Ruqyada dhimasho iyo ku arkidda dhimashada: waa maxay macnaha rooga dhimashada?

Waxaad ku riyootay in hooyadaa dhimatay, ama ilmahaaga, ama lammaanahaaga, oo xanuunku sidii mid runta ah ayuu kuu dareemay. Ama waxaad ku riyootay dhimashadaada, oo waxaad ku soo toostay wadnaha oo kuu garaacaya, adigoo hubinaya in qofka ag jiifa weli neefsanayo. Riyada dhimashadu waa ka mid ah riyooyinka ugu badan ee dadku arkaan, qof walbana wuxuu marka hore is weydiiyaa: miyay tani digniin tahay in wax xun dhici doonaan? Hagahan wuxuu ka hadlayaa dhimashada oo ah dhacdo riyada ku jirta: qof nool oo dhinta, dhimashadaada, in la ku dilo, in aad qof dishid, ama aaskii. Haddii qofka riyadaada ku jiray runtii dhintay, tani waa riyo kale, hagahayaguna rooga qof dhintay ayaa ku habboon inaad akhrido. Halkan waxaan ku eegaynaa wixii cilmi-baaristu cabirtay, sida cilmi-nafsigu, caqiidooyinka ruuxiga ah, Islaamku iyo Injiilku u fasiraan riyadan, iyo waxa la sameeyo marka ay soo noqnoqoto.

Maxay cilmi-baaristu ka sheegtaa riyada dhimashada?

Tirooyinka ugu la-isku-halayn karaa waxay ka yimaadeen Typical Dreams Questionnaire (Su'aalaha Riyooyinka Caadiga ah), oo ah liis ka kooban 55 mawduuc oo riyo ah, kuwaas oo dadka looga waydiiyo inay waligood arkeen iyo in kale. Markii Tore Nielsen, Antonio Zadra iyo asxaabtood ay tan siiyeen 1.181 arday oo jaamacad ka tirsan Kanada, 54,1% waxay sheegeen inay ku riyoodeen in qof nool dhintay, taasoo ka dhigtay mawduuca siddeedaad ee 55-ka mawduuc. Dumarku aad ayay uga badnaayeen ragga (58,6% iyo 43,1% rag ahaan). 34,5% waxay sheegeen riyada in la dilay, 24,3% riyada in ay qof dileen, 23,8% na riyada ay naftooda ku arkaan dhintay. Ragguna riyada dilka ayay soo sheegeen ku dhawaad laba jibaar ka badan dumarka (36,1% iyo 19,5% dumar ahaan). Marka tirakoob laga eego, mawduucyadan waxay la qaybsameen weerarka jirka, koox ay cilmi-baarayaashu u bixiyeen dhimasho-dil (death-murder), dib-u-samaynta daraasadda ee Jarmalka oo uu sameeyay Michael Schredl, oo ay ku jireen 444 qof, waxay heshay in kala horreynta mawduucyadu ay ku dhawaad isku mid ahayd.

Laba faahfaahin ayaa tirooyinkaas yara hagaajinaya. Markii ardayda la weydiiyay mawduucyada ay u arkaan kuwa ugu muhiimsan, mawduucyada dhimashadu waxay u muuqdeen kuwo muhiim ah sida kuwa aad ugu badan sida in laguu eryado. Qofna ma ilaawo riyada aabbihiis ku dhinto. Su'aalo-weydiintuna waxay weydiisaa in aad waligaa riyada aragtay iyo in kale, ma weydiiso inta jeer. Jadwallada tixraaca ee Calvin Hall iyo Robert Van de Castle, oo laga uruuriyay ku dhawaad kun warbixin oo riyooyin caadi ah, dhimashadu waxay ahayd 8% oo kaliya ee musiibooyinka (dhacdooyinka xun) ee riyada ragga, 10% na ee dumarka, qof dhintayna wuxuu ka soo muuqday hal mar oo keliya 1.180-ka jilaa ee riyada ragga, lix mar na 1.423-ka jilaa ee riyada dumarka. Habeen badan, qofna kuma dhinto riyadeenna.

Maxay maskaxdu u soo saartaa riyooyinkan? Cilmi-baaraha reer Finland ee Antti Revonsuo wuxuu sannadkii 2000 ku doodey in riyadu u soo koortay inay khataro u dhigto (tehdit simulation: kuwa khatarta ku ekaysiiya), si aan ugu tababarno inaan ogaano oo ka baxsano, taasoo ah sababta riyooyinka lagu eryanayo, lagu weerarayo ama lagu dilayo ay u noqdaan kuwo cad xataa dadka noloshoodu ammaan tahay. Ku dhawaad waalid cusub oo walba way arkaan. Daraasad 2007 ah oo 273 dumar ah, Nielsen iyo Tyna Paquette waxay heleen in 73% dumarka dhawr bilood ka dib dhalmada ay sheegeen riyooyin ay ilmahoodu khatar ku jiray, halka 42% dumarka uurka lahaa ay sidaas sheegeen. Haddii aad ku riyootay in ilmahaaga dhintay, dad badan oo caadi ah ayaa isla riyadaas arkay.

Haddii aad riyada ku dhimato, miyaad runta ku dhimanaysaa?

Maya. Tani waa mid ka mid ah khuraafaadka ugu cuslaaday ee riyooyinka ku saabsan. Daraasad kasta ma helin xiriir u dhexeeya in riyada lagu dhinto iyo in runta lagu dhinto, caddaynta ugu dheer na waa tan kor ku xusan: ku dhawaad rubuc ka mid ah ardaydaas ayaa naftooda ku arkay dhintay riyada, in ka badan saddex meelood meel waa la dilay, dhammaantoodna way nool yihiin, waxayna ku fadhiyeen qolka lagu dhigto casharka iyagoo buuxinaya su'aalo-weydiin. Badanaa daqiiqadda dhimashadu waxay keentaa shucuur aad u xooggan oo ku toosisa, taasoo sabab u ah in riyooyin badan oo caynkan ah ay ku dhammaadaan toosid degdeg ah, sida riyada dhicitaanka oo kale. Dadka qaar waxay riyada sii wadaan dhimashada ka dib: way sabbaynayaan, ama waxay daawadaan aaskooda. Taasna micno ma leh. Waa maskaxda oo nafteeda sheeg sheeg ka sheegaysa wax dhammaanaya.

Riyadani badanaa waxay ka hadlaysaa maxay?

Cilmi-nafsigu wuxuu ku arkaa dhimashada riyada zihnigu u adeegsado sawirka ugu xooggan ee dhammaad, isbeddel ama cabsi lumis ah, mana aha war ku saabsan dhimasho dhab ah. Sigmund Freud wuxuu buugga The Interpretation of Dreams (Tafsiirka Riyooyinka) ka tilmaamay qayb gaar ah oo ku saabsan riyooyinka dhimashada ehelka qaaliga ah. Wuxuu yidhi, riyooyinka aan dadka riyoonayaa ka calool xumaan ay ku saabsan yihiin wax kale; kuwa uu dadka riyoonayaa ku murugoodo ayaa ah kuwa adag. Tafsiirkiisa caanka ah wuxuu ahaa inay muujinayaan rabitaan, laakiin wuxuu si taxadar leh u cadeeyay waxa uu ula jeeday: aragtidu ma shuregto in qofka riyoonayaa hadda rabo inuu qofkaas dhinto; waxay ku qanacsan tahay in la yidhaahdo "qofka riyoonayaa wuxuu hore u rabay inuu dhinto" waqti uun xilligii carruurnimada. Hadal aamusan oo isla boggaas ku jira ayaa ka faa'iido badan: Freud wuxuu ogaaday in riyooyinkan inta badan kicisaa "walaac ku saabsan nolosha qofka la jecel yahay" marka qofku soo jeedo, sida cudurka waalidka, lammaanaha oo weli guriga yimaadin, ama xummad ilmaha ku dhacday. Walaaca maalinta ayaa isu beddela dhimasho riyada habeenkaas.

• Cabsida luminta qof. Jacayl welwelkiisu meel u socon waayo: waalidiin da' ah, lamaane aad si lama filaan ah uga baqday caafimaadkiisa, ama ilmo bilaabay inuu baabuur wado. Riyadu waxay kuu ogolaanaysaa inaad luminta hore u dareento adigoo ammaan ah. Cilmi-baarayaasha murugada waxay tan ugu yeedhaan murugo hore (anticipatory grief): waa qayb ka mid ah isku-xidhnaanta (attachment), ma aha ogeysiis dhimasho oo hore.
• Xidhiidh isbeddelaya. Riyada ilmahaaga oo dhimanaya inta badan waxay timaadaa marka ilmuhu isbeddelayo: dugsi bilaabaya, guriga ka bixi doonaya, ama isu beddelaya qof aadan hadda si buuxda u aqoonin. Sidaas oo kale ayay tahay marka waalidku da' iyo itaal-daro galo, ama marka xidhiidhka lamaanahaaga uu galo marxalad cusub.
• Dhammaad nolosha adiga kuu gaar ah. Dhimashadaada gaarka ah inta badan waxay tilmaamaysaa in cutub nolosha ka mid ah xirmayo: shaqo, magaalo, guur, caado, ama cudur aad ka bogsanayso. Riyadan inta badan si layaab leh ayay u degan yihiin.
• Cadho aadan wali is-aqoonsan. Inaad qof dishid riyada waa wax argagax leh, inta badanna ma ahan rabshad. Inta badan waa inaad cadhaysan tahay, qof aad ku xanaaqsan tahay, ama aad rabto inaad ka xorroobto saamaynta qof, oo maskaxdu ku muujisay habkeeda ugu daran.
• Inaad dareento in wax walba ay kugu culus yihiin ama aadan ammaan ahayn. Inaad riyada ku dhimato ama lagu ugaarsado inta badan waxay raacdaa waqtiyo aad awood-daran ahayd: goob shaqo cadaawad leh, xidhiidh aadan "maya" ku odhan karin, deyn, ama baaritaan cudur.
• Isbeddel. Carl Jung wuxuu dhimashada riyada ku tafsiray sawirka maskaxda ee isbeddelka. Maqaalkiisa The Soul and Death wuxuu ku doodayay in maskaxda hoose (unconscious) ay dhimashada ku soo dhoweyso degenaan layaab leh, sida hadaf halkii ay masiibo ahaan lahayd.

Marka nolosha dhexdeeda la dhaafo, kaliya qofka u diyaar ah inuu nolosha la dhinto ayaa runtii nool ahaanaya.

Carl Jung, The Soul and Death (1934), Collected Works volume 8, paragraph 800

Tilmaanta ugu lagu kalsoonaan karo waa sida aad dareentay, tan labaadna waa yaa dhintay. Is weydii maxaad dareentay markii dhimashadu dhacday (ma argagaxday, ma murugootay, ma nasatay, ma degtay, mise dambi ayaad dareentay) iyo meesha nolol-maalmeedkaaga aad horey ugu dareentay isla dareenkaas. Dhimasho waalid oo kuu keenta ooyin inta badan waa jacayl iyo cabsi; tan aanay wax kugu dhicin inta badan waxay ku saabsan tahay waxa waalidkaas matalo. Taasi waa shaqada tafsiirka Jung loo sameeyay.

Noocyada caadiga ah iyo waxa inta badan ay ka dhigan yihiin

Macnaha waxaa go'aamiya yaa dhintay, sidee u dhintay, iyo sidaad u dareentay. Midkoodna ma aha sii sheegid.

Micnaha ruuxi ee geerida riyada

Dhaqamada ruuxiga ahi waxay geerida riyada u fasiraan sidii ay u fasiraan dayrta: qayb ka mid ah wareeg ka dhigaysa qaybta xigta mid suurtagal ah. Geeridu waa astaanta weyn ee isbeddelka, sidaa darteed riyadu waxay loo fasiraa calaamad ah in wax noloshaada ka mid ah ay dhammaadeen oo la daayay. Riyo geeri nabdoon waxaa loo fasiraa inaad diyaar tahay; geeri aad la halgamayso waxaa loo fasiraa ego-ga oo ku dhegan wax wakhtigoodii dhammaaday. Macallimiin badan ayaa intaas ku daraya in qofka dhinta uu matalayo qayb adiga kaa mid ah: geerida aabbe waa baaq ah inaad la timaaddo awoodda adigu leedahay, geerida hooyo waa isbeddel ku yimaada sida aad naftaada u daryeesho, geerida ilmuna waa daahirnimada carruurnimo oo dhammaanaysa.

Fikrad labaad ayaa riyada u arkta nafta oo horay u murugootay: jacayl ku tababaraya luminta aanu u adkaysan karin inuu mala-awaalo, si aad hadda qofka ugu sii dhawrto. Talada ku jirta waa tan ugu fudud maqaalkan: soo wac. Fikrad saddexaad waa rumaysad dhaqameed. Aaminaadda dadweynaha Turkiga, geerida inta badan waxaa loo fasiraa si ka soo horjeeda, ku riyoodidda in lammaanahaaga uu dhintay waxaa loo fasiraa cimri dheer oo uu yeelan doono. Dhaqanka Shiinaha, buugaagta tafsiirka riyada ee loo nisbeeyo Zhou Gong waxay yidhaahdaan marka qaraabo ama saaxiib ku dhinto riyada, cimrigiisu waa dheeraan doonaa. Kuwani waa rumaysadyo, ma aha natiijooyin cilmiyeed, laakiin waxay ka kooban yihiin xaqiiqo: inta badan taariikhda aadamaha, dadku waxay ogaayeen in riyadani aysan sii sheegayn dhimasho.

Tafsiirka Islaamka ee geerida riyada

Islaamku wuxuu hurdada iyo geerida dhinac wada dhigay, xiriirkuna wuxuu ka bilaabmaa Qur’aanka. “Allaah ayaa naftooda qabta markay dhimanayaan, kuwa aan dhiman na hurdadooda ayuu qabtaa,” ayay tidhaahdaa Suuradda az-Zumar (39:42); kuwa geerida loo qoray waa la hayaa, inta kalena waa la soo celiyaa ilaa ajal go’an. Hurdadu waa geeri yar, soo toosiddana waa sarakicid yar, sidaa darteed Nabi Muxammad (NNKH) wuxuu subax kasta yiraahdi jiray ducadan:

Mahad oo dhan waxay u sugnaatay Allaah noo soo nooleeyay markuu na dhimay kadib, isagaana ah halka dib loogu soo kicinayo.

The Prophet Muhammad’s waking supplication, narrated by Hudhaifa, Sahih al-Bukhari, Book of Invocations (6312)

Muslimka ku riyooda geeri wuxuu ku riyoonayaa dhaqan hurdada habeen kasta u arka tababar geeri. “Naf kasta waxay dhadhamin doontaa geerida,” ayuu yidhaahdaa Qur’aanku (3:185, 29:57), riyo ka dhigta runtaas mid qalbiga gasha waa casuumaad lagu tukado, lagana hagaajiyo arrimaha iyo xaqa dadka. Culimadu waxay markaas weydiiyaan nooca riyada ay tahay. Nabigu wuxuu bartay in riyadu ay saddex nooc yihiin: bishaaro Allaah ka timid, riyo walbahaar leh oo Shaydaan ka timid, iyo riyo ka timid waxa qofku ka fekerayay (Saxiix Muslim). Riyo geeri ah oo ka dambaysa maalin welwel ku saabsan waalid jiran waa nooca saddexaad. Mid cabsi leh waa nooca labaad: Allaah ka magan geli sharkeeda, dhinaca kale u rog, oo hana u sheegin cidna.

Buugaagta hore ee tafsiirka riyada ee loo nisbeeyo Ibnu Siriin geerida waxay u fasiraan calaamad, badanaana mid raaxo leh. Haddii aad ku aragto naftaada oo dhimanaysa adigoo aan xanuunsanayn, aan jirin baroor iyo aas, waxaa loo fasiraa cimri dheer; qofka walaac saaran na waxaa loo fasiraa nasasho iyo farax soo socota. Sakaraadka geerida waxaa loo fasiraa safar, guur ama guuris loo guuray guri cusub, geerida guud ahaanna waxaa loo fasiraa qoomamo iyo toobad dembi. Digniinuhu waxay ku xiran yihiin faahfaahinta riyada: in la maydho, la kafaniyo oo la aaso waxaa loo fasiraa in dunida lagu qaaday iyo iimaan daciifnimo; in qabriga laga soo baxo waxaa loo fasiraa toobad. In lagu dilo waxaa loo fasiraa cimri dheer iyo faa'iido, badanaana ka timaadda kii dilay. In aad qof dishid waxaa loo fasiraa arrin culus iyo dulmi lagu sameeyay qofka la dilay, haddana isla buugaagtaas waxay u fasiraan sidoo kale ka bixid murugo iyo dhib. Aas ay ka qayliyaan tacsi-qaadayaal waa natiijo wanaagsan, jeenaasad aan cidina raacin waa luminta sharaf iyo derejo, haweenayda aragta aaskeeda se dhawaan bay guursanaysaa. Qaybaha iyo mareegaha caanka ah ee tafsiirka riyada ee Turkiga iyo Carabta waxay ku daraan in qof nool oo dhinta uu cimri dheer yeelanayo; taasi waa caqiido dadweyne oo ku wareegsan qoraallada hore, ma aha sadar ka mid ah qoraallada laftooda.

Mid kasta oo ka mid ah tafsiirradaas waa dhaqan, ma aha xukun. Culimada tafsiirku waxay ku adkaysanayaan in xaaladda qofka riyada arkay la tixgeliyo, oo aan go'aan, cabsi ama eedayn lagu dhisin riyo keliya. Haddii riyadu soo noqnoqoto, dhaqanka iyo cilmi-nafsiyaduhu waxay bixiyaan talo isku mid ah: eeg walaaca ka hooseeya.

Baybalka iyo tafsiirrada Masiixiyadda

Baybalka ma laha aayad ku saabsan riyada geerida, laakiin wax badan buu ka yidhi geerida iyo hurdada. Markii Laasaros dhintay, Yesu wuxuu xer-raacayaasha ku yidhi “saaxiibkeen Laasaros wuu hurdaa, laakiin waan tegayaa inaan hurdada ka toosiyo”. Markii ay u maleeyeen inuu ka hadlayo hurdo caadi ah, wuxuu si cad ugu yidhi “Laasaros wuu dhintay” (Yooxanaa 11:11-14). Bawlos isla erayga hurdada ayuu u adeegsaday mu'miniinta dhintay: “Walaalayaasow, ma doonayno inaad ka jahwareersanaataan kuwa hurda, si aydaan u calaacalin sida dadka kale ee rajo aan lahayn” (1 Tesalonikay 4:13). Masiixiga, in geerida lagu magacaabo hurdo ma aha hab xishood oo erayga laga dhuuman yahay, waa waxbarasho; riyada dhimashaduna waxay adeegsataa sawir Qorniinku hore u jilciyey.

Riyadan waxaa laga helaa laba tafsiir oo kale. Kan koowaad waa isbeddel: mu'miniintu “waxaa lala aasay isaga baabtiiska geerida, si sida Masiixa loogu sara kiciyey kuwii dhintay ammaanta Aabbaha, annaguna aan u socono nolol cusub”, iyo “nafsaddeenii hore waa lala qaadhay isaga” (Roomaanay 6:4-6). Riyada ah in aad dhimanayso badanaa sidan ayaa loo fasiraa, nafta hore oo meel la dhigay si wax cusub u noolaado; Bawlos wuxuu sidoo kale sharxay nooca maalinlaha ah: “maalin kasta waan dhintaa” (1 Korintos 15:31). Tafsiirka labaad waa is-dejin. “Haddaan dooxada hooska dhimashada mariyo, xumaan ma baqayo, waayo adigu waad ila jirtaa” (Sabuurradii 23:4) waa aayadda Masiixiyiinta badankoodu ka dhuuqaan ka dib riyo geeri, Bawlos si toos ah ayuu ugu jawaabay cabsidaas: “Dhimashadiiyow, guushaadii meeye? Dhimashadiiyow, qaniinyadaadii meeye?” (1 Korintos 15:55). Wacdiyaha ayaa si ugu fudud u yidhi: waxaa jira “wakhti la dhashaa iyo wakhti la dhintaa” (3:2). Hagahayaga tafsiirka riyada ee Baybalka wuxuu sharxayaa sida mu'miniintu riyada ugu tijaabiyaan Qorniinka, ee aysan ugu tijaabin cabsida.

Marka riyada geeridu soo noqnoqoto

Hal riyo geeri ah oo kaa timaadda toddobaad adag ka dib kuma weydiisanayso wax aad sameyso; nasasho yar ayaa ku filan. Haddii ay is xigaan, arrinku wuu is beddelaa. Sida riyooyinka kale ee soo noqnoqda, badanaa way istaagaan marka walaaca soo jeedka ee ka dambeeya la magacaabo oo la maareeyo.

1. Isla subaxdaas qor. Yaa dhintay, sidee, yaa joogay, adiguna maxaad dareemaysay. Saddex ama afar qoraal ka dib habka ayaa muuqda: isla qofka, isla habka dhimashada, isla sababta kiciya.
2. Sheeg luminta aad ka cabsanayso. Buuxi weedha “Waxa aan ka cabsanayo inaan lumiyo waa...”. Badanaa maaha qofka laftiisa, ee waa wax uu la socdo: in kuu daryeelaan, in lagaa baahdo, in lagaa yaqaan.
3. Eeg maalintii hore wixii dhacay. Ballanta isbitaalka ee waalidkaa, lammaanahaaga oo guriga markii dambe yimid, ilmaha oo ugu horreysay habeen ka maqan guriga. Riyada geeridu waxay ku wareegsan tahay baqdino yaryar oo run ah oo aadan maalintii waqti u helin inaad dareento.
4. Samee wixii riyadu kaa codsanayso. Waalidka u wac. Samee ballan baaritaan caafimaad, adiga ama iyaga. Lammaanahaaga u sheeg wixii aad qarsanayseen. Riyadu way dhammaataa marka dhammaadka ay matalayso lagala tacaalo adigoo toosan.
5. Xanaaqa si daacad ah ula tacaal. Haddii riyadu tahay in aad qof dishid, qor wixii uu qofkaasi sameeyay iyo wixii aadan u sheegin. Xanaaq la qoray riyo uma baahna mar dambe.
6. Caawimaad raadso haddii aysan joogsan. Haddii riyadu bilo socoto, ka dib marka aad toostid cabsi kugu reebto, ama ay raacdo luminta qof run ah ama dhacdo naxdin leh, la hadal dhakhtar ama terabiste. Riyooyinka xun waa la daawayn karaa, murugada, ay ku jirto tan qof weli nool, ma haboona in keligaa soo marto.

Qoraal jilicsan oo loogu talagalay qof kasta oo uu jecel yahay ku dhow yahay dhammaadka nolosha. Daraasad hospis ah oo uu hoggaamiyey Christopher Kerr, kuna soo baxday 2014, 59 bukaanka la waraystay intooda badan waxay sheegeen inay ku yaraan jirtay hal riyo ama aragti cad, inta badanna ay ahaayeen asxaab iyo qaraabo hore u dhintay. Riyooyinkaasna way sii qalbi-qaboojin jireen markii dhimashadu sii dhawaanaysay. Haddii qofka aad daryeelayso kuu sheego riyo noocaas ah, uma baahnid inaad saxdo. Dhegeysigu keliya ayaa ku filan.

Ku riyoodid dhimasho maaha, inta badan, riyo ku saabsan dhimasho dhab ah. Waxay ku saabsan tahay jacaylka iyo cabsida lumintiisa, dhammaadyada iyo naftii u baahan inay isbeddesho si ay uga badbaado. Cilmi-baadhisku waxay sheegayaan inay caadi tahay, dhaqamaduna waxay u arkaan xasuusin, ma aha xukun, dadkii arkayna, in ka badan kalabadkeen, wali way nool yihiin. Si aad u fahanto nooca riyadaada, ku qor Ruya oo ku fasir hab ku habboon sida aad riyooyinka u aragto: hab fikir-garasho ah oo eego walaaca ka dambeeya, hab Jung ah oo eego isbeddelka laga yaabo inay muujinayso, hab ruuxi ah oo eego dhammaadka ay calaamadeyneyso, ama hab Islaami ah ama Masiixi ah oo ka jawaaba su'aalaha ku saabsan inaynu dhimanayno iyo rajada. Hal riyo, iyo jawaab adiga kuu gaar ah.