Giấc mơ theo cung hoàng đạo: chiêm tinh, tuần trăng và khoa học

Có thể bạn vừa đọc được rằng Song Ngư là cung hoàng đạo hay nằm mơ nhất. Hoặc một người bạn bảo rằng đêm trăng tròn ai cũng dễ có giấc mơ kỳ lạ, và đúng đêm qua, trong một đêm trăng tròn, bạn đã có một giấc mơ rất lạ. Giờ bạn muốn biết trong những điều đó, điều nào là thật.

Câu trả lời ngắn gọn là thế này. Chiêm tinh cho mọi người một hệ biểu tượng để suy ngẫm về giấc mơ, và nhiều người thấy đó là cách hay để tự đặt câu hỏi cho bản thân. Còn Mặt Trăng lại là một chuyện khác: một số nghiên cứu về giấc ngủ cho thấy con người ngủ ít hơn một chút quanh những ngày trăng tròn, trong khi các nghiên cứu lớn khác không thấy tác động nào. Và chúng tôi không biết có nghiên cứu nào chứng minh cung mặt trời của bạn làm thay đổi nội dung giấc mơ. Bài viết này tách bạch ba điều: truyền thống chiêm tinh nói gì, bằng chứng khoa học cho thấy gì, và bạn có thể làm gì với chính giấc mơ của mình.

Niềm tin này bắt nguồn từ đâu?

Ở Lưỡng Hà cổ đại, người ta diễn giải cả các vì sao lẫn giấc mơ như những thông điệp từ thần linh. Các thư lại đã tập hợp một bộ sưu tập lớn các điềm báo từ bầu trời, gọi là Enuma Anu Enlil, gồm khoảng 7.000 điềm báo trên 70 bảng đất sét, cùng một bộ sách điềm báo về giấc mơ gồm mười một bảng, gọi là Iškar Zaqīqu. Bản sao của cả hai đều được lưu giữ tại Ninive vào thế kỷ thứ bảy trước Công nguyên, trong thư viện của vua Assyria Ashurbanipal. Bài viết về giấc mơ tiên tri qua các nền văn hóa của chúng tôi theo dấu cùng một niềm tin ấy qua Ai Cập, Hy Lạp và xa hơn nữa.

Mặt Trăng cũng gắn với giấc mơ từ rất lâu rồi. Các bản thảo châu Âu thời trung cổ, viết bằng tiếng Latinh và cả những ngôn ngữ như tiếng Pháp, tiếng Anh, có những văn bản ngắn mà giới học giả gọi là lunaries giải mộng, tức là các văn bản giải mã giấc mơ theo ngày của Mặt Trăng. Nhà sử học László Sándor Chardonnens đã đếm được khoảng 210 bản còn lưu lại đến nay. Một lunary giải mộng cho người đọc biết giấc mơ có thành sự thật hay không, thành sự thật như thế nào và khi nào, tùy theo giấc mơ xảy ra vào ngày nào trong ba mươi ngày của Mặt Trăng. Trong một bản hiện lưu ở Cambridge, giấc mơ vào ngày thứ hai của Mặt Trăng "báo hiệu niềm vui", còn giấc mơ vào ngày thứ ba "không báo điều lành cũng không báo điều dữ".

Chiêm tinh phương Tây hiện đại cũng có những quy tắc riêng về giấc mơ. Trong chiêm tinh, Mặt Trăng tượng trưng cho cảm xúc, bản năng, tâm trạng và ký ức. Sao Hải Vương, hành tinh mãi đến năm 1846 mới được phát hiện, được gắn với trí tưởng tượng và giấc mơ, và các nhà chiêm tinh đã xem đây là hành tinh chủ quản hiện đại của Song Ngư, đó cũng là một lý do khiến Song Ngư được gọi là cung mơ mộng nhất trong 12 cung hoàng đạo. Nhà số 12 trong bản đồ sao (lá số) được cho là chi phối tiềm thức, giấc mơ, trực giác và những điều bí mật. Đây là những liên tưởng mang tính biểu tượng trong chiêm tinh, không phải kết quả nghiên cứu khoa học.

Nhà tâm lý học nổi tiếng nhất từng nghiêm túc xem trọng chiêm tinh là Carl Jung. Năm 1911, ông viết thư cho Sigmund Freud rằng chiêm tinh dường như không thể thiếu nếu muốn hiểu thần thoại, và một tháng sau ông kể mình dành hầu hết các buổi tối cho nó. Trong bài luận Synchronicity: An Acausal Connecting Principle (Tính đồng thời: một nguyên lý kết nối phi nhân quả, 1952), ông mô tả một thử nghiệm trên các lá số tử vi của 483 cặp vợ chồng, tìm xem vị trí của Mặt Trời, Mặt Trăng và cung mọc nào được giới chiêm tinh gắn với hôn nhân. Nhóm dữ liệu đầu tiên có vẻ khớp với truyền thống chiêm tinh, nhưng các nhóm sau đó không lặp lại kết quả ấy. Jung không xem đây là bằng chứng cho chiêm tinh. Ông cho rằng điều ông mong đợi đã ảnh hưởng đến kết quả ban đầu, và dùng nó làm ví dụ cho tính đồng thời (synchronicity), tức một sự trùng hợp có ý nghĩa. Bài hướng dẫn về thuyết giấc mơ của Carl Jung giải thích cách ông làm việc với các biểu tượng.

Mỗi cung hoàng đạo được cho là hay mơ thấy gì?

Các nhà chiêm tinh chia 12 cung hoàng đạo thành bốn nhóm nguyên tố. Theo họ, các cung Lửa (Bạch Dương, Sư Tử, Nhân Mã) được cho là hay mơ về hành động, các cung Đất (Kim Ngưu, Xử Nữ, Ma Kết) về những chuyện thực tế, các cung Khí (Song Tử, Thiên Bình, Bảo Bình) về con người và ý tưởng, còn các cung Nước (Cự Giải, Bọ Cạp, Song Ngư) về cảm xúc và những điều chưa biết. Nhiều nhà chiêm tinh còn nói thêm rằng cung mặt trời của bạn (cung hoàng đạo mà ai cũng quen gọi là "cung của bạn") chỉ là một phần của bức tranh: cung mặt trăng, tức cung mà Mặt Trăng đang đứng khi bạn chào đời, được cho là quan trọng với giấc mơ không kém, thậm chí hơn.

Bảng dưới đây tóm tắt những gì các chuyên mục tử vi phổ biến thường nói. Hãy xem mỗi dòng như một mô tả theo truyền thống chiêm tinh, chứ không phải sự thật về bạn. Ngày tháng là ngày theo chiêm tinh phương Tây (hệ tropical), có thể lệch một ngày giữa các năm.

Nếu mô tả ở hàng của bạn khớp với mình, hãy thử nghĩ xem vì sao lại khớp. Phần lớn những mô tả này có thể đúng với rất nhiều người, vào rất nhiều đêm, vì hầu như ai cũng mơ về nhà cửa, công việc, những chuyến đi và những người xung quanh. Còn nếu hàng của bạn chẳng khớp chút nào, một nhà chiêm tinh sẽ bảo bạn xem cung Mặt Trăng của mình. Một nhà tâm lý học thì sẽ bảo bạn nhìn lại xem tuần này trong cuộc sống của bạn đã xảy ra chuyện gì.

Trăng có làm thay đổi giấc mơ của bạn không?

Câu trả lời của khoa học là: có thể có một chút, và chủ yếu là qua giấc ngủ. Năm 2013, Christian Cajochen cùng các đồng nghiệp tại Đại học Basel (Thụy Sĩ) đã phân tích lại dữ liệu của 33 tình nguyện viên từng ngủ trong phòng thí nghiệm mà không có bất kỳ manh mối nào giúp họ biết giờ giấc. Vào khoảng rằm, hoạt động não liên quan đến giấc ngủ sâu giảm khoảng 30%. Các tình nguyện viên mất thêm khoảng năm phút để chìm vào giấc ngủ, ngủ ít hơn khoảng 20 phút, tự đánh giá giấc ngủ của mình tệ hơn, và lượng melatonin, loại hormone giúp điều chỉnh thời điểm ngủ, cũng thấp hơn. Họ không nhìn thấy Mặt Trăng và cũng không biết hôm đó trăng đang ở pha nào.

Năm 2021, một nhóm nghiên cứu do Leandro Casiraghi và Horacio de la Iglesia dẫn đầu đã kiểm chứng ý tưởng này ngoài phòng thí nghiệm, ngay trong đời sống hằng ngày. Họ trang bị thiết bị đeo cổ tay đo giấc ngủ cho 98 người ở ba cộng đồng bản địa Toba/Qom ở miền bắc Argentina, trong đó có một cộng đồng không có điện, đồng thời xem xét dữ liệu giấc ngủ của 464 sinh viên đại học ở Seattle. Nhìn chung, mọi người có xu hướng đi ngủ muộn hơn và ngủ ít hơn trong khoảng ba đến năm đêm trước đêm trăng tròn, khi trăng đã lên cao và sáng ngay từ sau hoàng hôn. Hiện tượng này vẫn xuất hiện ở cả thành phố, cụ thể là ở Seattle.

Tuy nhiên, những nhà nghiên cứu khác lại không thấy tác động nào. Năm 2014, Maren Cordi, Martin Dresler và các đồng nghiệp đã gộp dữ liệu ghi nhận giấc ngủ của 1.265 tình nguyện viên trong 2.097 đêm và không tìm thấy mối liên hệ nào giữa Mặt Trăng và giấc ngủ. Họ cũng tìm được những nghiên cứu chưa công bố không cho thấy tác động nào, một dấu hiệu của điều mà giới khoa học gọi là vấn đề ngăn kéo (file drawer problem): các nghiên cứu không tìm ra điều gì thường bị cất vào ngăn kéo, không được công bố. Năm 2015, José Haba-Rubio cùng các đồng nghiệp ghi lại giấc ngủ tại nhà của 2.125 người trưởng thành ở Lausanne (Thụy Sĩ) và không thấy bằng chứng nào về một tác động đáng kể của Mặt Trăng. Tóm lại, Mặt Trăng có thể làm một số người ngủ ít đi đôi chút, nhưng tác động này nhỏ và giới nghiên cứu vẫn còn tranh luận.

Còn bản thân những giấc mơ thì sao? Năm 2006, Michael Schredl và các đồng nghiệp đã nghiên cứu nhật ký giấc mơ mà 196 người ghi lại trong khoảng từ 28 đến 111 đêm, và không thấy mối liên hệ nào giữa đêm trăng tròn với số giấc mơ mà mọi người nhớ được. Chúng tôi cũng không tìm được nghiên cứu nào đủ vững để cho thấy Mặt Trăng làm thay đổi nội dung giấc mơ hay tần suất gặp ác mộng của con người.

Dù vậy, vẫn còn một mối liên hệ có thể có, và nó đi qua việc thức giấc giữa đêm. Chúng ta nhớ giấc mơ chủ yếu khi tỉnh dậy trong hoặc ngay sau giấc ngủ REM, giai đoạn có những giấc mơ sống động nhất. Năm 1957, William Dement và Nathaniel Kleitman đánh thức người ngủ trong phòng thí nghiệm và thấy rằng họ kể lại được một giấc mơ sau khoảng bốn trong năm lần bị đánh thức khỏi giấc ngủ REM, còn sau các giai đoạn khác thì rất hiếm khi. Vì vậy, nếu một buổi tối sáng trăng hay việc đi ngủ muộn khiến giấc ngủ của bạn nông hơn, bạn có thể thức dậy nhiều hơn và nhớ được nhiều giấc mơ hơn, ngay cả khi Mặt Trăng không hề thay đổi những giấc mơ ấy.

Niềm tin này còn lâu đời hơn các nghiên cứu rất nhiều. Từ "lunatic" trong tiếng Anh (nghĩa là người điên) bắt nguồn từ chữ luna trong tiếng Latin, nghĩa là Mặt Trăng, vì ngày xưa người ta tin rằng sự thay đổi của trăng gây ra những cơn điên loạn. Năm 1999, nhà tâm thần học Charles Raison cùng các đồng nghiệp đưa ra một lý do khiến niềm tin ấy tồn tại lâu như vậy: trước khi có đèn điện, những đêm trăng sáng có thể đã thật sự khiến con người ngủ ít đi.

Tâm lý học nói gì?

Các nhà nghiên cứu cũng đã thử kiểm chứng thẳng chiêm tinh học. Thí nghiệm nổi tiếng nhất do Shawn Carlson công bố trên tạp chí Nature năm 1985. Hai mươi tám nhà chiêm tinh được giới chiêm tinh đánh giá cao, do một tổ chức chiêm tinh đề cử và tổ chức này cũng góp phần đảm bảo thí nghiệm công bằng, đã thử ghép các lá số sinh với đúng bản mô tả tính cách từ một bảng câu hỏi chuẩn, đó là California Kişilik Envanteri không dùng ở đây, mà là Bảng kiểm kê tâm lý California (California Psychological Inventory). Qua hơn 100 lá số, tỷ lệ chính xác của họ không hơn gì mức đoán mò, và họ cũng không chính xác hơn vào những lúc họ tự tin nhất. Một số nhà chiêm tinh vẫn tranh cãi về cách chấm điểm của thí nghiệm này, nhưng đây vẫn là thí nghiệm có đối chứng nổi tiếng nhất về chiêm tinh học.

Vậy tại sao mô tả về các cung hoàng đạo lại thấy đúng đến thế? Trong một thí nghiệm ở lớp học được công bố năm 1949, nhà tâm lý học Bertram Forer đưa cho mỗi sinh viên của mình một bản mà ông nói là kết quả cá nhân của bài kiểm tra tính cách. Thật ra, tất cả sinh viên nhận được cùng một đoạn văn, được ghép lại từ một cuốn sách chiêm tinh bình dân bán ở sạp báo. Khi được yêu cầu chấm điểm mức độ mô tả đúng về mình theo thang từ 0 đến 5, các sinh viên cho điểm trung bình trên 4. Hiện nay người ta gọi đó là hiệu ứng Barnum, hay hiệu ứng Forer: con người dễ tin những mô tả mơ hồ, nghe có vẻ dễ chịu là nói riêng về mình, vì hầu như ai cũng có thể nhận ra mình trong đó.

Còn điều thật sự định hình giấc mơ của bạn thì chúng ta hiểu rõ hơn nhiều. Các nhà nghiên cứu giấc mơ gọi đó là giả thuyết liên tục: giấc mơ phần lớn phản ánh cuộc sống khi thức, nhất là những chuyện bạn quan tâm sâu sắc. Một nghiên cứu dựa trên nhật ký năm 2003 của Michael Schredl và Friedrich Hofmann cũng ghi nhận sự liên tục này, dù một số hoạt động, như đọc sách, hiếm khi xuất hiện trong mơ. Các mối quan hệ, nỗi lo và những điều bạn để tâm chính là chất liệu của phần lớn giấc mơ.

Tính cách cũng có vai trò. Bác sĩ tâm thần Ernest Hartmann mô tả những người có "ranh giới mỏng": nhạy cảm, cởi mở, giàu trí tưởng tượng và dễ bị cảm xúc tác động. Trong nghiên cứu của ông, những người bị ác mộng suốt đời thường có kiểu tính cách này, và các nghiên cứu sau đó cũng cho thấy ranh giới mỏng đi cùng với việc nhớ được nhiều giấc mơ hơn. Bài viết về lý thuyết ranh giới của Ernest Hartmann giải thích kỹ hơn ý tưởng này. Căng thẳng cũng góp phần: những tình huống lo lắng, buồn bã hoặc đáng sợ có thể gây ra ác mộng, dù bạn thuộc cung hoàng đạo nào.

Gộp tất cả lại, bằng chứng dẫn đến một kết luận giản dị: giấc mơ của bạn do tính cách và cuộc sống của bạn định hình, chứ không phải ngày sinh.

Góc nhìn tâm linh: sinh nhật, trăng non và trăng tròn

Nhiều người theo dõi chiêm tinh xem nó như một cuốn lịch để nhìn lại bản thân hơn là công cụ dự đoán sự kiện. Những ai giải mã giấc mơ qua các dấu hiệu và những sự trùng hợp có ý nghĩa thường để ý đến thời điểm: một giấc mơ vào ngày sinh nhật, đêm trăng non hay đêm trăng tròn được xem là lý do để dừng lại suy ngẫm, chứ không phải một thông điệp với ý nghĩa cố định.

Có người ghi nhật ký giấc mơ theo tuần trăng. Các tác giả viết về tâm linh thường mô tả từng pha như sau:

• Trăng non. Thời điểm cho những khởi đầu mới và những điều bạn muốn hướng tới. Trước khi ngủ, hãy viết ra một điều bạn mong muốn, rồi xem giấc mơ của bạn có quay lại với điều đó không.
• Trăng đang tròn dần. Thời kỳ phát triển. Hãy để ý những giấc mơ về dự định và những điều bạn đang học.
• Trăng tròn. Thời điểm mọi chuyện dần sáng tỏ, và là lúc buông bỏ những gì bạn không còn cần nữa. Hãy để ý điều gì trong giấc mơ hiện ra rõ ràng với bạn.
• Trăng đang khuyết dần. Thời điểm để nghỉ ngơi và nhìn lại. Hãy để ý những giấc mơ về sự kết thúc và việc hồi phục.

Có một nguyên tắc giúp cách làm này luôn cân bằng và lành mạnh, và phương pháp Dấu hiệu & Sự trùng hợp của Ruya áp dụng nó cho mọi truyền thống: hãy xem một giấc mơ là giấc mơ bình thường, trừ khi có lý do chắc chắn để nghĩ khác. Một giấc mơ lặp lại, ám ảnh bạn suốt cả ngày và khớp với điều có thật trong cuộc sống thì đáng để suy nghĩ nhiều hơn, dù đêm đó trăng ở pha nào. Không phương pháp nào trong mười một phương pháp giải mã của Ruya xem lá số sinh của bạn; phương pháp này nhìn vào chính giấc mơ và những gì đang diễn ra trong đời bạn lúc giấc mơ đến. Với những giấc mơ có vẻ thành sự thật, hãy xem hướng dẫn về việc giấc mơ có thể báo trước tương lai hay không.

Đạo Hồi và Kitô giáo nói gì?

Cả hai tôn giáo đều coi trọng giấc mơ, và cả hai đều bác bỏ quan niệm rằng các vì sao có thể nói trước tương lai. Đây chỉ là bản tóm tắt ngắn về quan điểm chính thống; với hoàn cảnh riêng của bạn, hãy hỏi một học giả hoặc một mục sư mà bạn tin tưởng.

Trong đạo Hồi, một giấc mơ chân thật (ru'ya sadiqa) có thể là món quà từ Allah, nhưng việc tự nhận biết được điều vô hình (al-ghayb) qua các vì sao thì không được phép. Nhà tiên tri Muhammad (cầu bình an cho Người) đã cảnh báo không nên tìm đến thầy bói, và các học giả áp dụng lời cảnh báo này cho cả nhà chiêm tinh lẫn các bài xem cung hoàng đạo.

Ai đến gặp một 'arrâf (thầy bói) rồi hỏi ông ta về bất cứ điều gì, thì việc cầu nguyện của người ấy sẽ không được chấp nhận trong bốn mươi đêm.

Hadith reported by Safiyya from some of the wives of the Prophet, Sahih Muslim 2230 (Book 39, The Book of Greetings)

Các học giả Hồi giáo phân biệt rõ hai ngành. Thiên văn học (ilm al-falak), tức việc nghiên cứu cách mặt trời, mặt trăng và các vì sao di chuyển, từ lâu đã được coi trọng, một phần vì nó giúp xác định giờ cầu nguyện và hướng qibla. Còn chiêm tinh (tanjim), vốn tự nhận có thể đọc được điều vô hình và tương lai từ các vì sao, thì bị cấm. Lịch Hồi giáo cũng tính theo mặt trăng; điều bị bác bỏ là niềm tin rằng các vì sao quyết định mọi biến cố. Bài hướng dẫn về giấc mơ chân thật trong Hồi giáo sẽ giải thích cách người ta cân nhắc chính những giấc mơ.

Kinh Thánh xem giấc mơ là một trong những cách Thiên Chúa có thể lên tiếng, còn việc xem sao thì được nhìn nhận khác hẳn. Phục truyền luật lệ ký 18:10-12 cấm bất cứ ai "làm nghề bói toán, phù thủy, xem điềm". Sách Isaia nói thẳng với các nhà chiêm tinh của Babylon:

Hãy để các nhà chiêm tinh của ngươi đứng ra, những người xem sao vẫn đoán trước từng tháng, hãy để họ cứu ngươi khỏi những điều sắp giáng xuống.

Isaiah 47:13, New International Version

Câu chuyện Giáng Sinh là một ví dụ đáng chú ý ở đây. Trong Matthêu 2, các nhà chiêm tinh phương Đông nói: "Chúng tôi đã thấy ngôi sao của Ngài xuất hiện và đến để thờ lạy Ngài." Thế nhưng lời cảnh báo cứu cả gia đình lại đến qua một giấc mơ: các vị ấy "được báo mộng đừng trở lại gặp Hêrôđê" (Matthêu 2:12). Phần lớn các giáo sư Kitô giáo cho rằng một giấc mơ cần được đối chiếu với Kinh Thánh, chứ không phải với cung hoàng đạo, và Sách Giáo lý của Hội thánh Công giáo (số 2116) xếp việc xem tử vi và chiêm tinh vào các hình thức bói toán cần tránh. Bài hướng dẫn về giải mã giấc mơ theo Kinh Thánh sẽ giải thích cách các tín hữu kiểm chứng một giấc mơ.

Bạn nên làm gì với giấc mơ của mình?

Dù bạn nghĩ gì về các vì sao, những bước dưới đây đều dùng được, cho cả người hoài nghi lẫn người tin.

1. Ghi lại ngay sáng hôm đó. Hãy viết xuống chuyện gì đã xảy ra, có ai xuất hiện và bạn cảm thấy thế nào khi tỉnh dậy. Bài hướng dẫn cách nhớ giấc mơ sẽ giúp bạn nhớ được nhiều giấc mơ hơn.
2. Thử một thí nghiệm nhỏ trong hai tháng. Nếu tò mò về mặt trăng, bạn hãy ghi thêm pha trăng vào mỗi lần viết nhật ký trong hai tháng. Rồi đếm thử: bạn có nhớ nhiều giấc mơ hơn, hay gặp nhiều ác mộng hơn quanh những đêm trăng tròn không? Đây chỉ là thí nghiệm của riêng bạn, không phải câu trả lời cuối cùng cho mọi người.
3. Xem cung của bạn như một câu hỏi, đừng xem như một phán quyết. Nếu dòng nói về cung của bạn thấy đúng, hãy trả lời thật lòng câu hỏi bên cạnh. Nếu không hợp, cứ bỏ qua.
4. Giữ giấc ngủ ổn định quanh đêm trăng tròn. Hãy giữ phòng ngủ tối và giữ giờ đi ngủ, giờ thức dậy như mọi ngày. Các tình nguyện viên trong nghiên cứu ở Basel hoàn toàn không nhìn thấy mặt trăng, nên rèm tối màu là một lời khuyên tốt cho giấc ngủ, chứ không phải một cách chữa đã được chứng minh.
5. Tìm sự giúp đỡ nếu ác mộng cứ lặp lại. Nếu bạn gặp ác mộng hơn một lần mỗi tuần, hoặc chúng ảnh hưởng đến giấc ngủ, tâm trạng hay cuộc sống hằng ngày, hãy nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia trị liệu tâm lý.

Chiêm tinh mang đến một hệ biểu tượng để suy ngẫm và vài câu hỏi hữu ích. Khoa học giấc ngủ cho biết mặt trăng có thể làm một số người ngủ ít đi một chút, và chưa tìm thấy bằng chứng nào cho thấy ngày sinh quyết định bạn mơ thấy gì. Tâm lý học cho rằng giấc mơ của bạn chủ yếu đến từ cuộc sống, cảm xúc và tính cách của chính bạn. Để hiểu giấc mơ của mình, bạn hãy ghi lại trong Ruya rồi xem nó qua phương pháp giải mã hợp với cách bạn nhìn giấc mơ: nhận thức, Jung, Dấu hiệu & Đồng bộ, Kitô giáo hoặc Hồi giáo. Nhiều góc nhìn, một giấc mơ, và một câu trả lời thuộc về riêng bạn.