J. Allan Hobson: Aktivasiýa-sintez nazaryýetiniň düşündirişi

1977-nji ýylyň dekabrynda Garwardyň iki psihiatry düýşler baradaky häzirki zaman düşünjesini düýbünden üýtgeden batyrgaý pikiri çap etdi: olaryň aýtmagyna görä, düýşler asla habar hem bolman biler. Olar ukuda beýni sütüni elektrik işjeňliginiň tolkunlaryny döredýär, ýarym öçürilen ýagdaýdaky beýniniň ýokary bölegi bolsa gelýän islendik maglumatda edişi ýaly, şolardan bir hekaýa düzýär diýip öňe sürdüler. Gizlin isleg ýok, senzura ýok, çözüljek syrly kod hem ýok. Bu makala gazaply jogap hatlaryny döretdi we onuň esasy awtory indiki kyrk ýylyň dowamynda Sigmund Freýdiň mirasy bilen çekişmegini dowam etdirdi. Emma J. Allan Hobsonyň hekaýasyndaky iň geň öwrüm soňunda boldy: düýşleri diňe beýniniň döredýän ses-şowhunyna deňän alym soňra hut aňyň özi düýşlerde döreýär diýip gorap başlady. Psihologiýa talyplarynyň hemmesiniň gabat gelýän bu nazaryýeti barada şu ýerde doly gürrüň edilýär: aktivasiýa-sintez näme diýýär, nämäni örän gowy düşündirýär, nirede ejiz çykdy we Hobson ömrüniň ahyrynda nämä ynandy.

J. Allan Hobson kimdi?

Jon Allan Hobson (1933-2021) Garward lukmançylyk mekdebinde psihiatriýa professory bolup işledi. Ol ýerde gijelerine beýniniň hakykatda näme edýändigini öwrenýän neýrofiziologiýa barlaghanasyna ýolbaşçylyk etdi. Psihanaliziň iň giň ýaýran döwründe psihiatr bolup taýýarlyk alan Hobson soňra başga ýoly saýlady: psihanaliz oňa düýşler hakynda hekaýalary hödürledi, emma ol ölçegleri we subutnamalary isledi. Onuň barlaghanasy ukudaky beýni sütünindäki öýjükleri birin-birin ýazga geçirip, beýnini oýanmak, çuňňur uky we REM ukusy arasynda geçirýän himiki üýtgeşmeleri yzarlady. Ol sungata höwesli, tomaşa döretmegi başarýan adamdy. Onuň Dreamstage atly sergisi muzeýlere aýlandy: janly uklaýan adam görkezilýärdi, beýni tolkunlary tomaşaçylara görkezilýärdi we uky ylmy ýerine ýetiriş sungatyna öwrülýärdi. Tankytçylarynyň aýratyn belleýän gyzykly tarapy hem bardy: düýş ýorgudyny berk tankyt edýän Hobson onlarça ýylyň dowamynda öz Žurnalyna düýşlerini ýazyp, gijeki görenlerini ýazgylar we suratlar bilen belläp barypdyr.

Onuň kitaplary bu pikirleri giň köpçülige ýetirdi: The Dreaming Brain, The Dream Drugstore, Dreaming: An Introduction to the Science of Sleep we özüne mahsus degişme bilen atlandyrylan Thirteen Dreams Freud Never Had. 2001-nji ýylda beýni sütünindäki insult oňa iň agyr synagy getirdi: dünýäniň iň meşhur REM alymlarynyň biri birnäçe hepde diýen ýaly düýş görmedi we özüniň bozulýan ukusyny edil barlaghanasyndaky pişiklerde bolşy ýaly takyklyk bilen öwrendi. Soňra sagaldy, Wermontdaky fermasyndan işini dowam etdirdi we 2021-nji ýylda 88 ýaşynda aradan çykdy. Ol henizem düýş ylmynda iň köp salgylanylýan we iň köp jedel edilýän şahsyýetleriň biri bolup galdy.

Aktivasiýa-sintez: jedeli başlan nazaryýet

1977-nji ýylda Robert McCarley bilen bilelikde çap eden The Brain as a Dream State Generator atly makala ýönekeý, ýöne iki basgançakly pikire daýanýar. Aktivasiýa: REM ukusynda beýni sütüniniň köne bölegi bolan ponsdaky biologik sagat korteksi işjeňleşdirýär we güýçli elektrik tolkunlaryny iberýär, şol bir wagtyň özünde beden hereketsiz galýar, duýgular bolsa daşky täsirlerden üzülýär. Sintez: täzeden işjeňleşen beýniniň ýokary bölegi içerden gelen bu güýçli signallary kabul edýär we olary daşky dünýä bilen deňeşdirip bilmeýändigi üçin ýatlama, duýgy we garaşylýan zatlardan peýdalanyp, mümkin boldugyça manyly hekaýa düzýär. Bu garaýşa görä, düýş öňünden kodlanan habar däl, eýsem şol pursatda döredilen beýan etmedir. Düýşleriň geňligi gadagan islegleri gizleýän senzura bilen düşündirilmeli däl, sebäbi bu geňlik diňe beýni sütüninden gelen signallary korteksiň mümkin boldugyça manylaşdyran görnüşidir.

Bu nazaryýetiň nyşanasy aýdyňdy. Bir asyra golaý wagtlap Freýdiň Interpretation of Dreams kitaby düýşlerdäki geňlikleriň manyly gizlenişdigini öwredip geldi we munuň daşynda nyşanlary düşündirýän tutuş bir ugur emele geldi. Hobson bolsa düýşleriň görnüşi ukudaky beýniniň işleýşinden gelip çykýar diýip jogap berdi, onuň aýdyşy ýaly, taýýar bagt çaklaýjy kagyzjyklar ýaly ýüzleý düýş ýorgudynyň "syrly abraýyny" ret etdi we bu meselede pikirini hiç haçan ýumşatmady:

Men Sigmund Freýde garşy çykyş edendigime ökünemok. Meniň pikirimçe, Sigmund Freýd barada tankyt etmek kyn hasaplanýan garaýyş emele geldi. Psihanaliz edil Mukaddes Kitap ýaly kabul edilýär, men bolsa munuň düýbünden nädogrydygyny pikir edýärin.

J. Allan Hobson, in The Boston Globe (2011)

Bu nazaryýet nämäni örän gowy düşündirýär?

Aktivasiýa-sintez düýşleri doly düşündirýän nazaryýet bolsun ýa bolmasyn, ol düýşleriň gurluşyny we olary içinden başdan geçireniňdäki duýgyny özünden öňki ähli garaýyşlardan has gowy düşündirdi. Düýş dünýäsindäki tanyş geňlikleriň hersini REM ukusyndaky ölçenip bolýan beýni işjeňligi bilen baglanyşdyrmak bolýar:

Garşy deliller: nazaryýetiň gowşak ýerleri

Ylym Hobsona onuň isleýşi ýaly jogap berdi - subutnamalar bilen. Iň möhüm üç mesele ýüze çykdy. Birinjiden, düýş bilen REM ukusy biri-birinden aýryldy: adamlar REM däl ukuda-da düýş görýärler, pons zeper ýeten näsaglar hem düýş görmegini dowam etdirýärler. Muňa garamazdan, isleg we höwes bilen bagly öň beýni zynjyrlary zaýalananda, REM saklanyp galan hem bolsa düýş görmek ýitýär. Bu pikiri neýropsiholog Mark Solms aýratyn nygtady. Eger düýş ony döredýän ulgamsyz hem dowam edip bilýän bolsa, onda şol ulgam ähli düşündiriş bolup bilmez. Ikinjiden, düýşleriň mazmuny: onlarça ýyllap ýygnalan yzygiderli düýş hasabatlary düýşleriň nazaryýetiň öňe sürşi ýaly beýle geň däldigini görkezdi. Olar köplenç adaty adamlar, tanyş ýerler, oýalykdaky aladalar bilen baglanyşykly bolýar we ýyllaryň dowamynda şol bir şahsy mowzuklary gaýtalaýar. Muny tötänleýin signallar bilen düşündirmek kyn. Üçünjiden, duýgy nagyşlary: düýşler adamyň durmuşynda çözülmedik we güýçli duýgy döredýän meseleleri yzygiderli görkezýär. Bu netije Rosalind Cartwright-iň gijeki keýpi dikeltmek baradaky barlaglarynyň esasy netijeleriniň biridir.

Häzirki wagtda uky boýunça alymlaryň köpüsiniň gelýän netijesi iki tarapy hem kabul edýär. Hobson mehanizm babatda haklydy: düýşler öz içinden işjeňleşýän beýniniň üýtgeşik himiki ýagdaýynda emele gelýär we uçýan düýşi düşündirmek üçin hiç hili gizlin senzura gerek däl. Emma ol manysy barada çenden çykdy. Sintez tötänleýin däl, sebäbi korteksiň ulanýan ýatlamalary, gorkulary we umytlary seniň özüňe degişlidir. Olary bütin gije işjeň bolan duýgy ulgamy saýlaýar. Başlangyç signal şahsy bolman biler, ýöne ondan döreýän hekaýa hemişe şahsy bolýar.

Tertipsiz signallardan protobilinje (protoconsciousness): soňky garaýyş

Hobson öz pikirlerini täzeden gözden geçirmegi hiç wagt bes etmedi. Hut şu hem onuň iň ylmy häsiýetidi. Onuň AIM modeli uky bilen oýalyk ýagdaýyny üç ölçegli giňişlikdäki dürli ýagdaýlar hökmünde düşündirdi: beýniniň näderejede işjeňdigi, maglumatyň daşky dünýädenmi ýa-da içki çeşmeden gelýändigi we haýsy himiki ulgamyň ýolbaşçylyk edýändigi. Şeýlelikde oýalyk, düýş görmek, hyýala çümmek, narkoz we galýusinasiýa bir kartanyň dürli bölekleri bolup çykýar. Düýş ýagdaýy hem üýtgeşik hadysa däl-de, belli bir sazlaşyk görnüşi hökmünde görünýär.

Soň bolsa hiç kimiň garaşmadyk öwrülişik geldi. 2009-njy ýylda Nature Reviews Neuroscience žurnalynda Hobson REM ukusynyň protobilinj (protoconsciousness) ýagdaýydygyny öňe sürdi. Onuň pikirine görä, bu genetiki taýdan döredilen wirtual hakykat bolup, beýni her gije dünýäni, bedeni we duýgulary synagdan geçirýär, şeýlelikde oýalyk aňynyň işleýşini türgenleşdirýär we saklaýar. Enäniň göwresindäki düwünçek dünýäni ilkinji gezek görmezinden öň hem bu simulýatory ulanýar. Şol ýyllarda ol aňly düýş görýän adamlar boýunça geçirilen barlaglara hem gatnaşdy. Olaryň düýş bilen oýalygyň arasyndaky aýratyn öň beýni işjeňligi Hobsony örän gyzyklandyrdy. Onuň pikir ýoluna serediň: ýaş Hobson düýş beýniniň döredýän sesi diýýärdi, soňky ýyllardaky Hobson bolsa düýş aňyň özüni taýýarlýan ýeri diýdi. Ol hiç haçan nyşanlaryň manylaryny düşündirýän sözlüklere goşulmady, ýöne ömrüniň ahyrynda düýşleriň ýöne bir boş zat däl, belki-de aňyň binýady bolup biljekdigine ynandy.

Onda düýşleriň hakykatdanam manysy barmy?

Freýd barada ýyllarboýy dowam eden jedelleriň astynda aslynda asuda bir netijä gelinýär. Hatda berk aktivasiýa-sintez (activation-synthesis) çemeleşmesinde hem sintez şahsy häsiýete eýedir: beýniňiziň korteksi gijäniň üçünde bir wakany düzüp başlanda, ol wakany öz ýatlamalaryňyzdan, durmuşyňyzdaky adamlardan we heniz çözülmedik meseleleriňizden döredýär. Şonuň üçin Hobsonyň özi hem onlarça ýyllap düýş žurnallaryny dolduryp, hiç hili gapma-garşylyga duşmandy. Häzirki zaman garaýşy iki tarapa hem ýer berýär: bir tarapdan düýşi döredýän beýni ýagdaýy, beýleki tarapdan bolsa haýsy mazmunyň saýlanýandygyny kesgitleýän duýgy durmuşy bar. Şonuň üçin Freýdiň soraglary - nämäni gaça durýandygyňyz hakdaky soraglary - we Hobsonyň bu soraglara hiç bir sözlügiň jogap berip bilmejekdigi baradaky pikiri biri-birine garşy gelmeýär. Düýş hökman gizlin şifrlenen habar bolmaly däl, onuň gymmatly bolmagy üçin bu zerur däl. Iň bolmanda, ol hiç kim ugrukdyrmaýan mahaly beýniňiziň nämä ýüzlenýändiginiň dogruçyl bir nusgasydyr. Ýorgut usullarynyň doly sanawy şol nusga dürli çemeleşmeler bilen nähili okalýandygyny görkezýär.

Öz synagyňyzy geçiriň

Hobsonyň iň täsirli endigi hemmeleriň gaýtalap biljek zady boldy: ol öz gijelerini maglumat hökmünde kabul edýärdi. Ruya-nyň Žurnaly muny örän aňsatlaşdyrýar - oýanan badyňyza, REM ukusynyň himiýasy düýşi ýatdan çykarmanka, ony ses ýa-da ýazgy görnüşinde belläň we ýazgylaryň ýygnalmagyna ýol beriň. Birnäçe hepdäniň dowamynda teoriýalary özüňizde synap bilersiňiz: düýşleriňiz hakykatdanam näderejede geň, olar gündelik aladalaryňyzy näderejede şöhlelendirýär, haýsy keşpler gaýta-gaýta peýda bolýar. Has içgin seretmek islän gijeleriňiz üçin ýorum usullary elýeterlidir, Žurnaldaky nagyşlary anyklamak bolsa size bir düýşüň aýdyp bilmejek zadyny görkezer: hiç kim ugrukdyrmaýan mahaly beýniňiziň gije-günden nämä dolanyp gelýändigini.

Hobson düýşlerden mistikany aýrandygyny aýtmagy halaýardy. Ýöne onuň hakykatda eden zady syrly tarapy başga ýere geçirmekdi: gizlin habarlardan, dünýä bilen wagtlaýyn üzňelikde bolan beýniniň özbaşyna täze dünýäleri döredip bilýändigi baradaky haýran galdyryjy hakykata. Her gije tolgun beýni sütüninden başlanýar, ýokardaky hekaýaçy bolsa işe girişýär. Siz tolgunyň tarapynda bolsaňyz-da, hekaýanyň tarapynda bolsaňyz-da, bu synag şu gije öz beýniňizde dowam edýär. Ony synlamak bolsa diňe bellik etmegi talap edýär.