Η θεωρία των ονείρων του Φρόιντ: Εκπλήρωση επιθυμίας, σύμβολα και μέθοδος

Τον Νοέμβριο του 1899 ένας νευρολόγος από τη Βιέννη δημοσίευσε ένα βιβλίο υποστηρίζοντας ότι κάθε όνειρο, όσο παράλογο κι αν φαίνεται, έχει ένα νόημα που μπορεί να ανακαλυφθεί. Η «Ερμηνεία των Ονείρων» πούλησε μόλις λίγες εκατοντάδες αντίτυπα στα πρώτα χρόνια της κυκλοφορίας της, όμως αργότερα άλλαξε αθόρυβα τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον ανθρώπινο νου. Είτε αποδέχεστε είτε απορρίπτετε τη θεωρία του Σίγκμουντ Φρόιντ, ζείτε σε έναν κόσμο που επηρεάστηκε βαθιά από αυτήν: λέμε ότι κάτι μας «ξέφυγε» ασυνείδητα, υποψιαζόμαστε πως τα όνειρα κρύβουν κάτι περισσότερο από όσα δείχνουν και μια ολόκληρη βιομηχανία λεξικών ονείρων εξακολουθεί να βασίζεται, κυρίως αντίθετα με τις δικές του συστάσεις, στην ιδέα των κρυφών συμβόλων. Σε αυτόν τον οδηγό θα δείτε τι υποστήριξε πραγματικά ο Φρόιντ για τα όνειρα, πώς λειτουργούσε η μέθοδός του, τι διατήρησε και τι απέρριψε ένας αιώνας επιστημονικής έρευνας και πώς μπορείτε να αξιοποιήσετε τα χρήσιμα στοιχεία της προσέγγισής του για να κατανοήσετε τα δικά σας όνειρα.

Ποιος ήταν ο Σίγκμουντ Φρόιντ;

Ο Σίγκμουντ Φρόιντ (1856-1939) γεννήθηκε στο Φράιμπεργκ της Μοραβίας και πέρασε σχεδόν ολόκληρη τη ζωή του στη Βιέννη, όπου εκπαιδεύτηκε ως νευρολόγος. Ένα χειμερινό διάστημα σπουδών στο Παρίσι, κοντά στον σπουδαίο Ζαν-Μαρτέν Σαρκό, έστρεψε το ενδιαφέρον του από τις νευρολογικές παθήσεις στον ανθρώπινο ψυχισμό. Ο Σαρκό αντιμετώπιζε την υστερία με ύπνωση και ο Φρόιντ επέστρεψε πεπεισμένος ότι τα συμπτώματα έχουν νόημα. Μαζί με τον γιατρό Γιόζεφ Μπρόιερ ανέπτυξε τη θεραπεία μέσω της ομιλίας και αργότερα αντικατέστησε την ύπνωση με τη δική του τεχνική, τον ελεύθερο συνειρμό: ο ασθενής λέει ό,τι του έρχεται στο μυαλό, χωρίς λογοκρισία, και σταδιακά αναδύεται η κρυφή λογική των σκέψεων.

Τα όνειρα μπήκαν στο επίκεντρο μέσα από ένα δικό του όνειρο. Τον Ιούλιο του 1895 ο Φρόιντ είδε το περίφημο όνειρο της Ίρμας, μιας ασθενούς του. Αναλύοντας κάθε συνειρμό που του προκαλούσε, κατέληξε ότι το όνειρο επιτελούσε μια λειτουργία: τον δικαιολογούσε, τακτοποιούσε εκκρεμότητες και εκπλήρωνε επιθυμίες που δεν είχε παραδεχτεί ούτε στον ίδιο του τον εαυτό. Αυτή η ανάλυση έγινε το χαρακτηριστικό παράδειγμα στην «Ερμηνεία των Ονείρων», το βιβλίο που ο ίδιος θεωρούσε το σημαντικότερο έργο του. Ακολούθησαν η διεθνής αναγνώριση, το διάσημο ντιβάνι, το ψυχαναλυτικό κίνημα και η γνωστή ρήξη με τον Καρλ Γιουνγκ. Όταν οι Ναζί προσάρτησαν την Αυστρία το 1938, κατέφυγε στο Λονδίνο, όπου πέθανε τον επόμενο χρόνο, ως μία από τις πιο επιδραστικές αλλά και πιο αμφιλεγόμενες μορφές στην ιστορία της ψυχολογίας.

Η θεωρία: Κάθε όνειρο είναι μια μεταμφιεσμένη επιθυμία

Η βασική θέση του Φρόιντ διατυπώνεται εύκολα, αλλά είναι ριζοσπαστική: το όνειρο είναι η μεταμφιεσμένη εκπλήρωση μιας απωθημένης επιθυμίας. Οι επιθυμίες που δεν μπορούμε να παραδεχτούμε, επειδή είναι απαγορευμένες, ντροπιαστικές ή δεν ταιριάζουν με την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας, δεν εξαφανίζονται. Περιμένουν τον ύπνο, όταν οι άμυνες του νου χαλαρώνουν, και αναζητούν τρόπο να εκφραστούν. Ακόμη όμως και τότε υπάρχει μια εσωτερική λογοκρισία. Η επιθυμία μπορεί να περάσει μόνο μεταμφιεσμένη, και αυτή η μεταμφίεση είναι το όνειρο. Γι' αυτό ο Φρόιντ ξεχώρισε το έκδηλο περιεχόμενο, δηλαδή το όνειρο όπως το θυμάστε και μπορείτε να το αφηγηθείτε το πρωί, από το λανθάνον περιεχόμενο, δηλαδή τις κρυφές σκέψεις και επιθυμίες που βρίσκονται πίσω του. Η παράξενη επιφάνεια του ονείρου δεν είναι τυχαία: είναι ο συμβιβασμός ανάμεσα σε μια επιθυμία και τη λογοκρισία. Γι' αυτό χαρακτήριζε τα όνειρα φύλακες του ύπνου, επειδή η μεταμφίεση μάς επιτρέπει να συνεχίζουμε να κοιμόμαστε αντί να ξυπνάμε από υλικό που διαφορετικά θα ήταν υπερβολικά έντονο.

Η ερμηνεία των ονείρων είναι η βασιλική οδός που οδηγεί στη γνώση των ασυνείδητων διεργασιών της ψυχικής ζωής.

Sigmund Freud, The Interpretation of Dreams

Το έργο του ονείρου: Πώς ο νους δημιουργεί τη μεταμφίεση

Ο Φρόιντ ονόμασε έργο του ονείρου το σύνολο των διεργασιών που μετατρέπουν τις κρυφές σκέψεις στην παράξενη εμπειρία που ζούμε τη νύχτα. Η ορολογία που εισήγαγε παραμένει ακόμη και σήμερα από τις πιο εύστοχες περιγραφές του πώς βιώνονται τα όνειρα εκ των έσω:

Η μέθοδος του Φρόιντ: Ελεύθερος συνειρμός, όχι λεξικό συμβόλων

Πολλοί εκπλήσσονται όταν μαθαίνουν ότι η βασική μέθοδος του Φρόιντ δεν ήταν η αναζήτηση συμβόλων σε κάποιον κατάλογο. Στο ντιβάνι, το όνειρο αναλυόταν στοιχείο προς στοιχείο και για κάθε στοιχείο ο ονειρευόμενος έλεγε ό,τι του ερχόταν στο μυαλό: συνειρμούς, αναμνήσεις, παράλογες σκέψεις, μέχρι η διαδρομή να οδηγήσει σε κάτι πραγματικά σημαντικό. Στις μεταγενέστερες εκδόσεις του βιβλίου του πρόσθεσε ένα κεφάλαιο για τα συνηθισμένα σύμβολα και οι εκλαϊκευτές του το μετέτρεψαν στα λεξικά ονείρων που ο ίδιος ποτέ δεν είχε σκοπό να δημιουργήσει. Η βασική αρχή όμως παρέμεινε προσωπική: το δικό σου όνειρο, οι δικοί σου συνειρμοί, το δικό σου νόημα. Μια εκδοχή που μπορείς να εφαρμόσεις μόνος σου μοιάζει κάπως έτσι:

1. Κατέγραψε το όνειρο αμέσως, με όσο το δυνατόν περισσότερες λεπτομέρειες. Ο Φρόιντ θεωρούσε ότι η ακριβής διατύπωση αποτελεί στοιχείο προς εξέταση. Οι παράξενες εκφράσεις συχνά ανοίγουν πόρτες.
2. Χώρισέ το σε στοιχεία: κάθε πρόσωπο, τόπος, αντικείμενο και φράση να μπει σε ξεχωριστή γραμμή.
3. Κάνε ελεύθερο συνειρμό για κάθε στοιχείο. Γράψε ό,τι σου έρχεται στο μυαλό, χωρίς να κρίνεις αν είναι σχετικό ή όχι. Ο κανόνας είναι η απόλυτη ειλικρίνεια στο χαρτί: οι συνειρμοί που θέλεις να παραλείψεις είναι συνήθως αυτοί που έχουν τη μεγαλύτερη σημασία.
4. Εντόπισε το ημερήσιο υπόλειμμα. Τι από την τελευταία μία ή δύο ημέρες έδωσε το υλικό για το όνειρο; Συχνά η φαινομενικά ασήμαντη αφορμή δείχνει προς το σημαντικότερο θέμα με το οποίο συνδέθηκε.
5. Κάνε τη δύσκολη ερώτηση. Αν αυτό το όνειρο εκπλήρωνε κάποια δική μου επιθυμία, ποια θα ήταν αυτή; Μπορείς φυσικά να απορρίψεις την απάντηση. Για τον Φρόιντ όμως, ακόμη και η αυθόρμητη αντίδραση αποφυγής έχει κάτι να αποκαλύψει.

Τι διατήρησε η σύγχρονη επιστήμη και τι άφησε πίσω

Ο απολογισμός έπειτα από έναν αιώνα είναι πραγματικά μεικτός. Αυτό που εγκαταλείφθηκε είναι ο καθολικός ισχυρισμός. Η έρευνα για τα όνειρα δεν βρίσκει στοιχεία ότι κάθε όνειρο αποτελεί εκπλήρωση επιθυμίας, ενώ ο ίδιος ο Φρόιντ ήταν ο πρώτος που αναγνώρισε την εξαίρεση, παραδεχόμενος το 1920 ότι οι επαναλαμβανόμενοι εφιάλτες των ανθρώπων που έχουν βιώσει τραύμα δεν χωρούν σε αυτό το σχήμα. Ακόμη λιγότερο άντεξε η ιδέα των σταθερών σεξουαλικών συμβολισμών που διέδωσαν οι οπαδοί του. Οι σύγχρονοι ερευνητές, όπως και ο ίδιος ο Φρόιντ στις πιο εύστοχες στιγμές του, υποστηρίζουν ότι οι εικόνες αποκτούν το νόημά τους από τον ίδιο τον ονειρευόμενο και όχι από κάποιο προκαθορισμένο λεξικό συμβόλων. Εκεί όμως που διατηρήθηκε η επιρροή του είναι σε μεγαλύτερο βαθμό απ' όσο περίμεναν οι επικριτές του. Το ημερήσιο υπόλειμμα θεωρείται πρόδρομος της σημερινής υπόθεσης της συνέχειας, σύμφωνα με την οποία τα όνειρα ανακυκλώνουν τις ανησυχίες και τις εμπειρίες της καθημερινής ζωής. Πειράματα για την καταστολή των σκέψεων έχουν δείξει ένα φαινόμενο επανεμφάνισης στα όνειρα: όταν προσπαθείς να διώξεις μια σκέψη μέσα στη μέρα, συχνά επιστρέφει τη νύχτα στα όνειρά σου, σαν μια εργαστηριακή σκιά της απώθησης. Και η νευροψυχολογία πρόσθεσε ακόμη μία διάσταση: η ονειρική δραστηριότητα εξαρτάται από τα κυκλώματα κινήτρων του εγκεφάλου και όχι μόνο από τους μηχανισμούς του ύπνου. Με άλλα λόγια, η κινητήρια δύναμη των ονείρων βρίσκεται πιο κοντά στην επιθυμία απ' όσο υπέθεταν οι επικριτές του Φρόιντ. Η βαθύτερη διαίσθησή του, ότι τα όνειρα έχουν νόημα, καθοδηγούνται από τα συναισθήματα και αξίζουν την προσοχή μας, αποτελεί πλέον κυρίαρχη θέση στη σύγχρονη επιστήμη.

Όσο για το πιο γνωστό θέμα: στη λαϊκή φαντασία το όνομα του Φρόιντ έχει συνδεθεί σχεδόν απόλυτα με τον σεξουαλικό συμβολισμό των ονείρων, κυρίως εξαιτίας αυτών των λεξικών. Αν αυτό είναι που σε έφερε εδώ, ο οδηγός μας για τα σεξουαλικά όνειρα εξετάζει το θέμα ολοκληρωμένα, μέσα από την ψυχολογία αλλά και τις πνευματικές και θρησκευτικές παραδόσεις.

Φρόιντ και Γιουνγκ: η διάσημη ρήξη

Για λίγα χρόνια ο Καρλ Γιουνγκ θεωρούνταν ο εκλεκτός διάδοχος του Φρόιντ, όμως τα όνειρα ήταν αυτά που έβαλαν τέλος στη σχέση τους. Ο Φρόιντ πίστευε ότι τα όνειρα συγκαλύπτουν το νόημά τους, ενώ ο Γιουνγκ πείστηκε ότι το αποκαλύπτουν, μιλώντας άμεσα μέσα από μια αρχέγονη γλώσσα εικόνων, και ότι το ασυνείδητο περιέχει πολύ περισσότερα από απωθημένο προσωπικό υλικό. Η φιλία τους διαλύθηκε γύρω στο 1913 και η ψυχολογία κληρονόμησε δύο ανταγωνιστικούς χάρτες για τον κόσμο των ονείρων. Αυτό τελικά είναι προς όφελος όλων μας: κάποια όνειρα απαντούν καλύτερα στην ερώτηση του Φρόιντ, «τι είναι αυτό που δεν παραδέχομαι;», ενώ άλλα στην ερώτηση του Γιουνγκ, «τι προσπαθεί να με επαναφέρει σε ισορροπία;». Το να κρατάς και τις δύο ερωτήσεις διαθέσιμες είναι πιο χρήσιμο από το να δηλώνεις πίστη αποκλειστικά στον έναν ή στον άλλον.

Κάνε τις φροϋδικές ερωτήσεις στα δικά σου όνειρα

Η μέθοδος του Φρόιντ βασίζεται στο πρωτογενές υλικό: το όνειρο καταγεγραμμένο αυτούσιο πριν το πρωινό αρχίσει να το αλλοιώνει και μια ειλικρινή καταγραφή όσων περιείχε η καθημερινότητά σου. Αυτό ακριβώς είναι ένα ημερολόγιο ονείρων και γύρω από αυτήν την ιδέα έχει σχεδιαστεί το Ruya: κατέγραψε το όνειρό σου με φωνή ή κείμενο μόλις ξυπνήσεις και άφησε το αρχείο να μεγαλώνει με τον χρόνο. Όταν θελήσεις να εμβαθύνεις, οι μέθοδοι ερμηνείας συνεχίζουν το έργο στο πνεύμα του Φρόιντ χωρίς το ντιβάνι: η μέθοδος Thoughts and Worries συνδέει το όνειρο με τις ανησυχίες της καθημερινής ζωής και το ημερήσιο υπόλειμμα που το τροφοδότησαν, ενώ οι υπόλοιπες μέθοδοι είναι διαθέσιμες όταν ένα όνειρο χρειάζεται μια εντελώς διαφορετική οπτική.

Ο Φρόιντ έκανε σημαντικά λάθη, αλλά διέκρινε και κάτι θεμελιώδες πριν σχεδόν οποιοσδήποτε άλλος το διατυπώσει δημόσια: το παράξενο θέατρο της νύχτας αφορά εσένα, δημιουργείται από εσένα και αξίζει την προσοχή σου. Ένας αιώνας επιστημονικής έρευνας περιόρισε τη θεωρία του, αλλά διατήρησε το βασικό της αντικείμενο. Η «βασιλική οδός» παραμένει ανοιχτή, απλώς έχει περισσότερες διαδρομές απ' όσες είχε σχεδιάσει ο ίδιος.