, Tufts uniwersitetinde psihiatriýa professory, Boston şäheriniň golaýyndaky öňdebaryjy uky bozulmalary merkeziniň direktory boldy. Ol bu ugurda seýrek duş gelýän alymlaryň biridi: hem barlaghananyň diline, hem-de hassalar bilen söhbetdeşligiň diline ussatdy. 1967-nji ýylda The Biology of Dreaming atly kitabyny ýazdy, ukynyň zerurlygyny öwrendi we şol bir wagtyň özünde düýşlerini gürrüň berýän adamlary üns bilen diňledi. Şeýle hem International Association for the Study of Dreams guramasynyň prezidenti we onuň ylmy žurnaly Dreaming-iň ilkinji baş redaktory bolup işledi. Onuň ömrüniň ylmy işleriniň iki esasy ugry bardy: gorkunç düýşlerden ejir çekýän adamlar we düýşlerde her gije ýüze çykýan şekilleriň bize näme üçin gerekdigi baradaky sorag.

Araçäkler nazaryýeti: inçe we galyň araçäkli aň

Bu nazaryýet gorkunç düýşlerden ejir çekýän adamlary öwrenmekden başlandy. Hartmann ýygy-ýygydan gorkunç düýş görýän ululary seljerende, olaryň diňe gijeki kynçylyklary däl, eýsem başga-da umumy aýratynlyklarynyň bardygyny gördi. Olar açyk göwünli, duýgur, duýgularyň täsirine çalt berilýän, döredijilikli, gatnaşyklarynda beýlekiler bilen aňsat ýakynlaşýan we hyýal bilen hakykatyň arasynda inçe araçägi bolan adamlardy. Şondan soň ol adamlaryň aňyny pikirler bilen duýgularyň, uky bilen oýalyk ýagdaýynyň, özüniň bilen başgalaryň arasyndaky içerki araçäkleriň galyňlygyna görä düşündirip başlady we muny ölçemek üçin Boundary Questionnaire taýýarlady. Bu ölçeg hakykatdan hem ähmiýetli bolup çykdy: inçe araçäkli adamlar düýşlerini has köp ýatlaýarlar, gorkunç düýşleri has köp görýärler we döredijilik görkezijilerinde ýokary netijeleri gazanýarlar. Galyň araçäkli adamlar bolsa tejribelerini tertipli bölümlere bölýärler we köplenç düýş durmuşyna kän ähmiýet bermeýärler. Bu ýagdaýlaryň hiç biri näsazlyk däldir. Olar aňyň iki dürli görnüşiniň özüne mahsus aýratynlyklarydyr.

Araçäkleriň galyňlygy şahsyýetiň kän üns berilmedik bir ölçegidir. Ol durmuşymyzyň başga hiç bir ölçeg düşündirip bilmeýän taraplaryna düşünmäge kömek edýär.

Ernest Hartmann, Boundaries in the Mind

Tolkun nazaryýeti: düýşleriň wezipesi barada onuň garaýşy

Hartmannyň häzirki zaman düýş nazaryýeti täsirli kliniki gözegçilikden ugur alýar. Agyr ruhy şikesi, ýangyny, hüjümi ýa-da betbagtçylygy başdan geçiren adamlar köplenç bolan wakany bolşy ýaly düýşünde görmeýärler. Muňa derek üstlerine gelýän äpet deňiz tolkunyny, ýykylýan jaýy ýa-da suw alyp gidýänini görýärler. Hartmannyň pikiriçe, düýş wakanyň özüni gaýtalamak däl-de, şol wakanyň döredýän duýgusyny şekillendirýär. Gorky we ejizlik bir şekile öwrülýär. Ol muny düýşüň Merkezi Şekili diýip atlandyrdy. Bu şekiliň güýji düýpki duýgynyň güýçlenmegine ýa-da gowşamagyna görä üýtgeýär. Şol düşünjä esaslanyp, ol düýşleriň umumy wezipesini düşündirdi: düýş görýän beýni iň köp baglanyşyk döredýän ýagdaýynda bolup, täze tejribeleri, aýratyn-da güýçli duýguly tejribeleri, öňki ýatlamalaryň giň toruna oýalyk wagtyndan has erkin birleşdirýär. Şonuň üçin düýşler geň görünýär. Emma hut şu birleşme olaryň esasy wezipesidir: täze agyry öňki tejribeler bilen baglanyşýar, öz ornuny tapýar we wagtyň geçmegi bilen täsiri ýeňilleşýär. Uly jemgyýetçilik betbagtçylyklaryndan öň we soň ýazga alnan düýş tapgyrlary boýunça geçirilen barlaglarda Merkezi Şekilleriň güýjüniň ep-esli artandygy, emma wakalaryň özleriniň düýşde görünmändigi ýüze çykdy. Bu hem nazaryýetiň çaklamalaryna doly gabat gelýär.

Bu nazariýa onuň ömrüniň dowamynda ösdürip gelen iki esasy ugruny birleşdirýär. Serhetleri inçe bolan adamlar bu duýgy baglanyşygyny has güýçli başdan geçirýärler: düýşleri has aýdyň bolýar, düýş bilen oýanşyk ýagdaýynyň arasyndaky geçiş has köp bolýar, agyr mazmunly ýagdaýlarda bolsa gorkunç düýşler has ýygy ýüze çykýar. Serhetleri galyň bolan adamlarda bolsa şol bir ýagdaý içki dünýäde has ýuwaş we ýapyk görnüşde dowam edýär. Şeýle hem bu garaýşa görä, gorkunç düýş näsazlyk däl. Ol häzirki duýgy toruna sygmaýan örän uly duýgynyň şekile öwrülen görnüşidir. Şonuň üçin hem gorkunç düýşler agyr wakalardan soň köpelýär we duýgular öz ornuna düşdükçe kem-kemden azalýar. Şeýle sebäpli hem alada döredýän düýşler hem-de gaýtalanýan düýşler baradaky gollanmalarymyz onuň işlerine giňden daýanýar.

Öz serhet görnüşiňiz bilen ýaşamak

1. Özüňiziň haýsy ýerde durýandygyňyzy kesgitläň. Düýşleri näderejede ýatda saklaýandygyňyz, duýgularyň näçe wagtlap dowam edýändigi, çeper eserleriň ýa-da beýleki adamlaryň täsirine näderejede düşýändigiňiz - bir hepde dowamynda özüňizi dogruçyl synlamak köplenç jogaby berýär.
2. Serhetleri inçe: kabul edýän täsirleriňizi goraň. Ýatmazdan öň kabul edýän täsirleriňiz düýşüňize adatdan daşary güýçli täsir edýär. Şonuň üçin agşam wagty özüňize rahat geçiş dörediň: giç wagtda biynjalyk ediji mazmunlardan gaça duruň we günüň aladalaryny ýuwaş-ýuwaşdan tamamlaň.
3. Serhetleri galyň: gapyny bilkastlaýyn açyň. Düýşleri ýatda saklamak niýete bagly bolýar. Ýatýan ýeriňiziň ýanynda ýazgy etmek üçin bir serişdänizi taýýar saklaň, oýananyňyzda biraz gymyldaman ýatyň we özüňizden "häzir az öň näme gördüm?" diýip soraň. Düýşler elmydama bardy, diňe olaryň öňündäki diwar has beýikdi.
4. Agyr wakalardan soň Merkezi Şekile üns beriň. Agyr döwrüň yzysüre görülýän umman tolkunlary, güýçli tupanlar ýa-da ýykylýan jaýlar duýgylaryň baglanyşdyrylýandygynyň alamatydyr, duýduryş däl. Hepdeler geçdigiçe bu şekilleriň güýjüniň peselmegine garaşyň.
5. Haçan kömek gerekdigini biliň. Eger gorkunç düýşler birnäçe aýlap şol bir güýçde dowam edip, ukyňyzy bozsa ýa-da hakyky şikesli wakany doly gaýtalasa, hünärmeniň kömegi ýerliklidir. Şekil gaýtadan türgenleşdirme bejergisi (Imagery Rehearsal Therapy) - Hartmannyň gorkunç düýşler boýunça işleriniň esasynda ösen usullaryň biri bolup, täsirli we gysga möhletli bejergidir.

Öz duýgy baglanyşygyňyzy synlaň

Hartmannyň nazariýasy Žurnalyňyz barada anyk çaklama edýär: duýga baý geçen hepdelerden soň düýşleriňiz has güýçli, has geň we şekillere baý bolýar, soňra bolsa duýgular öz ornuna ýerleşdigiçe olaryň täsiri peselýär. Bu ösüş ýazgy bolmasa diýen ýaly görünmeýär, emma ýazgylar bilen örän aýdyň bolýar. Ruya oýanan badyňyza düýşleriňizi ýazga alýar, gündelik wakalaryňyzy olaryň ýanynda saklaýar we Merkezi Şekilleri hepdeleriň dowamynda nähili güýçlenip, soňra peselýändigini synlamaga mümkinçilik berýär. Soňra ýorgut usullary onuň islendik täsirli düýş üçin beren esasy soragyny bermäge kömek edýär: bu şekil haýsy duýgyny beýan edýär?

Hartmann düýş görýän adamlara iki gymmatly sowgat galdyrdy: rugsat we düşündiriş. Rugsat - sebäbi serhetleriň inçe ýa-da galyň bolmagy kesel däl-de, häsiýet aýratynlygydyr. Güýçli şekiller bilen düýş görýän adam hem, asuda düýş görýän adam ýaly, näsaz adam däldir. Düşündiriş bolsa şundan ybarat: düýşleriň wakalary däl-de, duýgulary şekillendirýändigini bileniňizden soň, umman tolkuny pygamberlik alamaty bolmagyny bes edýär. Ol aslynda hemişe bolşy ýaly, göterip ýören duýgyňyzyň hakyky ululygynyň takyk şekilidir.