Προφητικά όνειρα σε διαφορετικούς πολιτισμούς: Μια παγκόσμια ιστορία

Σε κάθε κατοικημένη ήπειρο και σε κάθε εποχή για την οποία υπάρχουν καταγραφές, οι άνθρωποι κοιμούνταν με την ελπίδα ότι η νύχτα θα τους αποκάλυπτε κάτι για το αύριο. Ένας πρίγκιπας αποκοιμήθηκε στη σκιά της Σφίγγας και ξύπνησε με την υπόσχεση ότι θα ανέβει στον θρόνο. Προσκυνητές στην αρχαία Ελλάδα κοιμούνταν σε ιερά περιμένοντας ένα θεραπευτικό όνειρο. Η σύζυγος ενός Ρωμαίου υπάτου παρακάλεσε τον άντρα της να μη βγει από το σπίτι τη μέρα που δολοφονήθηκε. Αναζητητές των Λακότα νήστευαν μόνοι πάνω σε έναν λόφο, αναζητώντας ένα όραμα, και στην Ιαπωνία το πρώτο όνειρο της νέας χρονιάς εξακολουθεί να θεωρείται προμήνυμα για τους δώδεκα μήνες που ακολουθούν.

Αυτό είναι ένα ταξίδι στον τρόπο με τον οποίο η ανθρωπότητα διάβασε τα όνειρα που έμοιαζαν να μιλούν για το μέλλον: η Αίγυπτος και το αρχαιότερο σωζόμενο βιβλίο ονείρων, η Μεσοποταμία και η Ελλάδα, το πιο διάσημο προειδοποιητικό όνειρο της Ρώμης, οι πλούσιες και συχνά παρεξηγημένες παραδόσεις ονείρων της Βόρειας Αμερικής και της Αυστραλίας, τα ονειροκριτικά λεξικά της Ανατολικής Ασίας και τα τυχερά πρώτα όνειρα του χρόνου, οι αβρααμικές Γραφές και τα παράξενα σύγχρονα πειράματα που προσπάθησαν να μετατρέψουν τις προαισθήσεις σε ένα σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης. Δύο πράγματα παραμένουν σταθερά εδώ και τέσσερις χιλιάδες χρόνια: οι άνθρωποι καταγράφουν τα όνειρά τους και διαφωνούν για το πόσες φορές οι προβλέψεις τους επαληθεύονται.

Αίγυπτος: Ο πρίγκιπας, η Σφίγγα και το αρχαιότερο βιβλίο ονείρων

Γύρω στο 1400 π.Χ., ένας νεαρός Αιγύπτιος πρίγκιπας με το όνομα Θούτμωσις πήγε για κυνήγι κοντά στη Γκίζα και αποκοιμήθηκε στη σκιά της Μεγάλης Σφίγγας, η οποία τότε ήταν θαμμένη στην άμμο της ερήμου μέχρι τον λαιμό. Στο όνειρό του, η Σφίγγα του μίλησε: απομάκρυνε την άμμο που με πνίγει και θα σε κάνω βασιλιά. Ο Θούτμωσις αποκατέστησε το μνημείο και πράγματι έγινε φαραώ, ο Θούτμωσις Δ΄, παρότι δεν φαίνεται να ήταν ο πρώτος στη σειρά διαδοχής. Γνωρίζουμε την ιστορία επειδή τη χάραξε στην πέτρα: η Στήλη του Ονείρου στέκει ακόμη και σήμερα ανάμεσα στις πατούσες της Σφίγγας. Οι ιστορικοί τη διαβάζουν ως μια ιδιοφυή πολιτική κίνηση, όπου ένα όνειρο χρησιμοποιήθηκε για να νομιμοποιήσει μια απρόσμενη διαδοχή. Αυτό αναδεικνύει και κάτι βαθύτερο: στην Αίγυπτο ένα όνειρο μπορούσε να έχει τέτοια βαρύτητα, επειδή όλοι αποδέχονταν ότι οι θεοί μιλούσαν μέσα από αυτά.

Η Αίγυπτος μάς άφησε επίσης το αρχαιότερο σωζόμενο εγχειρίδιο ονείρων: έναν πάπυρο που χρονολογείται περίπου στο 1220 π.Χ., γνωστό σήμερα ως το Ραμμεσσίδειο Βιβλίο Ονείρων από τους παπύρους Τσέστερ Μπίτι, το οποίο φυλάσσεται στο Βρετανικό Μουσείο. Η μορφή του είναι αμέσως αναγνωρίσιμη σε όποιον έχει ανοίξει ποτέ ένα ονειροκρίτη: σειρά μετά από σειρά, η φράση «αν ένας άνθρωπος δει στον ύπνο του» να κάνει αυτό ή εκείνο, και κάθε περίπτωση να χαρακτηρίζεται ως καλή ή κακή, ενώ στις δυσμενείς προστίθεται μερικές φορές ένα μικρό τελετουργικό για να ακυρωθεί ο κακός οιωνός. Τρεις χιλιάδες χρόνια πριν από τις σύγχρονες εφαρμογές για όνειρα, υπήρχε ήδη οργανωμένη βιβλιογραφία αναφοράς για την ερμηνεία τους.

Μεσοποταμία και Ελλάδα: Μηνύματα και θεραπεία

Τα αρχαιότερα όνειρα της παγκόσμιας λογοτεχνίας προέρχονται από τη Μεσοποταμία. Στο Έπος του Γκιλγκαμές, ο ήρωας ονειρεύεται έναν μετεωρίτη να πέφτει από τον ουρανό και ένα μεγάλο τσεκούρι, και η μητέρα του, η θεά Νινσούν, ερμηνεύει και τα δύο: ένας πανίσχυρος φίλος πλησιάζει, ο άγριος άνθρωπος Ενκίντου, που θα αλλάξει τη ζωή του. Οι βασιλιάδες της Μεσοποταμίας κατέγραφαν όνειρα με μηνύματα από τους θεούς πριν από μάχες και μεγάλα οικοδομικά έργα, οι γραφείς συνέτασσαν καταλόγους ονειρικών οιωνών και οι επαγγελματίες ερμηνευτές είχαν επίσημη θέση. Το ίδιο μοτίβο που συναντάμε στην Αίγυπτο εμφανίζεται και εδώ: τα όνειρα θεωρούνταν τόσο σημαντικά ώστε καταγράφονταν, ταξινομούνταν και συμβουλεύονταν όπως οι κρατικές πληροφορίες.

Οι Έλληνες ανέπτυξαν συστηματικά κάτι πιο ήπιο: το θεραπευτικό όνειρο. Στα ιερά του Ασκληπιού, του θεού της ιατρικής, και ιδιαίτερα στην Επίδαυρο, ασθενείς ταξίδευαν από όλη τη Μεσόγειο για να κοιμηθούν μέσα στον ιερό χώρο του ναού, σε μια πρακτική που ονομαζόταν εγκοίμηση. Η ελπίδα ήταν να δουν στον ύπνο τους τον θεό να εμφανίζεται, να αγγίζει το πάσχον σημείο ή να υποδεικνύει μια θεραπεία, και οι τοίχοι των ιερών γέμιζαν με επιγραφές από ευγνώμονες ασθενείς που περιέγραφαν ακριβώς τέτοια όνειρα. Όποια κι αν είναι η άποψη του καθενός για τις θεραπείες αυτές, τα ιερά λειτούργησαν επί αιώνες, γεγονός που καθιστά την εγκοίμηση μία από τις μακροβιότερες συνεχείς πρακτικές που συνδέονται με τα όνειρα στην ιστορία.

Η Ελλάδα έδωσε επίσης τόσο το πρώτο μεγάλο εγχειρίδιο ονειροκριτικής της Δύσης όσο και τον πρώτο μεγάλο σκεπτικιστή. Τον 2ο αιώνα μ.Χ., ο Αρτεμίδωρος από τη Δάλδι περιόδευε σε γιορτές, συνομιλούσε με ανθρώπους για τα όνειρά τους και συνέγραψε την πεντάτομη «Ονειροκριτική». Εκεί διατύπωσε μια διάκριση που χρησιμοποιούν ακόμη οι ερμηνευτές: ορισμένα όνειρα είναι θεωρηματικά και πραγματοποιούνται ακριβώς όπως εμφανίζονται, ενώ τα περισσότερα είναι αλληγορικά, μιλούν με σύμβολα και χρειάζονται ερμηνεία με βάση τη ζωή του ονειρευόμενου. Πέντε αιώνες νωρίτερα, ο Αριστοτέλης είχε ήδη γράψει μια σύντομη πραγματεία για τα προφητικά όνειρα και κατέληγε, με εντυπωσιακά σύγχρονο τρόπο, ότι τα περισσότερα είναι συμπτώσεις, κάποια αντανακλούν τα πρώιμα σημάδια μιας ασθένειας στο σώμα και κάποια εκπληρώνονται επειδή ο ίδιος ο άνθρωπος αλλάζει τη συμπεριφορά του μετά το όνειρο. Ο αρχαίος κόσμος δεν ήταν αφελής: περιείχε ήδη ολόκληρη τη σύγχρονη συζήτηση.

Ρώμη: Η Καλπουρνία και οι Ειδοί του Μαρτίου

Το πιο διάσημο όνειρο της Ρώμης ανήκει στην Καλπουρνία, σύζυγο του Ιουλίου Καίσαρα. Τη νύχτα της 14ης Μαρτίου του 44 π.Χ., όπως αφηγούνται οι αρχαίοι ιστορικοί, ονειρεύτηκε τον θάνατο του συζύγου της. Σύμφωνα με μία εκδοχή, τον κρατούσε αιμόφυρτο στην αγκαλιά της. Το επόμενο πρωί τον ικέτεψε να μην πάει στη Σύγκλητο. Ο Καίσαρας δίστασε και, σύμφωνα με τον Πλούταρχο, λίγο έλειψε να μείνει στο σπίτι, ώσπου ένας από τους συνωμότες, ο Δέκιμος Βρούτος, τον περιγέλασε επειδή έδινε σημασία στα όνειρα μιας γυναίκας και τον έπεισε να βγει. Την ίδια ημέρα δολοφονήθηκε στις Ειδούς του Μαρτίου. Δεκαέξι αιώνες αργότερα, ο Σαίξπηρ χάρισε στην προειδοποίησή της την πιο γνωστή της λογοτεχνική μορφή:

Όταν πεθαίνουν οι ζητιάνοι, δεν φαίνονται κομήτες· οι ίδιοι οι ουρανοί φλέγονται για να προαναγγείλουν τον θάνατο των ηγεμόνων.

Calpurnia, in William Shakespeare's Julius Caesar

Οι πηγές μας γράφτηκαν πολύ αργότερα από τα γεγονότα, και η ιστορία συχνά εξωραΐζει τις πιο δυνατές αφηγήσεις της, οπότε κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα τι ονειρεύτηκε πραγματικά η Καλπουρνία εκείνη τη νύχτα. Όμως το ότι η ιστορία διασώθηκε έχει τη δική του σημασία: οι Ρωμαίοι θεωρούσαν απολύτως πιστευτό πως ένας τόσο μεγάλος θάνατος θα προμηνυόταν στον ύπνο της συζύγου, γιατί ζούσαν μέσα σε μια κουλτούρα οιωνών, όπου τα όνειρα αναγνωρίζονταν ως έγκυρος τρόπος θεϊκής προειδοποίησης.

Βόρεια Αμερική: Αναζητήσεις οράματος και οι επιθυμίες της ψυχής

Δεν υπάρχει μία ενιαία αντίληψη των αυτόχθονων λαών της Αμερικής για τα όνειρα. Η Βόρεια Αμερική φιλοξενεί εκατοντάδες διαφορετικά έθνη με τις δικές τους γλώσσες, τελετές και ζωντανές παραδόσεις, γι' αυτό κάθε σύνοψη μπορεί μόνο να παρουσιάσει ένα μικρό δείγμα με σεβασμό. Στους Λακότα, η αναζήτηση οράματος είναι μια ιερή τελετή που ονομάζεται hanbleceya, όρος που συχνά αποδίδεται ως «κλάμα για ένα όραμα»: με προετοιμασία και καθοδήγηση από έναν ιερό άνδρα, ο αναζητητής νηστεύει μόνος σε έναν λόφο, μερικές φορές για ημέρες, προσευχόμενος να λάβει ένα όραμα που θα αποκαλύψει τον δρόμο και τις ευθύνες του. Είναι σημαντικό να ξεκαθαριστεί τι δεν είναι αυτό: δεν πρόκειται για μαντεία. Το όραμα δεν αναζητείται για να προβλέψει το μέλλον, αλλά για να δώσει κατεύθυνση, μια κατανόηση της θέσης και του σκοπού του ανθρώπου, στην οποία μπορεί να αφιερώσει ολόκληρη τη ζωή του για να ανταποκριθεί.

Η πιο γνωστή δημοσιευμένη αφήγηση μιας τέτοιας εμπειρίας ανήκει στον Μπλακ Ελκ, ιερό άνδρα των Ογκλάλα Λακότα. Σε ηλικία εννέα ετών, κατά τη διάρκεια μιας σοβαρής ασθένειας που τον άφησε αναίσθητο για ημέρες, βίωσε ένα μεγαλειώδες όραμα των δυνάμεων του κόσμου. Οι ιεροί άνδρες της κοινότητάς του το αναγνώρισαν ως κάτι εξαιρετικό, ενώ ο ίδιος το θεώρησε, σε όλη τη μακρά ζωή του, την πηγή της αποστολής του. Δεκαετίες αργότερα το αφηγήθηκε στον ποιητή Τζον Νάιχαρντ και το βιβλίο που προέκυψε, Black Elk Speaks, έγινε ένα από τα πιο πολυδιαβασμένα πνευματικά έργα του εικοστού αιώνα. Όποιες κι αν είναι οι προσωπικές πεποιθήσεις του αναγνώστη, η ουσία της παράδοσης είναι σαφής και αξιοπρεπής: ένα μεγάλο όραμα δεν είναι λαχνός για το αύριο, αλλά ευθύνη που αφορά ολόκληρη τη ζωή.

Πιο ανατολικά, οι Χόντενοσοουνι (Ιροκέζοι) ανέπτυξαν μία από τις πιο σύνθετες αντιλήψεις για την ψυχολογία των ονείρων στον κόσμο. Τα όνειρα αποκάλυπταν το ondinnonk, την κρυφή επιθυμία της ψυχής, και ένα όνειρο που αγνοούνταν σήμαινε μια ψυχή που δεν εισακουγόταν, με αρρώστια και ατυχία να ακολουθούν. Έτσι τα όνειρα μοιράζονταν, συζητούνταν και οδηγούσαν σε πράξεις, ενώ μια ειδική τελετή ερμηνείας των ονείρων αποτελούσε μέρος της μεσοχειμωνιάτικης τελετής. Ιησουίτες ιεραπόστολοι του δέκατου έβδομου αιώνα κατέγραψαν όλα αυτά με έκπληξη στις αναφορές τους, και το 1958 ο ανθρωπολόγος Άντονι Γουάλας υποστήριξε σε μια διάσημη μελέτη ότι οι Χόντενοσοουνι είχαν ουσιαστικά διαμορφώσει μια θεωρία για τις κρυφές επιθυμίες του ονειρευόμενου νου αιώνες πριν από τον Φρόιντ. Εδώ το ερώτημα αν τα όνειρα προβλέπουν το μέλλον σχεδόν χάνει το νόημά του: τα όνειρα λειτουργούσαν ως διάγνωση και ως υποχρέωση, με την ψυχή να λέει στην κοινότητα τι χρειαζόταν στη συνέχεια.

Αυστραλία: Όταν το «Dreaming» δεν σημαίνει όνειρα

Η Αυστραλία απαιτεί τη σημαντικότερη διόρθωση αυτής της περιήγησης. Το γνωστό «Dreamtime» των Αβορίγινων δεν αφορά καθόλου τον ύπνο. Ο όρος είναι μια αγγλική παρερμηνεία του δέκατου ένατου αιώνα για έννοιες όπως το Tjukurpa, που αναφέρεται στην αιώνια τάξη των προγόνων: τους νόμους, τις ιστορίες, τα τραγούδια και τις οντότητες που διαμόρφωσαν τη γη και εξακολουθούν να τη συγκρατούν, μια πραγματικότητα όπου παρελθόν, παρόν και μέλλον συνυπάρχουν. Πολλοί Αβορίγινες θεωρούν τον όρο «Dreamtime» παραπλανητικό ακριβώς επειδή κάνει έναν ζωντανό νόμο να μοιάζει με κάτι φανταστικό. Τα όνειρα του ύπνου έχουν πράγματι σημασία σε πολλές παραδόσεις των Αβορίγινων, μεταξύ άλλων ως χώρος επαφής με τη γη και με όσους έχουν φύγει από τη ζωή, όμως το ίδιο το Dreaming δεν είναι όνειρο, και η κατανόηση αυτής της διαφοράς αποτελεί βασική ένδειξη σεβασμού. Είναι ίσως η καλύτερη υπενθύμιση ότι η αγγλική λέξη «dream» έχει φορτωθεί πολύ περισσότερα νοήματα από όσα μπορεί να χωρέσει.

Ανατολική Ασία: Ο Δούκας του Τζόου και το πρώτο όνειρο της χρονιάς

Στην Κίνα, η ερμηνεία των ονείρων συνδέεται με το όνομα ενός πολιτικού που τιμάται εδώ και τρεις χιλιάδες χρόνια: του Δούκα του Τζόου. Το ονειροκρίτη που φέρει το όνομά του, το Zhougong Jiemeng, συντάχθηκε πολύ μετά την εποχή που έζησε, όμως αυτή η απόδοση δείχνει το κύρος που είχε το θέμα, και το βιβλίο εξακολουθεί να συμβουλεύεται μέχρι σήμερα, πλέον κυρίως μέσω ιστοσελίδων και εφαρμογών. Το όνομά του πέρασε ακόμη και στην καθημερινή γλώσσα: οι Κινέζοι εξακολουθούν να αστειεύονται λέγοντας ότι κάποιος «πάει να δει τον Δούκα του Τζόου» όταν τον παίρνει ο ύπνος. Λίγοι πολιτισμοί διατήρησαν ένα βιβλίο ονείρων σε αδιάκοπη λαϊκή χρήση για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα.

Στην Ιαπωνία, το πιο γοητευτικό προφητικό όνειρο του ημερολογίου είναι το hatsuyume, το πρώτο όνειρο της νέας χρονιάς, που θεωρείται οιωνός για τους δώδεκα μήνες που ακολουθούν. Μια παλιά παροιμία κατατάσσει τα πιο τυχερά θεάματα: πρώτο το όρος Φούτζι, δεύτερο ένα γεράκι και τρίτη μια μελιτζάνα. Η κλασική ερμηνεία συνδέει και τα τρία με την επαρχία Σουρούγκα, πατρίδα του σογκούν Τοκουγκάβα Ιεγιάσου, γνωστή για το επιβλητικό βουνό της, τα γεράκια της και τις πρώιμες μελιτζάνες της, ενώ ρόλο παίζει και το λογοπαίγνιο: η ιαπωνική λέξη taka, που σημαίνει γεράκι, ακούγεται σαν τη λέξη «ψηλά», ενώ η λέξη nasu, που σημαίνει μελιτζάνα, θυμίζει ηχητικά το «πετυχαίνω». Σε παλαιότερους αιώνες, οι άνθρωποι έβαζαν ακόμη και μια εικόνα του πλοίου των Επτά Θεών της Καλοτυχίας κάτω από το μαξιλάρι την Πρωτοχρονιά, ελπίζοντας να καλέσουν ένα τυχερό όνειρο - ένα ολόκληρο έθνος προσπαθούσε, μία φορά τον χρόνο, να επηρεάσει διακριτικά τη δική του πρόβλεψη.

Το αβρααμικό νήμα

Οι ιερές γραφές των αβρααμικών θρησκειών μεταφέρουν την ίδια πεποίθηση στο θεολογικό τους πλαίσιο. Στην Εβραϊκή Βίβλο και τη χριστιανική παράδοση, ο Ιωσήφ ερμηνεύει το όνειρο του Φαραώ με τις παχιές και τις ισχνές αγελάδες εγκαίρως ώστε να σωθεί η Αίγυπτος από τον λιμό, ο Δανιήλ εξηγεί τα όνειρα των βασιλιάδων της Βαβυλώνας και στα Ευαγγέλια ένα όνειρο προειδοποιεί τον Ιωσήφ να οδηγήσει την οικογένειά του σε ασφαλές μέρος. Όλα αυτά τα εξετάζουμε αναλυτικά στον οδηγό μας για τα όνειρα στη Βίβλο. Στο Ισλάμ, το αληθινό όνειρο αποκτά το πιο σαφές ερμηνευτικό πλαίσιο: η ρουγιά σάντικα (ruya sadiqa) τιμάται ως κατάλοιπο του προφητικού φωτός, ενώ τα περισσότερα όνειρα θεωρούνται συνηθισμένα και η διδασκαλία προστατεύει τους πιστούς από τον φόβο. Για αυτή την παράδοση υπάρχει ξεχωριστός οδηγός, αληθινά όνειρα στο Ισλάμ. Και στις δύο παραδόσεις επαναλαμβάνεται το ίδιο μοτίβο που συναντήσαμε σε όλη αυτή τη διαδρομή: το όνειρο αντιμετωπίζεται με σεβασμό, αλλά υπάρχει διάκριση για το ποια όνειρα θεωρούνται πραγματικά σημαντικά.

Από τα σκαλιά των ναών στα αρχειοστάσια

Η ανθρώπινη παρόρμηση δεν χάθηκε ποτέ - απλώς άλλαξε μορφή. Τη δεκαετία του 1960, όταν ένα όνειρο μιας μαθήτριας από την Ουαλία προηγήθηκε της καταστροφής του Άμπερφαν, ένας Βρετανός ψυχίατρος ίδρυσε το Premonitions Bureau, όπου το κοινό μπορούσε να καταγράφει όνειρα πριν συμβούν γεγονότα. Λίγο αργότερα, δημιουργήθηκε αντίστοιχο αρχείο και στη Νέα Υόρκη: ο πρόναος του αρχαίου ναού είχε πλέον μεταμορφωθεί σε συρτάρια με φακέλους. Την πλήρη ιστορία, τα συμπεράσματα του εγχειρήματος και όσα λέει η επιστήμη για τα όνειρα που φαίνεται να επαληθεύονται θα τα βρείτε στον συνοδευτικό οδηγό μας, μπορούν τα όνειρα να προβλέψουν το μέλλον;. Παρατηρήστε όμως τι ενώνει κάθε στάση αυτής της διαδρομής, από τη Στήλη του Ονείρου και τον παπύρο της Ραμσσιδικής περιόδου έως τις επιγραφές του ναού της Επιδαύρου και τις καρτέλες ενός γραφείου με σφραγισμένη ημερομηνία: την πεποίθηση ότι ένα όνειρο αξίζει να καταγραφεί. Ο Φαραώ είχε τη στήλη του. Ο Νταν είχε το σημειωματάριό του. Τουλάχιστον ως προς το πρώτο βήμα, η παράδοση είναι ομόφωνη.

Τέσσερις χιλιάδες χρόνια ανθρώπων που καταγράφουν τα όνειρά τους συμφωνούν σε ελάχιστα: η Σφίγγα υπόσχεται θρόνους, οι Haudenosaunee αφουγκράζονται τις κρυφές επιθυμίες της ψυχής, ο Αριστοτέλης μιλά για συμπτώσεις και στην Ιαπωνία η τύχη της χρονιάς συνδέεται με μια μελιτζάνα. Σε ένα όμως συμφωνούν απόλυτα: αν θέλεις να καταλάβεις ένα όνειρο, το γράφεις αμέσως, με ημερομηνία, πριν το παρασύρει η καθημερινότητα. Αυτή η συνήθεια είναι παλαιότερη από τα περισσότερα αλφάβητα και είναι το μοναδικό στοιχείο αυτής της παράδοσης που μπορείς να εφαρμόσεις απόψε κιόλας: το Ruya σου προσφέρει ένα ιδιωτικό ημερολόγιο ονείρων με ημερομηνία και, όταν ένα όνειρο μοιάζει να σημαίνει κάτι περισσότερο, μεθόδους ερμηνείας βασισμένες στην ψυχολογία και στις πνευματικές και θρησκευτικές παραδόσεις από όλο τον κόσμο.