Dürli medeniýetlerde geljegi habar berýän düýşler: dünýä taryhyna syýahat

Adamlar ýaşan ähli yklymlarda we taryhyň bize ýetip gelen ähli döwürlerinde adamlar ertiriň näme getirjekdigini düýş arkaly bilmek umydy bilen uka gidipdirler. Bir müsür şazadasy Sfinksiň kölegesinde uklap, tagta çykjakdygy baradaky wada bilen oýanypdyr. Gadymy grek zyýaratçylary bejeriji düýşi görmek umydy bilen ybadathanalarda uklapdyrlar. Rim konsulynyň aýaly adamsyndan öldüriljek güni öýden çykmazlygyny haýyş edipdir. Lakota halkynyň gözlegçileri depäniň üstünde ýalňyz agyz bekäp, "görüş" dileg edipdirler, Japoniýada bolsa täze ýylyň ilkinji düýşi henizem öňdäki on iki aýyň alamaty hökmünde kabul edilýär.

Bu makala adamzadyň geljegi habar berýän düýşlere nähili düşünendigine syýahatdyr: Müsür we bize çenli gelip ýeten iň gadymy düýş kitaby, Mesopotamiýa we Gresiýa, Rimiň iň meşhur duýduryş düýşi, Demirgazyk Amerikanyň we Awstraliýanyň baý, ýöne köplenç nädogry düşündirilýän düýş däpleri, Gündogar Aziýanyň düýş sözlükleri we bagtly ilkinji düýşleri, Ybraýym dinleriniň mukaddes ýazgylary hem-de öňünden duýuşlary irki duýduryş ulgamyna öwürmäge synanyşan täsin häzirki zaman tejribeleri. Dört müň ýylyň dowamynda üýtgemän galan iki zat bar: adamlar düýşlerini ýazga geçirýärler we şol düýşleriň dogry çykanlary barada jedelleşýärler.

Müsür: şazada, Sfinks we iň gadymy düýş kitaby

Takmynan biziň eramyzdan öňki 1400-nji ýyllarda Tutmos atly ýaş müsür şazadasy Gizanyň golaýynda aw awlamaga gidip, çöl gumlarynyň arasynda boýnuna çenli gömülip galan Beýik Sfinksiň kölegesinde uklap galýar. Düýşünde Sfinks oňa şeýle diýýär: meni basyp ýatan gumy aýyr, men hem seni patyşa ederin. Tutmos bu ýadygärligi täzeden dikeldýär we hakykatdan hem faraon bolýar - Tutmos IV. Görnüşine görä, ol tagta ilkinji nobatdaky mirasdüşer hem däldi. Bu wakany onuň özi daşa oýup galdyrypdyr. Häzirem "Düýş stelesi" Sfinksiň penjeleriniň arasynda dur. Taryhçylar muny örän ussat syýasy ädim, garaşylmadyk mirasdüşerligi kanunlaşdyrmak üçin ulanylan düýş hökmünde düşündirýärler. Emma bu ýerde has möhüm many bar: Müsürde düýşe şeýle uly ygtyýar berilmeginiň sebäbi adamlaryň hudaýlaryň düýş arkaly gepleýändigine ynanmagydy.

Müsür bize şu güne çenli saklanyp galan iň gadymy düýş gollanmasyny hem miras goýdy. Takmynan biziň eramyzdan öňki 1220-nji ýyla degişli, häzirki wagtda Çester Bitti papiruslarynyň düzümindäki Ramessidler döwrüniň Düýş kitaby diýlip tanalýan bu papirus häzir Britan muzeýinde saklanýar. Onuň gurluşy şu günki düýş sözlüklerini açan islendik adama tanyş geler: yzly-yzyna "eger bir adam düýşünde özüni... görse" diýen ýazgylar, her ýagdaýyň gowy ýa-da erbet alamatdygy görkezilýär, käbir erbet alamatlaryň ýanynda bolsa şol alamaty ýatyrjak kiçijik däp-dessur hem berilýär. Häzirki zaman düýş programmalaryndan üç müň ýyl öň hem düýşler boýunça salgylanma edebiýaty eýýäm bardy.

Mesopotamiýa we Gresiýa: habarlar we bejeriş

Dünýä edebiýatyndaky iň gadymy düýşler Mesopotamiýa degişlidir. "Gilgameş" dessanynda gahryman asmandan gaçýan meteory we äpet paltany düýşünde görýär. Onuň ejesi, hudaý zenany Ninsun, bu iki düýşi hem ýorýar: ýakynda güýçli dost geler, ol hem onuň durmuşyny üýtgetjek ýabany adam Enkidu bolar. Mesopotamiýanyň patyşalary söweşlerden we gurluşyk işlerinden öň hudaýlardan gelen düýş habarlaryny ýazga geçiripdirler, hatdatlar düýş alamatlarynyň sanawlaryny düzüpdirler, hünärmen ýorgutçylar bolsa resmi orna eýe bolupdyrlar. Müsürde başlan nusga bu ýerde hem dowam edýär: düýşler ýazga alynmaga, tertipleşdirilmäge we döwlet maglumatlary ýaly maslahat edilmäge mynasyp hasaplanýardy.

Grekler bolsa has mylaýym bir däbi ösdürdiler - bejeriji düýşleri. Lukmançylyk hudaýy Asklepiusa bagyşlanan mukaddes ýerlerde, aýratyn-da Epidawrda, näsaglar Ortaýer deňziniň dürli ýerlerinden gelip, ybadathananyň çäginde uklap, "inkubasiýa" diýlip atlandyrylýan däbi ýerine ýetirýärdiler. Maksat hudaýyň düýşe girip, agyrýan ýere elini degirmegi ýa-da bejergi maslahat bermegi bolupdy. Ybadathanalaryň diwarlary hem şeýle düýşleri başdan geçiren minnetdar hassalaryň ýazgylary bilen dolupdyr. Bu bejergilere nähili baha berilse-de, bu mukaddes ýerler asyrlarboýy işläpdir. Şonuň üçin inkubasiýa taryhdaky iň uzak dowam eden düýş däpleriniň biri hasaplanýar.

Gresiýa Günbatar dünýäsiniň ilkinji uly düýş gollanmasyny hem, ilkinji uly şübheçisini hem dünýä berdi. Biziň eramyzyň II asyrynda Daldisli Artemidorus baýramçylyklara aýlanyp, düýş gören adamlar bilen söhbetdeşlik geçirýär we bäş jiltlik "Oneirocritica" eserini ýazýar. Ol häzirem ulanylýan tapawudy girizýär: käbir düýşler edil görülişi ýaly amala aşýar, emma köpüsi nyşanly bolup, düýş gören adamyň durmuşyna görä düşündirilmeli bolýar. Ondan bäş asyr öň Aristotel pygamberlik häsiýetli düýşler barada gysga traktat ýazyp, geň galdyryjy derejede häzirki zaman pikirini öňe sürýär: düýşleriň köpüsi tötänlikdir, käbiri bedeniň kesel baradaky ilkinji alamatlaryny görkezýär, käbiri bolsa adam düýş göreninden soň öz hereketini üýtgedýändigi üçin hasyl bolýar. Gadymy dünýä sadadan däldi - häzirki döwrüň esasy jedelleriniň ählisi eýýäm şol wagt hem bardy.

Rim: Kalpurniýa we Martyň idleri

Rimiň iň meşhur düýşi Ýuliý Sezaryň aýaly Kalpurniýa degişlidir. Gadymy taryhçylaryň ýazmagyna görä, biziň eramyzdan öňki 44-nji ýylyň 14-nji martyna geçilýän gije ol adamsynyň ölendigini düýşünde görýär. Käbir beýanlara görä, ol gan içinde ýatan jesedini gujagynda saklapdyr. Irden bolsa adamsyndan Senata gitmezligini ýalbarypdyr. Sezar ikirjiňlenýär we Plutarhyň aýtmagyna görä, ol tas öýünde galjak bolupdyr. Emma dildüwşüge gatnaşan Desimus Brutus onuň aýalynyň düýşüne ynanýandygyny ýaňsylaýar we ony öýden alyp çykýar. Şol gün, Martyň idlerinde, Sezar pyçaklanyp öldürilýär. On alty asyrdan soň Şekspir Kalpurniýanyň duýduryşyny edebiýatda öçmejek görnüşe getirdi:

Garyplar ölende asmanda kometalar görünmeýär, emma şazadalaryň ölümi gelende asmanyň özi lowlap ýanýar.

Calpurnia, in William Shakespeare's Julius Caesar

Bu waka bolup geçenden ep-esli wagt soň ýazylan çeşmelere daýanýarys, taryh bolsa iň täsirli hekaýalaryny wagtyň geçmegi bilen has-da timarlaýar. Şonuň üçin Kalpurniýanyň şol gije hakykatda näme düýş görendigini hiç kim anyk aýdyp bilmez. Emma bu hekaýanyň biziň günlerimize çenli gelip ýetmegi hem özbaşyna bir subutnama. Rimliler şeýle uly möçberdäki ölümiň aýalynyň düýşünde öňünden duýdurylmagyna doly ynanypdyrlar, sebäbi olar düýşleri resmi duýduryşyň ykrar edilen ýollarynyň biri hasaplanýan alamatlar medeniýetiniň içinde ýaşapdyrlar.

Demirgazyk Amerika: görüş gözlegi we ruhuň gizlin islegleri

Amerikanyň ýerli halklarynyň düýşlere bolan garaýşy birmeňzeş däl. Demirgazyk Amerikada öz dili, däp-dessury we şu güne çenli dowam edip gelýän medeniýeti bolan ýüzlerçe aýratyn halk ýaşaýar. Şonuň üçin islendik gysgaça syn diňe hormat bilen käbir mysallary görkezip biler. Lakotalaryň arasynda görüş gözlemek hanbleceya diýilýän mukaddes däp bolup, köplenç "görüş üçin aglamak" diýip düşündirilýär. Ruhy ýolbeletiň taýýarlygy we ýolbaşçylygy bilen adam depäniň üstünde ýeke özi agyz bekleýär, käwagt birnäçe günläp doga edip, öz ýoluny we borçlaryny görkezjek görüşe garaşýar. Munuň nämedigini däl-de, nämedälligini aýratyn bellemek möhümdir: bu geljegi çaklamak däldir. Gözlenýän görüş çaklama däl-de, ugrukdyrmadyr - adamyň durmuşdaky ornuna we maksadyna düşünmekdir. Şeýle düşünje bolsa tutuş ömürboýy kemala gelýär.

Şeýle tejribäniň iň meşhur neşir edilen beýany Oglala Lakota halkynyň ruhy ýolbaşçysy Black Elkä degişlidir. Ol dokuz ýaşyndaka, birnäçe günläp huşsuz ýatan agyr keseli wagtynda dünýäniň güýçleri barada örän uly bir görüş başdan geçirýär. Jemgyýetiniň ruhy adamlary bu görüşi adatdan daşary hadysa hökmünde kabul edýärler, Black Elk bolsa uzak ömrüniň dowamynda ony öz çagyryşynyň gözbaşy hasaplaýar. Ol bu wakany onlarça ýyl geçenden soň şahyr John Neihardta gürrüň berýär. Şondan dörän "Black Elk Speaks" kitaby XX asyryň iň köp okalan ruhy eserleriniň birine öwrülýär. Okyjynyň ynanjy nähili bolsa-da, bu däbiň manysy aýdyňdyr: beýik görüş ertirki gün barada lotereýa petegi däl, eýsem tutuş ömür üçin jogapkärçilikdir.

Has gündogarda ýaşaýan Haudenosaunee (Irokezler) halky düýşler barada iň çuňňur düşünjeleriň birini ösdüripdir. Olar düýşleriň ondinnonk diýilýän, ruhuň gizlin islegini açýandygyna ynanypdyrlar. Eger düýşe üns berilmese, bu ruhuň ret edilmegi hasaplanypdyr we munuň yzyndan kesel hem-de betbagtçylyk gelýär diýip pikir edilipdir. Şonuň üçin düýşler paýlaşylypdyr, ara alnyp maslahatlaşylypdyr we olara görä hereket edilipdir. Hatda Midwinter dabarasynyň bir bölegi hökmünde düýşi çaklamak üçin ýörite däp hem bolupdyr. XVII asyrdaky iýezuit missionerleri muny uly geň galma bilen öz hasabatlarynda ýazypdyrlar. 1958-nji ýylda antropolog Anthony Wallace meşhur makalasynda Haudenosaunee halkynyň, aslynda, Freýdden birnäçe asyr öň düýş görýän aňyň gizlin islegleri barada teoriýa döredendigini öňe sürdi. Bu ýerde "düýş geljegi aýdýarmy?" diýen sorag ikinji orunda galýar. Sebäbi düýşler olar üçin diagnoz we borç bolupdyr - ruh jemgyýete indiki ädimiň nämedigini habar berýärdi.

Awstraliýa: "Dreaming" sözi düýş diýmegi aňlatmaýar

Awstraliýa bu syýahatyň iň möhüm düzedişini talap edýär. Meşhur aborigen "Dreamtime" düşünjesi asla uky bilen bagly däl. Bu söz XIX asyrda Tjukurpa ýaly düşünjeleriň iňlisçä nädogry terjime edilmegi netijesinde ýüze çykypdyr. Tjukurpa baky ata-babalaryň tertibini - ýer ýüzüni kemala getiren we henizem ony saklap duran kanunlary, hekaýalary, aýdymlary hem-de barlyklary aňladýar. Bu hakykatda geçmiş, häzirki zaman we geljek bilelikde bar. Köp aborigen adamlar "Dreamtime" adalgasyny ýalňyşdyrýar diýip hasaplaýarlar, sebäbi ol janly kanuny hyýaly bir zat ýaly görkezýär. Elbetde, ukyda görülýän düýşler köp aborigen däplerinde möhümdir. Olar ýurt bilen we dünýäden ötenler bilen baglanyşyk gurmagyň bir ýoly bolup biler. Emma Dreaming düşünjesiniň özi düýş däldir. Bu tapawudy bilmek hormatyň esasy alamatlarynyň biridir. Şeýle hem bu bize iňlisçedäki "dream" sözüniň aslynda göterip biljek manysyndan has köp many bilen ulanylýandygyny ýatladýar.

Gündogar Aziýa: Çžou gersogy we ýylyň ilkinji düýşi

Hytaýda düýş ýorgudy üç müň ýyldan bäri hormatlanýan döwlet işgäri - Çžou gersogynyň ady bilen baglanyşýar. Onuň adyny göterýän Zhougong Jiemeng atly düýş kitaby gersogyň ýaşan döwründen has soň düzülipdir. Şeýle-de bolsa, bu atlandyryş düýş ýorgudyna nähili uly hormat goýlandygyny görkezýär. Kitap häzirki döwürde-de, esasan web sahypalary we programmalar arkaly ulanylýar. Gersogyň ady hatda gündelik dile-de aralaşypdyr. Hytaý dilinde biri ukulap başlanda, degişme bilen "Çžou gersogynyň ýanyna gitdi" diýýärler. Az sanly medeniýetde düýş kitaby şeýle uzak wagtlap halk arasynda ulanylyp gelýär.

Ýaponiýada geljegi alamatlandyrýan iň ýakymly däpleriň biri hatsuyume - täze ýylyň ilkinji düýşüdir. Oňa öňdäki on iki aý üçin alamat hökmünde seredilýär. Gadymy nakyla görä iň şowly üç zat şulardyr: birinji Fuji dagy, ikinji laçyn, üçünji bolsa badamjan. Adaty düşündirişe görä, bu üçüsi hem uly dagy, laçynlary we ir ýetişýän badamjanlary bilen meşhur, şogun Tokugawa Ieyasunyň mekany bolan Suruga welaýaty bilen baglanyşyklydyr. Mundan başga-da, söz oýnunyň hem roly bar: ýaponçada laçyn diýmegi aňladýan "taka" sözi "ýokary" diýen manyly söz bilen meňzeş eşidilýär, "nasu" sözi bolsa badamjany aňladyp, "üstünlik gazanmak" diýen söz bilen sesdeşdir. Öňki asyrlarda adamlar Täze ýyl gijesinde şowly düýş görmek umydy bilen Ýedi Şowly Hudaýyň hazyna gämisiniň suratyny ýassygynyň aşagyna goýup ýatypdyrlar. Şeýlelikde tutuş bir halk ýylda bir gezek öz geljegini şowlulyga tarap az-kem ugrukdyrmaga synanyşypdyr.

Ybrahimi dinlerdäki däp

Ybrahimi dinleriň mukaddes ýazgylarynda hem şol bir ynanç dini taglymatyň bir bölegi hökmünde beýan edilýär. Ýewreý Mukaddes Kitabynda we hristian däbinde Ýusup fyrownyň semiz we hor sygyrlar baradaky düýşüni ýorup, Müsüri açlykdan halas edýär. Daniýel Wawilondaky patyşalaryň düýşlerini ýorýar. Şeýle hem Hoş Habarlarda düýş arkaly Ýusuba maşgalasyny howpsuz ýere alyp gitmegi barada duýduryş berilýär. Bularyň hemmesi barada Mukaddes Kitapdaky düýşler atly gollanmamyzda giňişleýin gürrüň berilýär. Yslam bolsa hakyky düýşe iň anyk çemeleşmäni hödürleýär: ruýa sadyka pygamberlik nurundan galan bir nyşan hökmünde hormatlanylýar, düýşleriň köpüsi bolsa adaty hasap edilýär we ynanýanlar biderek gorkudan goragly bolmaga çagyrylýar. Bu tema barada aýratyn gollanma hem bar: Yslamdaky hakyky düýşler. Bu däpleriň ählisinde gaýtalanýan pikir birmeňzeşdir: düýşe hormat goýulýar, ýöne haýsy düýşüň hakykatdan hem ähmiýetlidigini saýlamakda tertip-düzgün hem möhümdir.

Ybadathana basgançagyndan resminamalar şkafyna çenli

Bu gyzyklanma hiç haçan ýitip gitmedi, diňe görnüşini üýtgetdi. 1960-njy ýyllarda Uelsli bir mekdep gyzynyň düýşi Aberfan betbagtçylygyndan öň görülenden soň, britaniýaly psihiatr halkyň wakalardan öň gören düýşlerini hasaba aldyrmagy üçin hakyky Premonitions Bureau açdy. Az salymdan Nýu-Ýorkda hem şonuň ýaly sanaw döredildi. Gadymy ybadathananyň eýwanynyň ornuny bu gezek resminamalar şkafy eýeledi. Bu synagyň netijeleri we ylmyň hasyl bolýan ýaly görünýän düýşler barada näme diýýändigi hakynda doly maglumat düýşler geljegi çaklap bilermi. Emma bu syýahatyň ähli duralgalarynda umumy bir aýratynlyk bar: Dream Stele-den başlap Ramesside düýş papirusyna, Epidaurusdaky ybadathana ýazgylaryna we senesi goýlan kartoçkalara çenli hemme ýerde düýşi ýazyp saklamaga mynasyp zat hökmünde garalýar. Fyrownyň stelesi bardy. Dunne-niň depderi bardy. Iň bolmanda ilkinji ädim barada däpleriň ählisi bir pikirde.

Dört müň ýylyň dowamynda düýş gören adamlar köp zatda bir pikire gelmändir: Sfinks tagty wada berýär, Haudenosaunee halky düýşlerde ruhuň gizlin isleglerini eşidýär, Aristotel muny tötänlikleriň netijesi hasaplaýar, Ýaponiýada bolsa ýylyň ugruny ilkinji düýşdäki baklajan kesgitleýär diýilýär. Emma bir endik barada olaryň hemmesi ylalaşýar. Düşünmek isleýän düýşüňizi, günüň aladasy ony ýatdan çykarmanka, senesi bilen ýazyp goýmak gerek. Bu endik elipbiýleriň köpüsinden hem gadymy bolup, şu gije özüňiz hem ony dowam etdirip bilersiňiz: Ruya size senesi görkezilen şahsy düýş Žurnalyny hödürleýär, eger haýsydyr bir düýş adaty düýşden has çuň manyly ýaly duýulsa, psihologiýadan we dünýäniň ruhy hem dini däplerinden alnan düýş ýorgut usullaryny hem hödürleýär.