Riyooyin wax sii sheega ee dhaqammada kala duwan: Taariikh dunida oo dhan

Qaarad kasta oo dad ku nool yihiin iyo qarni kasta oo aan diiwaanno ka hayno, dadku waxay seexan jireen iyagoo rajaynaya in habeenku uga warramo waxa berri iman doona. Amiir Masri ah ayaa hooska Sphinx ku seexday, wuxuuna ku toosay ballan boqornimo. Xujay Giriig ah waxay ku hoyan jireen macbudyo iyagoo sugaya riyo bogsiin wadata. Xaaska qunsul Roomaan ah ayaa ninkeeda ka baryaysay inuusan guriga ka bixin maalintii la dilay. Dadka Lakota ee raadinta aragti ku jiray waxay kaligood ku soomi jireen buur dusheed, iyagoo ooyaya si ay u helaan aragti, halka Jabbaanna riyadii ugu horraysay ee sannadka cusub weli loo akhriyo inay tilmaamayso sida laba iyo tobanka bilood ee soo socda noqon doonaan.

Qoraalkani wuxuu ku saabsan yahay sida bani'aadamku u fasiran jireen riyooyinka ka hadla mustaqbalka: Masar iyo buuggii riyooyinka ee ugu da'da weyn ee weli jira, Mesobotamiya iyo Giriig, riyadii digniinta ahayd ee ugu caansanayd Rooma, dhaqammada hodanka ah ee riyooyinka ee Waqooyiga Ameerika iyo Awstaraaliya oo inta badan si khaldan loo fahmo, qaamuusyada riyooyinka ee Bariga Aasiya iyo riyooyinka nasiibka leh ee sannadka cusub, kutubta diimaha Ibraahimiga, iyo tijaabooyin casri ah oo yaab leh oo isku dayay in saadaasha hore looga dhigo nidaam digniin hore bixiya. Laba arrimood ayaa joogto ahaa afartii kun ee sano ee la soo dhaafay: dadku way qoraan riyooyinkooda, dadkuna way ku murmaan marka ay rumoobaan.

Masar: Amiirka, Sphinx iyo buuggii riyooyinka ee ugu da'da weyn

Qiyaastii 1400 BC, amiir Masri ah oo la oran jiray Thutmose ayaa ugaarsanayay agagaarka Giza, wuxuuna ku seexday hooska Great Sphinx, oo xilligaas ciidda saxaraha ay qoorta uun uga bannaaneyd. Riyadiisa ayuu Sphinx kula hadlay: iga qaad ciidda i qarisay, anna boqor ayaan kaa dhigayaa. Thutmose wuxuu dib u dayactiray taallada, ugu dambayna wuxuu noqday fircoonkii Thutmose IV, inkastoo uusan u muuqan kii safka koowaad kaga jiray dhaxalka boqortooyada. Sheekadan waan naqaan sababtoo ah isaga ayaa dhagax ku xardhay, Dream Stele-na ilaa maanta waxay taallaa inta u dhexeysa labada calaacal ee Sphinx. Taariikhyahannadu waxay u arkaan siyaasad aad u xeel dheer, riyo loo adeegsaday in lagu sharciyeeyo dhaxal aan la filayn, taasina waxay muujinaysaa qodob ka sii qoto dheer: Masar riyadu waxay lahayd awood intaas le'eg, maxaa yeelay dadku waxay aaminsanaayeen in ilaahyadu riyooyinka ku hadlaan.

Masar sidoo kale waxay inoo reebtay buuggii ugu da'da weynaa ee riyooyinka oo weli badbaaday: papyrus qiyaastii 1220 BC ah oo maanta loo yaqaan Ramesside Dream Book kana mid ah waraaqaha Chester Beatty, hadda lagu hayo Matxafka British Museum. Qaabkiisu si fudud ayuu u garan karaa qof kasta oo abid furay qaamuus riyooyin: sadarba sadar waxaa ku qoran "haddii nin isku arko riyo" isagoo samaynaya wax hebel ama hebel, mid kasta oo lagu calaamadeeyay inuu wanaagsan yahay ama xun yahay, kuwa xunna mararka qaar waxaa la socda caado yar oo lagu baabi'inayo calaamadda xun. Saddex kun oo sano ka hor barnaamijyada casriga ah ee riyooyinka, riyooyinku hore ayay u lahaayeen buugaag tixraac ah.

Mesobotamiya iyo Giriig: Farriimo iyo daawo

Riyooyinka ugu da'da weyn ee suugaanta dunida waxay ka yimaadeen Mesobotamiya. Sheekada Gilgamesh, geesigu wuxuu ku riyoodaa xiddig weyn oo cirka ka soo dhacaysa iyo faas weyn, hooyadiis oo ah ilaahadda Ninsun ayaana labadaas fasirta: saaxiib awood badan ayaa imanaya, waana Enkidu oo ahaa ninka duurjoogta ah kana beddeli doona noloshiisa. Boqorradii Mesobotamiya waxay qori jireen riyooyinka ay u arkaan farriimo ka yimid ilaahyada ka hor dagaallo iyo mashaariic dhisme, qorayaashuna waxay ururin jireen liisaska calaamadaha riyooyinka, halka fasirayaal xirfad leh ay lahaayeen xil rasmi ah. Qaabkii Masar dejisay halkan ayuu ka muuqdaa: riyooyinku waxay ahaayeen kuwo muhiim u ah in la qoro, la kaydiyo lana tixraaco sidii xog dowladeed.

Giriigtu waxay horumariyeen wax ka deggan: riyada bogsiinta. Goobaha cibaadada ee Asclepius, ilaaha daawada, gaar ahaan Epidaurus, dadka buka waxay ka iman jireen daafaha Badda Mediterranean-ka si ay ugu seexdaan gudaha macbudka, dhaqan loo yaqaan incubation. Rajadu waxay ahayd inay ku riyoodaan ilaaha oo u yimaada, taabta qaybta xanuunsan ama u sheega daawo, darbiyada macbudyaduna waxay buuxsameen qoraallo ay ka tageen bukaan bogsaday oo si faahfaahsan u sharxaya riyooyin noocaas ah. Si kasta oo loo qiimeeyo bogsiintaas, goobahaasi waxay shaqaynayeen qarniyo badan, taas oo incubation ka dhigaysa mid ka mid ah dhaqammada riyooyinka ee ugu muddada dheer taariikhda.

Giriiggu wuxuu kaloo soo saaray buuggii ugu horreeyay ee weyn ee Galbeedka ee fasiraadda riyooyinka iyo shakigii ugu horreeyay ee weyn. Qarnigii labaad AD, Artemidorus oo ka yimid Daldis ayaa u safri jiray xafladaha si uu ula kulmo dadka riyooyinka arka, wuxuuna xogtaas ka diyaariyay shanta qaybood ee Oneirocritica. Wuxuu kala saaray laba nooc oo fasirayaashu weli adeegsadaan: qaar ka mid ah riyooyinka waxay u rumoobaan sida saxda ah ee loo arkay, halka badankoodu ay yihiin astaan u baahan in lagu fasiro duruufaha nolosha qofka riyooday. Shan qarni ka hor isaga, Aristotle wuxuu hore u qoray qoraal gaaban oo ku saabsan riyooyinka wax sii sheega, wuxuuna ku soo gabagabeeyay aragti aad u casri ah: badankoodu waa isku beegnaan, qaar waxay ka tarjumaan calaamadaha hore ee jirku ka bixiyo cudur, qaar kalena way rumoobaan sababtoo ah qofkii riyooday ayaa hab-dhaqankiisa beddela. Dunidii hore ma ahayn mid sahlan oo wax walba rumaysata, doodda casriga ah oo dhanba way ku jirtay.

Rooma: Calpurnia iyo Ides of March

Riyada ugu caansan ee Rooma waxay ahayd tii Calpurnia, xaaska Julius Caesar. Habeenkii 14 Maarso 44 BC, sida ay taariikhyahannadii hore qoreen, waxay ku riyootay geerida ninkeeda, waxaana xisaabaad ka mid ahi sheegayaan inay gacmaheeda ku haysay meydkiisa dhiig baxaya. Subaxdiina waxay ka codsatay inuusan tagin Golaha Senate-ka. Caesar wuu ka laba labooday, Plutarchna wuxuu sheegay inuu ku dhowaaday inuu guriga joogo, ilaa nin ka mid ahaa shirqoolayaasha oo la oran jiray Decimus Brutus uu ku jeesjeesay inuu dhegaysanayo riyada haweeney, dabadeedna dibadda ula baxay. Maalintaas ayaa mindiyo lagu dilay, maalinta Ides of March. Lix iyo toban qarni ka dib, Shakespeare ayaa digniinteeda siiyay qaabkii ay weligeed caan ku ahaan lahayd:

Marka tuugsadayaashu dhintaan, ma muuqdaan xiddigo dabo-dheer; samadu lafteedu waxay olol u shiddaa geerida amiirrada.

Calpurnia, in William Shakespeare's Julius Caesar

Ilaha taariikhiga ahi waxay wax qoreen muddo dheer ka dib dhacdada, taariikhduna waxay had iyo jeer sii qurxisaa sheekooyinkeeda ugu caansan. Sidaas darteed cidina si dhab ah uma sheegi karto waxa Calpurnia ku riyootay habeenkaas. Laakiin in sheekadu soo gaarto jiilalkan ayaa lafteedu caddayn ah: dadka Rooma waxay u arkayeen arrin gebi ahaanba macquul ah in geeri intaas le'eg ay isku muujiso hurdada xaaska, sababtoo ah waxay ku noolaayeen dhaqan calaamadaha iyo saadaasha muhiimad weyn siinayay, halkaas oo riyooyinka loo aqoonsanaa waddo rasmi ah oo digniino lagu helo.

Waqooyiga Ameerika: Vision Quest iyo rabitaannada nafta

Ma jiro hal aragti oo ay dhammaan quruumaha Native American ka wada qabaan riyooyinka. Waqooyiga Ameerika waxaa ku nool boqolaal qaran oo kala duwan, mid kastaana wuxuu leeyahay afkiisa, xafladihiisa iyo dhaqammo nool oo u gaar ah. Sidaas awgeed, soo koobid kasta waxay bixin kartaa oo keliya tusaalooyin si ixtiraam leh loo xushay. Bulshada Lakota dhexdeeda, raadinta aragti ruuxi ah waa cibaado barakaysan oo loo yaqaan hanbleceya, badanaa lagu sharaxo "oohinta aragti lagu doonayo". Qofka waxaa diyaariya oo hagaya nin diimeed, wuxuuna keligiis ku soomaa buur dusheed, mararka qaarkood maalmo badan, isagoo baryaya in loo muujiyo aragti tilmaamaysa jidkiisa iyo masuuliyadaha saaran. Waxaa muhiim ah in la caddeeyo waxa tani aysan ahayn: ma aha faal sheegaysa mustaqbalka. Aragtida la raadinayaa waa hanuun, ee ma aha saadaal. Waa faham ku saabsan meesha iyo ujeeddada qofku ku leeyahay nolosha, fahamkaas oo laga yaabo inuu qofku cimrigiisa oo dhan ku sii koro.

Qoraalka ugu caansan ee la daabacay ee waayo-aragnimadan waxaa lahaa Black Elk, oo ahaa nin diimeed ka tirsan Oglala Lakota. Isagoo sagaal jir ah ayuu xanuun aad u daran ku dhacay, wuxuuna maalmo badan u jiifay isagoo aan jawaab bixin. Inta lagu jiray xilligaas ayuu arkay aragti weyn oo ku saabsan awoodaha dunida. Odayaasha diinta ee beeshiisu waxay u aqoonsadeen mid aan caadi ahayn, isaga naftiisuna wuxuu inta ka hartay noloshiisa dheer u arkayay halka uu ka bilaabmay wicitaankiisa ruuxiga ah. Tobannaan sano ka dib ayuu uga warramay gabayaaga John Neihardt, waxaana ka dhashay buugga Black Elk Speaks, oo noqday mid ka mid ah qoraallada ruuxiga ah ee ugu akhriska badan qarnigii labaatanaad. Si kasta oo uu akhristuhu u aaminsan yahay, qaabka dhaqankani waa cad yahay oo sharaf leh: aragti weyn ma aha tigidh lagu ogaado berri, ee waa masuuliyad la xiriirta nolol dhan.

Dhanka bari, Haudenosaunee (Iroquois) waxay horumariyeen mid ka mid ah fahamyada ugu qotada dheer ee cilmi-nafsiga riyooyinka. Riyooyinku waxay muujin jireen ondinnonk, oo ah rabitaanka qarsoon ee nafta. Haddii riyo la iska indho tiro, waxaa loo arkayay in nafta la diiday, taasoo keeni karta xanuun iyo nasiib darro. Sidaas darteed riyooyinka waa la wadaagi jiray, waa laga doodi jiray, waxaana lagu dhaqmi jiray, iyadoo xafladda Midwinter ay qayb ka ahayd caado gaar ah oo lagu qiyaaso macnaha riyooyinka. Wadaaddadii Jesuit ee qarnigii toddoba iyo tobnaad ayaa arrimahan si layaab leh ugu qoray warbixinnadoodii ay dalkooda u direen. Sannadkii 1958-na, cilmibaareha bulshada Anthony Wallace wuxuu maqaal caan ah ku dooday in Haudenosaunee ay dhab ahaantii dejisteen aragti ku saabsan rabitaannada qarsoon ee maskaxda riyoonaysa qarniyo ka hor Freud. Halkan su'aasha ah in riyadu mustaqbal sheegto waxay ku dhowdahay inay seegto ujeeddada: riyooyinku waxay ahaayeen ogaansho iyo waajib, iyadoo naftu bulshada u sheegaysay waxa ay u baahan tahay tallaabada xigta.

Australia: Marka "Dreaming" uusan ka dhignayn riyooyin

Australia waxay u baahan tahay sixitaanka ugu muhiimsan ee socdaalkan. Ereyga caanka ah ee Aboriginal-ka ee "Dreamtime" haba yaraatee kama hadlayo hurdada. Waa eray Ingiriisi ah oo qarnigii sagaal iyo tobnaad si khaldan loogu turjumay fikrado ay ka mid tahay Tjukurpa, oo tilmaamaya nidaamka awooweyaasha ee weligiis jira: xeerarka, sheekooyinka, heesaha iyo makhluuqaadka qaabeeyay dhulka welina haya, xaqiiqo ay waqtiyadii hore, hadda iyo mustaqbalku wada jiraan. Dad badan oo Aboriginal ah waxay u arkaan "Dreamtime" eray marin habaabinaya, sababtoo ah wuxuu sharci nool ka dhigayaa wax mala-awaal u eg. Riyooyinka hurdadu muhiim bay ku yihiin dhaqammo badan oo Aboriginal ah, waxaana ka mid ah meel lagu xiriiro dhulka iyo kuwii geeriyooday. Laakiin Dreaming laftiisu riyo ma aha, fahamka farqigaasna waa astaan aasaasi ah oo ixtiraam muujinaysa. Waa xusuusin muhiim ah in erayga Ingiriisiga ah ee "dream" lagu raray macnayaal ka badan inta uu qaadi karo.

Bariga Aasiya: Duke of Zhou iyo riyadii ugu horreysay ee sannadka

Shiinaha, fasiraadda riyooyinka waxay sidataa magaca nin dowladeed oo muddo saddex kun oo sano ah si weyn loo maamuusay: Duke of Zhou. Buugga fasiraadda riyooyinka ee wata magaciisa, Zhougong Jiemeng, waxaa la ururiyey muddo dheer ka dib noloshiisii, balse magaca loogu nisbeeyay wuxuu muujinayaa sharafta mawduucani lahaa. Buuggana weli waa la isticmaalaa maanta, inkastoo inta badan laga akhristo mareegaha iyo barnaamijyada moobilka. Magaciisu xitaa wuxuu galay hadalka maalinlaha ah: dadka ku hadla Shiinaha wali way ku kaftamaan iyagoo leh qofku "wuxuu u tegay Duke of Zhou" marka uu hurdo yar seexdo. Dhaqammo yar ayaa buug riyooyin si joogto ah loogu adeegsanayay muddo intaas le'eg.

Jabaan waxay leedahay mid ka mid ah riyooyinka saadaasha ugu soo jiidashada badan ee jadwalka sannadka: hatsuyume, oo ah riyadii ugu horreysay ee sannadka cusub, laguna fasirto calaamad muujinaysa sida laba iyo tobanka bilood ee soo socda noqon doonaan. Maahmaah hore ayaa sheegta saddexda muuqaal ee ugu nasiibka badan: marka koowaad Buurta Fuji, marka labaad haad, marka saddexaadna ukunta geedka eggplant. Sharaxaadda dhaqameed waxay saddexdan ku xirtaa gobolka Suruga oo ahaa hoygii shogun Tokugawa Ieyasu, oo caan ku ahaa buurtiisa weyn, haadkiisa iyo eggplant-kiisa hore u bislaada. Ciyaarta ereyaduna way qayb qaadataa: erayga Jabaaniga ah ee taka oo macnihiisu yahay haad wuxuu u dhawaaqaa sida erayga "sare", halka nasu oo ah eggplant uu u dhawaaqo sida "in la gaaro". Qarniyadii hore dadka xitaa waxay barkinta hoosteeda gelin jireen sawirka markabka khasnadda ee Toddobada Ilaah ee Nasiibka Habeenka Sannadka Cusub, si ay u soo jiitaan riyo nasiib leh. Hal mar sannadkii, qaran dhan ayaa si deggan isugu dayi jiray inuu nasiibkiisa hore u saadaaliyo.

Xidhiidhka diimaha Ibraahimiga

Kutubta quduuska ah ee diimaha Ibraahimiga waxay fikraddan u gudbiyaan dhinaca caqiidada. Kitaabka Cibraaniga iyo dhaqanka Masiixiga, Yuusuf wuxuu fasiraa riyadii Fircoon ee lo'da buurbuuran iyo kuwa caatada ah si Masar looga badbaadiyo macaluul, Daanyeelna wuxuu fasiraa riyooyinka boqorradii Baabuloon. Injiilladana, riyo ayaa Yuusuf uga digta inuu qoyskiisa u kaxeeyo meel ammaan ah. Dhammaan arrimahan waxaan si faahfaahsan uga hadlaynaa hagahayaga ku saabsan riyooyinka Kitaabka Quduuska ah. Islaamkuna wuxuu bixiyaa qaabka ugu cad ee lagu garto riyada runta ah, isagoo maamuusa ruya sadiqa inay tahay haraagii nuurka nebinnimada, halka inta badan riyooyinka loo arko kuwo caadi ah isla markaana dadka laga ilaaliyo cabsi ay sababaan. Casharkaas wuxuu leeyahay hagihiisa gaarka ah oo ah riyooyinka runta ah ee Islaamka. Marka labada dhinac la eego, waxaa soo noqnoqda hal mabda': riyada waa la qadariyaa, balse sidoo kale waxaa jira xeerar lagu kala saaro riyooyinka mudan in la tixgeliyo.

Laga soo bilaabo jaranjarooyinka macbudka ilaa armaajooyinka faylasha

Dareenka lagu diiwaangelinayo riyooyinku waligiis ma dabar go'in, ee qaabkiisa ayuu beddelay. Sannadihii 1960-meeyadii, kadib markii riyadii gabadh iskuul oo reer Wales ahi ka horraysay musiibadii Aberfan, dhakhtar cilminafsi oo British ah ayaa furay Premonitions Bureau, halkaas oo dadku ku diiwaangelin jireen riyooyinkooda ka hor dhacdooyinka. Wax yar kadibna New York waxay yeelatay diiwaan la mid ah. Wixii hore uga dhici jiray afaafka macbudka ayaa isu beddelay armaajo faylal lagu kaydiyo. Sheekada oo dhan, waxa tijaabadaasi ogaatay iyo waxa cilmigu ka yiraahdo riyooyinka u muuqda inay rumoobaan, waxaad ka heli kartaa hagahayaga kale ee ah riyadu ma saadaalin kartaa mustaqbalka. Laakiin waxaa mudan in la ogaado waxa ay wadaagaan dhammaan meelaha aan soo marnay: laga bilaabo Dream Stele ilaa Ramesside papyrus, qoraallada macbudka Epidaurus iyo kaararka taariikhaysan ee xafiiskaas - dhammaantood waxay ka tarjumayaan aaminsanaanta ah in riyo mudan tahay in la qoro. Fircoon wuxuu lahaa stele. Dunne wuxuu watay buug yar oo xusuus-qor ah. Ugu yaraan dhaqamadaasi waxay isku waafaqsan yihiin tallaabada ugu horreysa.

Afar kun oo sano oo dad riyooyin arkayay wax yar ayay isku raacsan yihiin: Sphinx wuxuu ballanqaadaa carshiyo, Haudenosaunee waxay riyooyinka uga maqlaan rabitaanka qarsoon ee nafta, Aristotle wuxuu u arkaa waxyaabahaas inay yihiin iska soo beeg-beeg, halka Japan ay nasiibka sannadka ku xidhato ukunta geedka eggplant. Laakiin hal arrin si buuxda ayay isugu waafaqsan yihiin. Haddii aad rabto inaad fahanto riyo, waa inaad isla markiiba qortaa, taariikhdana ku darto, ka hor inta aan mashquulka maalintu daboolin. Caadadani way ka fac weyn tahay inta badan alifbeetooyinka dunida, waana qaybta keliya ee dhaqankan ah ee aad caawa bilaabi karto: Ruya wuxuu ku siinayaa buug gaar ah oo aad ku diiwaangeliso riyooyinkaaga oo taariikhaysan, marka riyona ay kuu muuqato inay ka badan tahay riyo caadi ahna, wuxuu ku siinayaa habab fasiraad oo laga soo qaatay cilmi-nafsiga iyo dhaqamada ruuxiga ah iyo diimaha kala duwan ee dunida.