Μπορούν τα όνειρα να προβλέψουν το μέλλον; Τι λένε η επιστήμη και η πίστη

Βλέπετε στον ύπνο σας έναν παλιό φίλο που είχατε χρόνια να σκεφτείτε και το επόμενο πρωί το όνομά του εμφανίζεται στην οθόνη του κινητού σας. Ή το όνειρο είναι πιο σκοτεινό: ένα δυστύχημα, μια πλημμύρα, μια κηδεία, και λίγες ημέρες αργότερα οι ειδήσεις μεταδίδουν κάτι που μοιάζει ανησυχητικά με αυτό που είδατε. Λίγες εμπειρίες προκαλούν τόσο έντονη αίσθηση μυστηρίου και ελάχιστα ερωτήματα γύρω από τα όνειρα είναι τόσο παλιά. Μπορεί ένα όνειρο να σας δείξει το μέλλον πριν συμβεί;

Οι άνθρωποι έχουν προσπαθήσει να απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα με ναούς, προφήτες, κυβερνητικά αρχεία και κινηματογραφικές υπερπαραγωγές. Σε αυτόν τον οδηγό θα βρείτε τα πάντα: τη μαθήτρια της οποίας το όνειρο προηγήθηκε μιας από τις χειρότερες καταστροφές στη Βρετανία και το παράξενο επίσημο πείραμα που ενέπνευσε, τις διάσημες προαισθήσεις του Λίνκολν, του Τουέιν, του Τιτανικού και του Γιουνγκ, τι λένε πραγματικά τα μαθηματικά των συμπτώσεων και η σύγχρονη επιστήμη του ύπνου, τη μοναδική περίπτωση όπου η ιατρική συμφωνεί ότι ένα όνειρο μπορεί να σας προειδοποιήσει χρόνια νωρίτερα, πώς το Ισλάμ, η Βίβλος και πολιτισμοί σε όλο τον κόσμο αντιλαμβάνονται τα προφητικά όνειρα, τις καλύτερες ταινίες που βασίζονται σε αυτή την ιδέα και ένα απλό, ειλικρινές τεστ που μπορείτε να δοκιμάσετε στα δικά σας όνειρα ξεκινώντας από απόψε.

Το όνειρο πριν από το Aberfan

Στις 20 Οκτωβρίου 1966, στο ουαλικό μεταλλευτικό χωριό Aberfan, ένα δεκάχρονο κορίτσι με το όνομα Eryl Mai Jones είπε στη μητέρα του για ένα όνειρο που μόλις είχε δει:

«Ονειρεύτηκα ότι πήγα στο σχολείο και το σχολείο δεν υπήρχε. Κάτι μαύρο είχε πέσει και το είχε σκεπάσει όλο.»

Eryl Mai Jones, aged 10, the day before the Aberfan disaster (1966)

Το επόμενο πρωί, ένας σωρός αποβλήτων από το ανθρακωρυχείο στην πλαγιά πάνω από το χωριό υποχώρησε. Ένα σκοτεινό κύμα λάσπης από άνθρακα κατρακύλησε στην πλαγιά και καταπλάκωσε το δημοτικό σχολείο Pantglas. Συνολικά 144 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, οι 116 από αυτούς παιδιά. Ανάμεσά τους ήταν και η Eryl Mai. Τις εβδομάδες που ακολούθησαν, ο ψυχίατρος John Barker επισκέφθηκε το Aberfan. Τον ενδιέφερε αν οι καταστροφές αφήνουν τη σκιά τους πριν ακόμη συμβούν και, με τη βοήθεια μιας εφημερίδας του Λονδίνου, απηύθυνε δημόσια έκκληση: είχε άραγε κάποιος προαισθανθεί ή ονειρευτεί την καταστροφή πριν συμβεί; Έλαβε 76 απαντήσεις. Οι περισσότερες δεν μπορούσαν να επαληθευτούν. Όμως λίγες, ανάμεσά τους και το όνειρο της Eryl Mai, είχαν περιγραφεί σε κάποιον άλλο πριν καταρρεύσει ο σωρός, γεγονός που ο Barker δυσκολευόταν να αγνοήσει.

Αυτό που ακολούθησε μοιάζει με μυθοπλασία, όμως είναι μία από τις πιο παράξενες αληθινές ιστορίες στην ιστορία της μελέτης των ονείρων. Το 1967 ο Barker και ο δημοσιογράφος επιστήμης Peter Fairley ίδρυσαν το British Premonitions Bureau, ένα μόνιμο γραφείο όπου οι πολίτες μπορούσαν να καταγράφουν τα όνειρα και τις προαισθήσεις τους τη στιγμή που τα βίωναν, ώστε οποιαδήποτε μεταγενέστερη αντιστοιχία να ελέγχεται με βάση μια χρονολογημένη καταγραφή και όχι με βάση μια μνήμη που αλλοιώνεται. Έναν χρόνο αργότερα άνοιξε στη Νέα Υόρκη ένα αντίστοιχο γραφείο, το Central Premonitions Registry, με επικεφαλής τον Robert Nelson. Για λίγα χρόνια, δύο πόλεις στις δύο πλευρές του Ατλαντικού λειτούργησαν διακριτικά κάτι που έμοιαζε με ένα πρώιμο σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης βασισμένο στα όνειρα.

Τα αποτελέσματα είναι το πιο διδακτικό μέρος της ιστορίας. Το γραφείο του Λονδίνου κατέγραψε περίπου χίλιες προαισθήσεις μέσα στους πρώτους δεκαοκτώ μήνες λειτουργίας του. Η συντριπτική πλειονότητα δεν αντιστοιχούσε σε κανένα πραγματικό γεγονός και ούτε μία καταστροφή δεν αποτράπηκε. Ένας μικρός αριθμός ανθρώπων φαινόταν να πετυχαίνει επανειλημμένα εντυπωσιακές αντιστοιχίες, αλλά η πιο παράξενη ανατροπή αφορά αυτούς ακριβώς. Όπως αφηγείται ο Sam Knight στο βιβλίο του The Premonitions Bureau, οι δύο πιο αξιόπιστοι ανταποκριτές του γραφείου προειδοποίησαν και οι δύο ότι ο ίδιος ο Barker θα πέθαινε σύντομα. Το 1968, σε ηλικία 44 ετών, ο Barker πέθανε από εγκεφαλική αιμορραγία. Τα δύο γραφεία έκλεισαν μέσα σε λίγα χρόνια, αφήνοντας πίσω τους ακριβώς το ερώτημα που είχαν δημιουργηθεί για να απαντήσουν. Ήταν οι επιτυχίες πραγματικές ματιές στο μέλλον ή απλώς το στατιστικό υπόλειμμα χιλίων αποτυχημένων προβλέψεων που κανείς δεν θυμόταν;

Διάσημα όνειρα που η ιστορία συνεχίζει να αφηγείται

Την άνοιξη του 1865, ο Αβραάμ Λίνκολν λέγεται ότι περιέγραψε ένα όνειρο στη σύζυγό του και σε έναν μικρό κύκλο φίλων, ανάμεσά τους και τον σωματοφύλακά του, Ward Hill Lamon. Στο όνειρο, ο Λευκός Οίκος ήταν γεμάτος από ήχους θρήνου. Αναζητώντας την πηγή τους, ο Λίνκολν μπήκε στην Ανατολική Αίθουσα και είδε ένα φέρετρο πάνω σε εξέδρα, φρουρούμενο από στρατιώτες και περιστοιχισμένο από πενθούντες.

«Ποιος πέθανε στον Λευκό Οίκο;» ρώτησα έναν από τους στρατιώτες. «Ο Πρόεδρος», μου απάντησε. «Τον δολοφόνησαν.»

Abraham Lincoln's dream, as recalled by Ward Hill Lamon (Recollections of Abraham Lincoln, 1895)

Λίγες ημέρες αργότερα, ο Λίνκολν δολοφονήθηκε και το όνειρο αυτό έγινε ίσως η πιο πολυσυζητημένη προφητική προαίσθηση στην ιστορία. Αξίζει όμως μια σημαντική διευκρίνιση: η μοναδική πηγή είναι τα απομνημονεύματα του Λάμον, που εκδόθηκαν τριάντα χρόνια μετά από εκείνο το βράδυ, ενώ κανείς δεν είχε καταγράψει το όνειρο όταν συνέβη. Αυτό δεν σημαίνει ότι η ιστορία είναι ψευδής. Σημαίνει ότι δεν μπορεί να επαληθευτεί, και αυτό, όπως θα δούμε, είναι το βασικό πρόβλημα σχεδόν κάθε διάσημου προφητικού ονείρου.

Ο Μαρκ Τουέιν διηγήθηκε μια ακόμη πιο παράξενη ιστορία. Το 1858, όταν ήταν ακόμη ο νεαρός Σάμιουελ Κλέμενς, εργαζόταν στα ατμόπλοια του Μισισιπή μαζί με τον αγαπημένο του μικρότερο αδελφό, τον Χένρι. Ένα βράδυ ονειρεύτηκε ότι έβλεπε τη σορό του Χένρι μέσα σε ένα μεταλλικό φέρετρο, ακουμπισμένο πάνω σε δύο καρέκλες, με μια ανθοδέσμη από λευκά λουλούδια στο στήθος του και ένα μοναδικό κατακόκκινο λουλούδι στο κέντρο. Λίγες εβδομάδες αργότερα, οι λέβητες του ατμόπλοιου Pennsylvania εξερράγησαν κοντά στο Μέμφις και ο Χένρι υπέκυψε στα τραύματά του. Όταν ο Σάμιουελ έφτασε στην αίθουσα όπου βρίσκονταν οι νεκροί, βρήκε τον αδελφό του μέσα σε μεταλλικό φέρετρο, ακουμπισμένο πάνω σε δύο καρέκλες. Τα υπόλοιπα θύματα βρίσκονταν σε απλά ξύλινα φέρετρα. Οι κάτοικοι του Μέμφις είχαν συγκεντρώσει χρήματα για να προσφέρουν κάτι καλύτερο στον συμπαθή νεαρό υπάλληλο. Καθώς στεκόταν εκεί, μια ηλικιωμένη γυναίκα πλησίασε και άφησε στο στήθος του Χένρι μια ανθοδέσμη από λευκά λουλούδια, με ένα μοναδικό κόκκινο τριαντάφυλλο στο κέντρο. Ο Τουέιν αφηγούνταν αυτό το όνειρο μέχρι το τέλος της ζωής του. Ωστόσο, δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά μόνο μετά τον θάνατό του, στην επίσημη βιογραφία του το 1912, και μισός αιώνας επαναλαμβανόμενης αφήγησης είναι αρκετός για να κάνει μια ανάμνηση να αποκτήσει λεπτομέρειες που ίσως δεν είχε αρχικά.

Η ιστορία του Τιτανικού περιλαμβάνει τουλάχιστον μία προαίσθηση που συνοδεύεται από ασυνήθιστα ισχυρή τεκμηρίωση. Ο Τζ. Κόνον Μίντλετον, επιχειρηματίας από το Λονδίνο που είχε κλείσει θέση για το παρθενικό ταξίδι, είδε δύο συνεχόμενες νύχτες το ίδιο όνειρο: ένα τεράστιο πλοίο «να επιπλέει στη θάλασσα με την καρίνα προς τα πάνω και τους επιβάτες και το πλήρωμά του να κολυμπούν γύρω του». Το σημαντικό είναι ότι περιέγραψε το όνειρο στη σύζυγο και στους φίλους του πριν αποπλεύσει το πλοίο, και εκείνοι αργότερα το επιβεβαίωσαν. Η ουσιαστική διευκρίνιση εδώ οδηγεί σε διαφορετικό συμπέρασμα: ο Μίντλετον δεν ακύρωσε το ταξίδι εξαιτίας του ονείρου. Ένα επαγγελματικό συνέδριο στη Νέα Υόρκη αναβλήθηκε και έτσι παρέδωσε το εισιτήριό του τέσσερις ημέρες πριν από την αναχώρηση για απολύτως συνηθισμένους λόγους. Όταν ο ερευνητής Ίαν Στίβενσον εξέτασε μισό αιώνα αργότερα τις υποτιθέμενες προαισθήσεις για τον Τιτανικό στο Journal of the American Society for Psychical Research, η περίπτωση του Μίντλετον ήταν μία από τις ελάχιστες που είχαν επιβεβαιωθεί πριν από το γεγονός, μέσα σε έναν ωκεανό ιστοριών που αφηγήθηκαν μόνο εκ των υστέρων.

Ούτε οι μεγάλοι ψυχολόγοι γλίτωσαν από τέτοιες εμπειρίες. Τον Οκτώβριο του 1913, ο Καρλ Γιουνγκ συγκλονίστηκε δύο φορές από ένα όραμα ενώ ήταν ξύπνιος: μια τεράστια πλημμύρα σκέπαζε την Ευρώπη και τα νερά της μετατρέπονταν σε αίμα. Την άνοιξη του 1914 είδε ακόμη τρεις φορές στον ύπνο του την ευρωπαϊκή ήπειρο παγωμένη και νεκρή κάτω από αρκτικούς πάγους, καταμεσής του καλοκαιριού. Ο Γιουνγκ φοβήθηκε ιδιωτικά ότι έχανε τα λογικά του. Όταν όμως ξέσπασε ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος τον Αύγουστο εκείνης της χρονιάς, κατέληξε σε διαφορετικό συμπέρασμα: ότι η ψυχή μπορεί να διαισθάνεται μια επερχόμενη θύελλα στη συλλογική διάθεση πολύ πριν εκδηλωθούν τα γεγονότα. Είναι χαρακτηριστικό ότι δεν αντιμετώπισε τα οράματά του ως κυριολεκτικές προφητείες, αλλά ως ένδειξη του πόσο βαθιά φτάνουν οι «κεραίες» του ανθρώπινου νου. Και οι δύο εμπειρίες περιγράφονται στα απομνημονεύματά του, Memories, Dreams, Reflections.

Τι λέει πραγματικά η επιστήμη

Ας ξεκινήσουμε από τα μαθηματικά, γιατί από μόνα τους λύνουν το μεγαλύτερο μέρος του μυστηρίου. Οι στατιστικολόγοι Πέρσι Ντιακόνις και Φρέντερικ Μόστελερ ονόμασαν αυτή την αρχή «νόμο των πραγματικά μεγάλων αριθμών»: όταν το δείγμα είναι αρκετά μεγάλο, ακόμη και η πιο απίθανη σύμπτωση δεν είναι απλώς δυνατή αλλά αναμενόμενη. Και εδώ το δείγμα είναι τεράστιο. Οκτώ δισεκατομμύρια άνθρωποι βλέπουν όνειρα πολλές φορές κάθε βράδυ, δημιουργώντας συνολικά δεκάδες δισεκατομμύρια ονειρικές σκηνές κάθε ημέρα. Αν ένα όνειρο που ταίριαζε με τα γεγονότα της επόμενης ημέρας συνέβαινε κυριολεκτικά μία φορά στο εκατομμύριο, θα εξακολουθούσε να συμβαίνει δεκάδες χιλιάδες φορές κάθε νύχτα, κάπου στη Γη. Όσοι το ζήσουν θα το θυμούνται για πάντα και θα το αφηγούνται επί χρόνια. Τα δισεκατομμύρια όνειρα που δεν ταίριαξαν με τίποτα δεν υπολογίζονται ποτέ, γιατί απλούστατα δεν υπάρχει ιστορία να ειπωθεί.

Έπειτα, η μνήμη βελτιώνει διακριτικά την ιστορία. Θυμόμαστε επιλεκτικά τα όνειρα, κρατώντας τις εντυπωσιακές «επιτυχίες» και ξεχνώντας τις αστοχίες, ενώ τα όνειρα είναι αρκετά ασαφή ώστε μία και μόνο εικόνα να μπορεί να συνδεθεί με πολλά διαφορετικά γεγονότα που συνέβησαν αργότερα. Ακόμη περισσότερο, όταν ένα όνειρο αφηγείται μετά το γεγονός, συχνά απορροφά λεπτομέρειες από αυτό, κάτι που εξηγεί γιατί οι ιστορίες του Λίνκολν και του Τουέιν, οι οποίες καταγράφηκαν για πρώτη φορά δεκαετίες αργότερα, είναι τόσο δύσκολο να αξιολογηθούν. Όταν οι άνθρωποι καλούνται πρώτα να καταγράφουν τα όνειρά τους με ημερομηνία και έπειτα να ελέγχουν αν επαληθεύτηκαν, τα εντυπωσιακά ποσοστά επιτυχίας μειώνονται αισθητά και πλησιάζουν όσα προβλέπει η τύχη. Το όνειρο δεν άλλαξε. Η καταγραφή ήταν εκείνη που έκανε τη διαφορά.

Η επιστήμη εξέτασε σοβαρά την ιδέα της πρόγνωσης του μέλλοντος και το αποτέλεσμα έγινε διάσημο για διαφορετικό λόγο. Το 2011, ο ψυχολόγος του Πανεπιστημίου Κορνέλ Ντάριλ Μπεμ δημοσίευσε στο κορυφαίο επιστημονικό περιοδικό τη μελέτη Feeling the Future: εννέα πειράματα που έμοιαζαν να δείχνουν ότι οι αντιδράσεις των ανθρώπων επηρεάζονταν από γεγονότα που δεν είχαν ακόμη συμβεί. Οι μέθοδοι έδειχναν απολύτως τυπικές, και αυτό ήταν ακριβώς το πρόβλημα. Όταν άλλοι ερευνητές επανέλαβαν τα πειράματα, τα αποτελέσματα εξαφανίστηκαν. Μια γνωστή αποτυχημένη αναπαραγωγή από τους Στιούαρτ Ρίτσι, Ρίτσαρντ Γουάιζμαν και Κρίστοφερ Φρεντς δεν βρήκε κανένα αντίστοιχο αποτέλεσμα και το επεισόδιο συνέβαλε στην κρίση αναπαραγωγιμότητας (replication crisis) που απασχολεί σήμερα την ψυχολογία, δηλαδή στη συνολική επανεξέταση του πόσο εύκολα οι καθιερωμένες μέθοδοι μπορούν να παράγουν φαινομενικά θετικά ευρήματα. Μέχρι σήμερα αυτό παραμένει το πιο σαφές συμπέρασμα του πεδίου: όταν αποκλείονται οι συμπτώσεις και η εκ των υστέρων ερμηνεία, τα στοιχεία ότι ο ανθρώπινος νους μπορεί να «δει» το μέλλον δεν επιβεβαιώνονται.

Πότε τα όνειρα πράγματι ξέρουν κάτι πρώτο

Ωστόσο, η ιατρική αναγνωρίζει ένα φαινόμενο που σχετίζεται με τα όνειρα και πράγματι μπορεί να προειδοποιήσει για το μέλλον. Στη διαταραχή συμπεριφοράς κατά τον ύπνο REM, η φυσιολογική παράλυση που συνοδεύει τα όνειρα δεν λειτουργεί σωστά και ο άνθρωπος αρχίζει να «ζει» σωματικά το όνειρό του: χτυπά, φωνάζει, πετάγεται από το κρεβάτι, συχνά ενώ ονειρεύεται ότι τον κυνηγούν ή τον δέχονται επίθεση. Μακροχρόνιες μελέτες έχουν αποκαλύψει κάτι εντυπωσιακό αλλά και ανησυχητικό. Η αλλαγή αυτή εμφανίζεται συχνά χρόνια, ακόμη και δεκαετίες, πριν από τη νόσο του Πάρκινσον και άλλες συναφείς παθήσεις, ενώ η μεγάλη πλειονότητα όσων έχουν τη διαταραχή τελικά εμφανίζει μία από αυτές. Ένα όνειρο, ή πιο σωστά μια αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο εκδηλώνονται τα όνειρα, μπορεί πράγματι να αποτελεί από τα πρώτα προειδοποιητικά σημάδια που στέλνει ο εγκέφαλος. Όποιος συστηματικά εκδηλώνει βίαιες κινήσεις ή συμπεριφορές στον ύπνο του καλό είναι να το αναφέρει σε γιατρό, όχι σε μάντη.

Η ίδια αρχή, σε πιο ήπιες μορφές, είναι ευρέως αποδεκτή. Ο εγκέφαλος που ονειρεύεται έχει πρόσβαση σε ανεπαίσθητα σήματα του σώματος και μια ασθένεια που δεν έχει ακόμη γίνει αντιληπτή στην καθημερινότητα μπορεί να επηρεάσει το περιεχόμενο των ονείρων αρκετές ημέρες πριν εμφανιστούν τα συμπτώματα. Η παρατήρηση αυτή είναι πανάρχαια: ο Αριστοτέλης έγραψε το έργο «Περί της καθ' ύπνον μαντικής» και, περισσότερο από δύο χιλιάδες χρόνια πριν, κατέληξε περίπου στο ίδιο συμπέρασμα με τη σύγχρονη επιστήμη. Τα περισσότερα προφητικά όνειρα είναι συμπτώσεις, κάποια αποκαλύπτουν τα πρώτα ψιθυρίσματα μιας ασθένειας του σώματος και κάποια πραγματοποιούνται επειδή ο άνθρωπος, αφού τα ονειρεύτηκε, αλλάζει τη συμπεριφορά του και συμβάλλει ο ίδιος στην πραγματοποίησή τους.

Η σύγχρονη επιστήμη των ονείρων προχωρά ακόμη ένα βήμα, προς μια κατεύθυνση πιο παράξενη ακόμη και από την προφητεία: ίσως τα όνειρα υπάρχουν ακριβώς για να μας προετοιμάζουν για το μέλλον. Η θεωρία της προσομοίωσης απειλών του Φινλανδού νευροεπιστήμονα Antti Revonsuo υποστηρίζει ότι τα όνειρα εξελίχθηκαν ως ένας νυχτερινός χώρος εξάσκησης, όπου ο εγκέφαλος προσομοιώνει κινδύνους ώστε να τους αντιμετωπίζουμε καλύτερα όταν είμαστε ξύπνιοι. Αυτό ταιριάζει με το γεγονός ότι στα όνειρα σε όλο τον κόσμο εμφανίζονται υπερβολικά συχνά καταδιώξεις, πτώσεις και απειλές. Νεότερες έρευνες για τη μνήμη παρουσιάζουν τα όνειρα ως μια ευρύτερη «μηχανή προσομοίωσης» του εγκεφάλου, που ανασυνδυάζει εμπειρίες του παρελθόντος για να μοντελοποιήσει όσα μπορεί να ακολουθήσουν: μια εξέταση, μια συνέντευξη, μια δύσκολη συζήτηση. Σύμφωνα με αυτή την οπτική, τα όνειρά μας πράγματι αφορούν το μέλλον κάθε βράδυ. Δεν είναι προφητείες αλλά προβλέψεις, βασισμένες στις ανησυχίες, στα μοτίβα της ζωής μας και στα σήματα του σώματος. Και όταν φαίνεται ότι «βγαίνουν αληθινά», τις περισσότερες φορές συμβαίνει επειδή απλώς μας γνώριζαν πολύ καλά.

Τι διδάσκουν οι θρησκευτικές παραδόσεις

Πολύ πριν υπάρξει η στατιστική, οι θρησκευτικές παραδόσεις είχαν ήδη διαμορφώσει προσεκτικά πλαίσια για αυτό ακριβώς το ερώτημα, και οι περισσότερες είναι πολύ πιο σύνθετες από ένα απλό «ναι». Στο Ισλάμ, τα αληθινά όνειρα έχουν ιδιαίτερη σημασία: ένα γνωστό χαντίθ αναφέρει ότι το αληθινό όνειρο του ενάρετου πιστού αποτελεί ένα από τα σαράντα έξι μέρη της προφητείας, ενώ η παράδοση διδάσκει ότι η αποκάλυψη προς τον Προφήτη Μωάμεθ ξεκίνησε με όνειρα που πραγματοποιούνταν καθαρά σαν το φως της αυγής. Ταυτόχρονα, η ισλαμική διδασκαλία χωρίζει τα όνειρα σε τρεις κατηγορίες: όσα προέρχονται από τον Αλλάχ, όσα προέρχονται από τον Σατανά και όσα προέρχονται από τον ίδιο τον άνθρωπο. Τα περισσότερα ανήκουν στην τελευταία κατηγορία, γι' αυτό και η ερμηνεία τους απαιτεί γνώση και σύνεση, όχι πανικό. Αναλύουμε ολόκληρη τη διδασκαλία, από το τι είναι ένα ruya sadiqa έως το πώς αντιμετωπίζεται ένας εφιάλτης, στον οδηγό μας για τα αληθινά όνειρα στο Ισλάμ.

Η Αγία Γραφή αφηγείται μεγάλο μέρος της ιστορίας της μέσα από ανθρώπους που ονειρεύονται: ο Ιωσήφ ερμηνεύει το όνειρο του Φαραώ με τις επτά παχιές και τις επτά ισχνές αγελάδες ως δεκατέσσερα χρόνια αφθονίας και πείνας, ο Δανιήλ εξηγεί τα ανησυχητικά όνειρα των βασιλιάδων της Βαβυλώνας, ένας άλλος Ιωσήφ προειδοποιείται σε όνειρο να πάρει την οικογένειά του και να φύγει στην Αίγυπτο, ενώ και οι Μάγοι προειδοποιούνται να μην επιστρέψουν στον Ηρώδη. Η Αγία Γραφή παρουσιάζει τα όνειρα ως έναν από τους τρόπους με τους οποίους μιλά ο Θεός, προειδοποιώντας όμως ταυτόχρονα έντονα για τους ψευδοπροφήτες και τους ψευδοονειροκρίτες. Ο προφήτης Ιωήλ δίνει στα όνειρα μια θέση ακόμη και στο μέλλον:

Και μετά ταύτα θα εκχύσω το Πνεύμα μου επί πάσαν σάρκα, και οι υιοί σας και οι θυγατέρες σας θα προφητεύσουν, οι πρεσβύτεροί σας θα ενυπνιαστούν ενύπνια και οι νέοι σας θα δουν οράματα.

Joel 2:28 (King James Version)

Μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρη την ιστορία στον οδηγό μας για τα όνειρα στην Αγία Γραφή. Και πέρα από τις αβρααμικές θρησκείες, η πεποίθηση ότι τα όνειρα αγγίζουν το μέλλον είναι σχεδόν παγκόσμια: ένας Αιγύπτιος πρίγκιπας που αποκοιμιέται στη σκιά της Σφίγγας, Έλληνες προσκυνητές που κοιμούνται σε ναούς για να λάβουν θεραπευτικά όνειρα, οι Λακότα που νηστεύουν σε έναν λόφο αναζητώντας οράματα, το τυχερό πρώτο όνειρο της χρονιάς στην Ιαπωνία. Αυτό το ταξίδι μέσα στους πολιτισμούς αξίζει ξεχωριστό άρθρο, και υπάρχει: προφητικά όνειρα σε διαφορετικούς πολιτισμούς.

Πολλοί σύγχρονοι πνευματικοί στοχαστές ακολουθούν την προσέγγιση του Γιουνγκ. Ένα όνειρο που πραγματοποιείται θεωρείται συγχρονικότητα, δηλαδή μια συμπτωματική αλλά νοηματοδοτημένη σύμπτωση, και η αξία του βρίσκεται σε όσα αποκαλύπτει για εσάς, όχι σε κάποια υπερφυσική ικανότητα πρόβλεψης. Σύμφωνα με αυτή την ερμηνεία, ο ρόλος του ονείρου είναι η προετοιμασία, όχι η προφητεία: στρέφει την προσοχή σας σε κάτι που ο βαθύτερος νους σας θεωρεί ήδη σημαντικό, ενώ το μεταγενέστερο γεγονός απλώς επιβεβαιώνει ότι η ανησυχία ήταν πραγματική. Αν θέλετε να εξερευνήσετε τι σημαίνει ένα έντονο όνειρο αντί για το τι προβλέπει, η παρουσίασή μας για τις μεθόδους ερμηνείας των ονείρων συγκρίνει έντεκα διαφορετικές προσεγγίσεις.

Προφητικά όνειρα στον κινηματογράφο και τη λογοτεχνία

Η σύγχρονη γοητεία γύρω από το θέμα έχει έναν συγκεκριμένο «πατέρα», και ήταν μηχανικός αεροσκαφών. Το 1927 ο J. W. Dunne, ένας από τους πρωτοπόρους σχεδιαστές αεροπλάνων της Βρετανίας, δημοσίευσε το An Experiment with Time, όπου υποστήριζε ότι τα όνειρά του προέβλεπαν τακτικά μικρές λεπτομέρειες του προσωπικού του μέλλοντος. Παράλληλα πρότεινε τόσο μια θεωρία - ότι όλες οι χρονικές στιγμές συνυπάρχουν και ο νους που ονειρεύεται μπορεί να περιπλανιέται προς το μέλλον - όσο και μια πρακτική μέθοδο: να κρατά κανείς ημερολογιακές σημειώσεις των ονείρων του και να τις συγκρίνει αργότερα με όσα συνέβησαν στη ζωή του. Το βιβλίο έγινε μπεστ σέλερ, ενέπνευσε μια ολόκληρη γενιά να καταγράφει τα όνειρά της και άφησε έντονο αποτύπωμα στη λογοτεχνία με χρονικές μετατοπίσεις, από τα θεατρικά έργα του J. B. Priestley μέχρι τα αδημοσίευτα πειράματα του J. R. R. Tolkien.

Έκτοτε, ο κινηματογράφος εξερευνά αδιάκοπα αυτή την ιδέα. Το Minority Report φαντάζεται μια κοινωνία όπου η πρόγνωση του μέλλοντος έχει γίνει θεσμός, με τους «precogs» να οδηγούν ανθρώπους σε καταδίκη για εγκλήματα που δεν έχουν ακόμη διαπραχθεί, και θέτει το ερώτημα αν μπορεί κανείς να αποφύγει ένα μέλλον που έχει ήδη δει. Στο Dune, τα προφητικά όνειρα του ήρωα είναι ταυτόχρονα βάρος και παγίδα: όταν βλέπεις τον δρόμο μπροστά σου, είναι σχεδόν αδύνατο να τον εγκαταλείψεις. Τα Premonition και The Dead Zone αφηγούνται την τραγωδία του να γνωρίζεις χωρίς να σε πιστεύει κανείς, ενώ οι ταινίες Final Destination μετέτρεψαν το προειδοποιητικό όραμα στον πιο αποτελεσματικό μηχανισμό τρόμου. Το Arrival, ίσως το πιο κοντινό στο πνεύμα του Dunne, φαντάζεται έναν νου που βιώνει όλο τον χρόνο ταυτόχρονα, ενώ το Twelve Monkeys κρύβει το τέλος μιας ζωής μέσα σε ένα επαναλαμβανόμενο όνειρο που ο ονειρευόμενος δεν μπορεί ακόμη να αναγνωρίσει.

Ίσως κανείς δεν προχώρησε την ιδέα πιο μακριά από την Ursula K. Le Guin στο μυθιστόρημα The Lathe of Heaven, όπου ένας άντρας δεν βλέπει στα όνειρά του το μέλλον, αλλά αλλάζει αθόρυβα την ίδια την πραγματικότητα, έτσι ώστε κάθε πρωί ο κόσμος να ήταν ανέκαθεν όπως τον ονειρεύτηκε. Όλες αυτές οι ιστορίες αναδεικνύουν το ίδιο παράδοξο που αντιμετώπισαν και τα πραγματικά γραφεία προαισθήσεων: ένα μέλλον που μπορείς να δεις αλλά όχι να αξιοποιήσεις είναι στοιχειωτικό, ενώ ένα μέλλον που μπορείς να αλλάξεις δεν ήταν ποτέ πραγματικά προκαθορισμένο.

Η μόνη πραγματικά ειλικρινής δοκιμή: το δικό σας ημερολόγιο ονείρων

Υπάρχουν και καλά νέα: αυτό είναι ένα από τα λίγα μεγάλα ερωτήματα γύρω από τα όνειρα που μπορείτε να διερευνήσετε μόνοι σας, ακολουθώντας ουσιαστικά τη μέθοδο που πρότεινε ο Dunne πριν από έναν αιώνα. Όλα εξαρτώνται από έναν κανόνα. Το όνειρο πρέπει να καταγραφεί πριν ο πραγματικός κόσμος προλάβει να του μοιάσει.

1. Καταγράψτε το όνειρο αμέσως μόλις ξυπνήσετε, μαζί με την ημερομηνία και την ώρα. Μια προαίσθηση που υπάρχει μόνο στη μνήμη δεν αποτελεί απόδειξη για τίποτα.
2. Να είστε συγκεκριμένοι. Ονόματα, μέρη, αριθμοί, λεπτομέρειες. Τα αόριστα όνειρα μπορούν να ταιριάξουν με τα πάντα και γι' αυτό δεν αποδεικνύουν τίποτα.
3. Μην τροποποιείτε ποτέ μια καταχώριση εκ των υστέρων. Το πρωτότυπο με την ημερομηνία είναι ολόκληρο το πείραμα.
4. Επανεξετάζετε το ημερολόγιο κάθε εβδομάδα και κάθε μήνα και αξιολογείτε με ειλικρίνεια. Μετρήστε τις αστοχίες με τον ίδιο ενθουσιασμό που μετράτε και τις επιτυχίες.
5. Αποφασίστε εκ των προτέρων τι θα θεωρείτε επιβεβαίωση. Αν οι κανόνες γράφονται μετά το γεγονός, τότε είναι το ίδιο το γεγονός που γράφει τους κανόνες.

Ακολουθήστε αυτή τη διαδικασία για τρεις μήνες και σχεδόν σίγουρα θα ανακαλύψετε αυτό που δείχνουν πάντα τα καταγεγραμμένα στοιχεία με ημερομηνία: λιγότερα «θαύματα» από όσα υπόσχεται η μνήμη και πολύ περισσότερη ουσιαστική κατανόηση. Ως κρυστάλλινη σφαίρα, το ημερολόγιο αποτυγχάνει. Ως εργαλείο αυτογνωσίας, όμως, πετυχαίνει κάτι πολύ πιο χρήσιμο: καταγράφει όσα ο νους σας επεξεργάζεται ξανά και ξανά, όσα τον απασχολούν και όσα προσπαθεί να σας προετοιμάσει να αντιμετωπίσετε. Αν σπάνια θυμάστε τα όνειρά σας, ξεκινήστε από τον οδηγό μας για το πώς να θυμάστε τα όνειρά σας. Αυτός είναι ακριβώς ο λόγος που δημιουργήθηκε το Ruya: ένα ιδιωτικό ημερολόγιο ονείρων με καταχωρίσεις που φέρουν ημερομηνία, ώστε η καταγραφή να υπάρχει πριν εμφανιστεί η σύμπτωση, μαζί με εργαλεία ερμηνείας όταν ένα όνειρο αξίζει πιο προσεκτική εξέταση.

Τι να κάνετε όταν ένα όνειρο βγει αληθινό

Πρώτα απ' όλα, μείνετε ψύχραιμοι. Με βάση όσα αναφέρθηκαν παραπάνω, ένα όνειρο που ταιριάζει με την πραγματικότητα είναι κάτι που συμβαίνει στους περισσότερους ανθρώπους λίγες φορές στη ζωή τους. Συνοδεύεται από μια έντονη αίσθηση σημασίας, η οποία είναι απολύτως πραγματική ως συναίσθημα, όχι όμως ως απόδειξη. Καταγράψτε αμέσως τι ακριβώς ονειρευτήκατε και τι ακριβώς συνέβη, όσο και τα δύο είναι ακόμη νωπά. Οι διαφορές που θα εντοπίσετε συνήθως είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτικές. Μην παίρνετε σημαντικές αποφάσεις βασισμένοι μόνο σε ένα όνειρο και μην αφήνετε ένα όνειρο θανάτου ή καταστροφής να σας τρομάζει. Αυτού του είδους τα όνειρα είναι από τα πιο συνηθισμένα και, στη μεγάλη τους πλειονότητα, αντανακλούν άγχος και αλλαγές, όχι μελλοντικά γεγονότα. Αν το ίδιο δυσοίωνο όνειρο επανέρχεται ξανά και ξανά, τότε πρόκειται για ένα μοτίβο που αξίζει να κατανοήσετε. Ο οδηγός μας για τα επαναλαμβανόμενα όνειρα εξηγεί γιατί ορισμένα όνειρα συνεχίζουν να επανέρχονται. Ένα όνειρο που βγήκε αληθινό αξίζει πάνω απ' όλα να ερμηνευτεί, γιατί, ό,τι άλλο κι αν σημαίνει, σας έδειξε τι θεωρεί πραγματικά σημαντικό το μυαλό σας.

Τελικά, μπορούν τα όνειρα να προβλέψουν το μέλλον; Όχι με τον τρόπο που φαντάζονταν όσοι πίστευαν στις υπερφυσικές προαισθήσεις, και κάθε αξιόπιστη καταγραφή δείχνει ότι τα «θαύματα» σπανίζουν όταν κρατάμε προσεκτικά αρχεία. Παρ' όλα αυτά, τα όνειρα λειτουργούν σαν μηχανές πρόβλεψης: προετοιμάζουν για πιθανούς κινδύνους, φέρνουν στην επιφάνεια τα πρώτα σήματα του σώματος και αναπαριστούν αποφάσεις που ίσως δεν έχετε ακόμη συνειδητοποιήσει ότι παίρνετε. Μερικές φορές θα πέσουν μέσα. Το πραγματικά ενδιαφέρον ερώτημα δεν είναι μόνο αν ένα όνειρο βγήκε αληθινό, αλλά γιατί το μυαλό σας διάλεξε αυτή την ιστορία εκείνη τη νύχτα. Και σε αυτό το ερώτημα μπορείτε πραγματικά να βρείτε απάντηση. Καταγράψτε τα όνειρά σας, βάλτε ημερομηνία και ξαναδιαβάστε τα αργότερα. Το μέλλον είναι δύσκολο να προβλεφθεί. Τον εαυτό σας, όμως, μπορείτε να τον καταλάβετε πολύ καλύτερα.